🎯 Суралцах зорилго
- Эх сурвалжийн үндсэн төрлүүдийг нэрлэх
- Анхдагч ба хоёрдогч эх сурвалжийг ялгах
- Эх сурвалжид тавих 4 шалгах асуултыг хэрэглэх
Эх сурвалж гэж юу вэ?
Эх сурвалж бол өнгөрсөн үеийн тухай мэдээлэл өгч чадах аливаа зүйл юм. Энэ нь зөвхөн ном, бичиг байх албагүй. Хадны зураг, эвдэрсэн вааран сав, хуучин гэрэл зураг, өвөө эмээгийн ярианы дурсамж — бүгд эх сурвалж.
Түүхч хүн эх сурвалжгүйгээр юу ч бичиж чадахгүй. Иймд түүхийн судалгаа үргэлж «Ямар баримт байна вэ?» гэсэн асуултаас эхэлдэг.
Анхдагч ба хоёрдогч эх сурвалж
Анхдагч эх сурвалж
- Үйл явдлын үед бий болсон
- Нүдээр үзсэн хүн үлдээсэн
- Жишээ: Орхоны бичээс, Хүннүгийн булшны олдвор
- Давуу тал: шууд гэрчлэл
- Сул тал: зохиогчийн өнцөг, дутуу мэдээлэл
Хоёрдогч эх сурвалж
- Хожим нь бичигдсэн
- Бусад эх сурвалжид тулгуурласан
- Жишээ: «Эрдэнийн товч», сурах бичиг
- Давуу тал: нэгтгэсэн, тайлбартай
- Сул тал: хожмын үзэл нэмэгдсэн байж болно
Эх сурвалжид тавих 4 асуулт
- Хэн?
- Энэ эх сурвалжийг хэн бүтээсэн бэ? Тэр хүн үйл явдлыг нүдээр үзсэн үү?
- Хэзээ?
- Хэдийд үүссэн бэ? Үйл явдлаас хэр хол зайтай вэ?
- Яагаад?
- Ямар зорилгоор бүтээсэн бэ? Магтах уу, шүүмжлэх үү, бүртгэх үү?
- Хэнд?
- Хэнд зориулсан бэ? Уншигч нь хэн байхаас агуулга хамаардаг.
Жишээ эх сурвалжууд
Эдгээр эх сурвалжийг уншаад доорх асуултад хариулж үзээрэй.
Монголын нууц товчоо
Бичгийн эх сурвалж1240 (ойролцоогоор)Тэмүүжиний бага нас, аав нь хордуулагдсан, ээж Өэлүн эх хүүхдүүдээ ганцаараа өсгөсөн зэрэг үйл явдлыг дэлгэрэнгүй өгүүлдэг. Зохиогч нь тодорхойгүй боловч ордны хүрээний хүн байсан гэж үздэг.
❓ Энэ эх сурвалж Чингис хааныг зөвхөн магтан дуулж байна уу, эсвэл сул талыг нь ч бичсэн үү? Яагаад ийм байж болох вэ?
«Нууц товчоо» нь ордны дотоод хэрэглээний зохиол байсан тул бусад магтаал зохиолоос ялгаатай нь бэрхшээл, алдаа, гэр бүлийн зөрчлийг ч дурддаг. Гэхдээ энэ нь алтан ургийн эрх мэдлийг зөвтгөх зорилготой байсныг санах хэрэгтэй — эх сурвалж бүр өөрийн өнцөгтэй.
Ноён уулын Хүннүгийн булшны олдвор
Археологийн эх сурвалжМЭӨ I – МЭ I зуунБулшнаас хятад торго, грек-бактрийн хээтэй эдлэл, мөнгөн эдлэл, ноосон хивс зэрэг олдсон.
❓ Монгол нутгийн булшнаас Газар дундын тэнгисийн хээтэй эдлэл олдсон нь юуг харуулж байна вэ?
Хүннү нар зөвхөн мал маллаж байсан тусгаарлагдсан ард түмэн биш, Торгоны замын алс холын худалдаанд идэвхтэй оролцож байсныг гэрчилнэ. Археологийн эх сурвалж нь бичигт үлдээгүй харилцааг илрүүлж чаддаг.
Аман уламжлал — домог, үлгэр, ааль ёс
Аман эх сурвалжолон зуунГазар нутгийн нэрийн домог, өвөг дээдсийн ой тогтоол, ерөөл магтаал зэрэг үеэс үед аман ярианаар дамжсан мэдээлэл.
❓ Аман эх сурвалжийг түүхийн судалгаанд яаж ашиглах вэ?
Аман уламжлал нь бичигт үлдээгүй ард түмний ой санамж, үнэт зүйлийг хадгалдаг. Гэхдээ үеэс үед дамжихдаа өөрчлөгддөг тул археологи, бичгийн сурвалжтай тулгаж баталгаажуулна.
Эх сурвалж хоорондоо зөрчилдвөл?
Ихэнхдээ өөр өөр эх сурвалж нэг үйл явдлыг өөрөөр өгүүлдэг. Энэ нь ердийн зүйл — хүн бүр өөрийн байр сууринаас хардаг.
Түүхч хийх ажил нь: (1) аль эх сурвалж үйл явдалд илүү ойр байсныг тогтоох, (2) зохиогчийн ашиг сонирхлыг тооцох, (3) бие даасан хэд хэдэн эх сурвалж давхцаж байвал тэр мэдээллийг илүү найдвартай гэж үзэх явдал юм.
🔬 Хичээлийн лаборатори
Таамагла → Турш → Шалга. Уншсанаа энд бататга.
Асуулт 1 / 3
Дараахаас аль нь АНХДАГЧ эх сурвалж вэ?
📌 Дүгнэлт
Эх сурвалжгүйгээр түүх байхгүй. Гэхдээ эх сурвалж бүрийг шүүмжлэн, хэн яагаад үлдээснийг бодож унших нь түүхчийн хамгийн чухал ур чадвар юм.
Дуусгаснаар ахиц болон XP-д тооцогдоно.