📌Түүхэн үйл явдлын сан

Неолитын хувьсгал

Хүн төрөлхтөн ан агнуур, түүвэрлэлтээс газар тариалан, мал аж ахуй руу шилжсэн эргэлтийн үе.

Шалтгаан

Мөстлөгийн дараах уур амьсгалын дулаарал, хүн амын өсөлт, хүнсний тогтвортой эх үүсвэрийн хэрэгцээ.

Явц

Үр тариа тарьж, амьтныг гаршуулж эхэлсэн. Хүмүүс суурин амьдралд шилжиж, тосгон үүссэн.

Үр дүн

Илүүдэл бүтээгдэхүүн бий болж, хөдөлмөрийн хуваарь, өмч, эрх мэдлийн ялгаа үүссэн.

Ач холбогдол

Иргэншил үүсэх материаллаг үндэс тавигдсан — түүхийн хамгийн том эргэлтийн нэг.

Шумерын хадмал бичиг үүсэв

Шаварган хавтан дээр бичдэг хадмал (шаантаг) бичиг үүсч, хүн төрөлхтний бичгийн түүх эхэлсэн.

Шалтгаан

Ариун сүм, хотын аж ахуйн бүртгэл хөтлөх хэрэгцээ.

Үр дүн

Хууль, гэрээ, уран зохиолыг бичиж үлдээх боломж нээгдсэн.

Ач холбогдол

Бичиг үсэг үүссэнээр «түүхийн өмнөх үе» дуусч, бичигдсэн түүх эхэлдэг.

Дээд ба Доод Египет нэгдэв

Египетийн хойд болон өмнөд хэсэг нэгдэж, фараоны төвлөрсөн засаглал бүхий улс байгуулагдсан.

Үр дүн

Пирамид барих, иероглиф бичиг, тахилчийн давхаргатай нийгэм төлөвшсөн.

Ач холбогдол

Дэлхийн анхны төвлөрсөн том улсуудын нэг болсон.

Хаммурапийн хууль батлагдав

Вавилоны хаан Хаммурапи 282 зүйл бүхий хуулийн эмхэтгэлийг чулуун баганад сийлж нийтэлсэн.

Шалтгаан

Өргөн уудам улсыг нэгдсэн журмаар удирдах шаардлага.

Үр дүн

Худалдаа, гэр бүл, өмч, гэмт хэргийн харилцаа хуулиар зохицуулагдсан.

Ач холбогдол

Хүн төрөлхтний хамгийн эртний бүрэн хадгалагдсан хуулийн дурсгалуудын нэг.

Ромын Бүгд Найрамдах улс тунхаглагдав

Ромчууд хаант засгийг халж, сенат ба сонгуультай бүгд найрамдах засаглалыг тогтоосон.

Ач холбогдол

Орчин үеийн бүгд найрамдах засаглалын үзэл санааны эх сурвалж.

Афинд ардчилал тогтов

Клейсфений шинэчлэлээр Афины иргэд ардын хуралд шууд оролцох ардчилсан тогтолцоо бүрдсэн.

Үр дүн

Эрх бүхий эрэгтэй иргэд шийдвэр гаргахад оролцдог болсон. Эмэгтэйчүүд, боолууд оролцох эрхгүй байв.

Ач холбогдол

Дэлхийн анхны ардчиллын туршлага.

Цинь улс Хятадыг нэгтгэв

Цинь Ши Хуанди дайтаж байсан улсуудыг нэгтгэж, төвлөрсөн эзэнт гүрэн байгуулсан.

Үр дүн

Хэмжүүр, бичиг үсэг нэгдэж, Цагаан хэрмийн барилга эрчимжсэн.

Ач холбогдол

Хятадын эзэнт гүрний уламжлал эхэлсэн.

Хүннү гүрэн хүчирхэгжив

Модун шаньюй хаан ширээнд суусны дараа Хүннү нь Төв Азийн хамгийн хүчирхэг нүүдэлчдийн гүрэн болсон.

Шалтгаан

Нүүдэлчин аймгуудын хоорондын тэмцэл, өмнөд хөршийн дарамт, нэгдсэн удирдлагын хэрэгцээ.

Явц

Модун шаньюй арми, аймгуудыг арав, зуу, мянга, түмээр зохион байгуулж, зэргэлдээ аймгуудыг нэгтгэсэн.

