📜Түүхийн эх сурвалж

«Нууц товчоо» нь ордны дотоод хэрэглээний зохиол байсан тул бусад магтаал зохиолоос ялгаатай нь бэрхшээл, алдаа, гэр бүлийн зөрчлийг ч дурддаг. Гэхдээ энэ нь алтан ургийн эрх мэдлийг зөвтгөх зорилготой байсныг санах хэрэгтэй — эх сурвалж бүр өөрийн өнцөгтэй.

Давуу тал: тэрээр ил хаадын ордонд ажиллаж, монгол эх сурвалж, аман мэдээг ашиглаж чадсан. Сул тал: харь соёлын хүн учир зарим ойлголтыг өөрийн үзэл, шашны өнцгөөр тайлбарласан байх магадлалтай.

Бусад бие даасан эх сурвалжтай тулгах (хятад, перс сурвалж), археологийн олдвортой харьцуулах, зохиогчийн зорилго, уншигчаа тооцох — эдгээр нь эх сурвалж шүүмжлэлийн үндсэн арга.

400 жилийн зайтай бичигдсэн тул шууд гэрч биш — хожмын үеийн шашны үзэл, улс төрийн нөхцөл байдал тусгагдсан байдаг. Иймд анхдагч ба хоёрдогч эх сурвалжийг ялгах нь чухал.

Аж ахуйн хэлбэрийг харьцуул. Хүн амын суурьшилд гарсан өөрчлөлтийг бод. Урт хугацааны үр дагаврыг тайлбарла.

Төрийн эрх мэдлийн шатлалыг анхаар. Шаньюйн үүргийг тайлбарла. Цэрэг ба төрийн холбоог бод.

Төрийн нэгдлийг анхаар. Тэмүжингийн шинэ нэр, байр суурийг тодорхойл. Өмнөх улс төрийн нөхцөлтэй харьцуул.

Хуучин овог, аймгийн зохион байгуулалттай харьцуул. Цэргийн зохион байгуулалтыг анхаар. Төвлөрсөн төрийн ач холбогдлыг тайлбарла.

Зай, хурд, мэдээллийг бод. Төв болон захын нутгийн харилцааг анхаар. Худалдааны замтай холбон дүгнэ.

Чингис хааны байгуулсан эзэнт гүрний бүтэцтэй холбон бод. Газарзүйн зайг анхаар. Дотоод улс төрийн хүчин зүйлсийг бод.

Юань улсын өмнөх ба дараах нөхцөлийг харьцуул. Монголын эх нутгийн улс төрийг анхаар. Төрийн залгамж чанарыг тайлбарла.

Энэ бол нүүдэлчдийн өөрсдийн бичгээр үлдээсэн ховор эх сурвалж. Захирагч гэр бүл өөрсдийн эрх мэдлийг батжуулах, ард түмнээ нэгтгэх улс төрийн зорилготой байсан. Иймд баримт ба суртал ухуулгыг ялгаж унших нь чухал.

Хүннү нар зөвхөн мал маллаж байсан тусгаарлагдсан ард түмэн биш, Торгоны замын алс холын худалдаанд идэвхтэй оролцож байсныг гэрчилнэ. Археологийн эх сурвалж нь бичигт үлдээгүй харилцааг илрүүлж чаддаг.

Материаллаг дурсгалын шинжийг анхаар. Чулуун зэвсэг юуг илэрхийлж болохыг бод. Сурвалжийн боломж ба хязгаарлалтыг ялгаж үз.

Тухайн үеийн эрх зүйн үндэслэл нь Чин улстай байгуулсан харилцаа тухайн гүрэнтэй хамт дуусгавар болсон гэсэн логикт тулгуурладаг. Албан ёсны баримт бичиг нь тухайн үеийн улс төрийн үндэслэлийг шууд харуулна.

1924 оных нь ангийн зарчимд тулгуурласан, тодорхой давхаргын сонгох эрхийг хязгаарласан бол 1992 оных нь хүн бүрийн тэгш эрх, олон намын тогтолцоо, хувийн өмчийг баталгаажуулсан.

Дайны үеийн гэрэл зураг ихэвчлэн суртал ухуулгын зорилгоор сонгогдож, найруулагдсан байдаг. Хэн, юуны тулд авсныг тодруулах нь чухал.

Аман уламжлал нь бичигт үлдээгүй ард түмний ой санамж, үнэт зүйлийг хадгалдаг. Гэхдээ үеэс үед дамжихдаа өөрчлөгддөг тул археологи, бичгийн сурвалжтай тулгаж баталгаажуулна.