Үр дүн

Хүннү Хятадын Хань улстай тэнцүү хэлэлцээр байгуулж, алба гувчуур авах хэмжээнд хүрсэн.

Ач холбогдол

Монгол нутагт байгуулагдсан анхны төрт улс — хожмын нүүдэлчдийн улс төрийн уламжлалын үндэс.

Торгоны зам нээгдэв

Хань улсын элч Жан Цяны аяллын дараа Хятад, Төв Ази, Ойрхи Дорнод, Европыг холбосон худалдааны зам идэвхжсэн.

Үр дүн

Торго, шаазан, цаас баруун тийш; шил, алт, шинэ ургамал зүүн тийш урссан.

Ач холбогдол

Зөвхөн бараа биш — шашин, технологи, өвчин, санаа дэлгэрэх суваг болсон.

Ромын эзэнт гүрэн байгуулагдав

Октавиан Август анхны эзэн хаан болж, Ром бүгд найрамдахаас эзэнт гүрэн болон шилжсэн.

Сяньби улс Хүннүг сольв

Хүннү сулран задарч, Сяньби аймаг Монгол нутгийн зонхилох хүчин болсон.

Ач холбогдол

Нүүдэлчдийн улсууд ээлж дараалан солигдох түүхэн жам эхэлсэн.

Баруун Ромын эзэнт гүрэн мөхөв

Германы удирдагч Одоакр сүүлчийн эзэн хааныг огцруулж, Баруун Ром төрийн хувьд оршин байхаа больсон.

Ач холбогдол

Түүхийн үечлэлд эрт үе дуусч, дундад зуун эхэлсэн гэж үздэг он.

Түрэгийн хаант улс байгуулагдав

Бумын хаан Жужаныг ялж, Алтайгаас Хар тэнгис хүртэл үргэлжилсэн Түрэгийн хаант улсыг байгуулсан.

Үр дүн

Хожим Зүүн ба Баруун Түрэг гэж хуваагдсан.

Ач холбогдол

Орхоны бичээс зэрэг өөрийн бичигтэй анхны нүүдэлчдийн улс.

Уйгурын хаант улс байгуулагдав

Уйгурчууд Түрэгийн хаант улсыг халж, Орхоны хөндийд Хар балгас нийслэлтэй улсаа байгуулсан.

Үр дүн

Худалдаа, суурин соёл, манихейн шашин дэлгэрсэн.

Уйгурын улс мөхөв

Хиргисүүд Уйгурын нийслэлийг эзэлж, Уйгурчууд өмнө зүг нүүдэллэсэн.

Кидан (Ляо) улс байгуулагдав

Кидан аймгууд Абаожигийн удирдлагад нэгдэж, нүүдэлчин болон суурин ард түмнийг хамтад нь захирсан улс байгуулсан.

Ач холбогдол

Хос тогтолцоот засаглалын анхны туршлага — нүүдэлчин ба суурин иргэдийг өөр өөр журмаар удирдсан.

Их Монгол улс байгуулагдав

Их хуралдайгаар Тэмүүжинд «Чингис хаан» цол өргөмжилж, Их Монгол улсыг тунхагласан.

Шалтгаан

Монгол аймгуудын хоорондын дайн, нэгдмэл удирдлагын хэрэгцээ, Тэмүүжиний олон жилийн тэмцэл.

Явц

Хэрэйд, Найман, Мэргид, Татар зэрэг аймгуудыг нэгтгэсний дараа их хуралдай хуралдсан.

Үр дүн

Мянгатын зохион байгуулалт, хишигтэн, Их засаг хууль, шинэ бичиг үсэг нэвтэрсэн.

Ач холбогдол

Монголын төрт ёсны шинэ үе эхэлсэн — Монгол Улсын үндэс суурь тавигдсан он.

Алтан улсын эсрэг аян дайн эхлэв

Чингис хаан Алтан (Жинь) улс руу аян дайн эхлүүлж, хот бүслэн эзлэх техникийг эзэмшсэн.

Чингис хаан таалал төгсөв

Тангудын аян дайны үеэр Чингис хаан таалал төгссөн. Оршуулгын газар нь өнөөг хүртэл нууц хэвээр.

Өгөөдэй хаан ширээнд заларав

Их хуралдайгаар Чингис хааны гурав дахь хүү Өгөөдэй хаан ширээнд заларсан.

Үр дүн

Төрийн албыг журамлаж, албан татварыг тогтмолжуулж, өртөөний тогтолцоог нэвтрүүлсэн.

Ач холбогдол

Байлдан дагуулагч улсаас удирдлагын тогтолцоотой төр рүү шилжих алхам.

Хархорум хотыг байгуулав

Өгөөдэй хаан Их Монгол улсын нийслэл Хархорум хотыг барьж эхэлсэн.

Үр дүн

Хархорум нь худалдаа, гар урлал, дипломат харилцааны төв болсон. Олон шашин зэрэгцэн оршиж байв.

Ач холбогдол

Нүүдэлчдийн улсын анхны байнгын нийслэл.

Европ дахь аян дайн ба Легницийн тулалдаан

Бат хаан, Сүбээдэй нарын удирдсан цэрэг Легниц болон Мохийн тулалдаанд ялалт байгуулсан.

Үр дүн

Өгөөдэй хаан таалал төгссөн мэдээг хүлээн авч цэрэг зүүн тийш эргэсэн.

Ач холбогдол

Монголын эзэнт гүрэн Европын хаалганд хүрсэн — Евразийн түүхийн эргэлтийн мөч.

Гүюг хаан ширээнд заларав

Өгөөдэй хааны хүү Гүюг хаан ширээнд суусан. Пап ламын элч Плано Карпини ёслолд оролцсон.

Мөнх хаан ширээнд заларав

Хаан ширээ Толуйн удамд шилжиж, Мөнх хаан төрийн шинэчлэл, тооллого явуулсан.

Хубилай хаан ширээнд заларав

Хубилай хаан ширээнд суусан нь эзэнт гүрний дотоод хагарлыг гүнзгийрүүлсэн.

Юань улс тунхаглагдав

Хубилай хаан улсын нэрийг «Их Юань» болгож, нийслэлээ Ханбалик руу шилжүүлсэн.

Үр дүн

1279 онд Сүн улсыг эзэлж, бүх Хятадыг захирсан.

Ач холбогдол

Монголчуудын байгуулсан улс Хятадын эзэнт гүрний уламжлалыг өвлөсөн онцгой тохиолдол.

Юань улс мөхөв

Мин улсын цэрэг Ханбаликийг эзэлж, монголын хаад хойд зүг нутаг буцсан (Хойд Юань).

Шалтгаан

Дотоод тэмцэл, эдийн засгийн хямрал, тахал өвчин, тариачдын бослого.

Ач холбогдол

Монголчууд Хятадаас ухарч, дараагийн хоёр зуун хуваагдлын үе рүү орсон.

Мандухай хатан Батмөнхийг хаан ширээнд өргөмжлөв

Мандухай сэцэн хатан долоон настай Батмөнхийг Даян хаан цолоор өргөмжилж, дараа нь монгол түмнийг дахин нэгтгэсэн.

Үр дүн

Даян хаан зургаан түмэн монголыг нэгтгэж, төрийг сэргээсэн.

Ач холбогдол

Задарсан монгол улсыг сэргээсэн — Монголын түүхэн дэх эмэгтэй удирдагчийн тод жишээ.

«Далай лам» цол өргөмжлөв

Түмэдийн Алтан хан Содномжамцад «Далай лам» цол өргөмжилсөн.

Үр дүн

Монголд бурхны шашин өргөн дэлгэрч эхэлсэн.

Ач холбогдол

Монгол-Төвдийн шашны харилцааны шинэ үе эхэлсэн түүхэн үйл явдал.

Эрдэнэ зуу хийд байгуулагдав

Абтай сайн хан Монголын анхны том бурхны шашны сүм хийдийг байгуулсан.

Ач холбогдол

Монголын шашин, соёл, архитектурын дурсгалт өв.

Долноорын чуулган

Халхын ноёд Манжийн Чин улсад дагаар орохоор шийдсэн чуулган болсон.

Шалтгаан

Галдан бошогт хантай хийсэн дайн, дотоод хагарал, гадаад аюул.

Үр дүн

Халх нутаг Чин улсын мэдэлд шилжсэн.

Ач холбогдол

Монголын тусгаар тогтнол хоёр зуун гаруй жил тасалдсан эхлэл.

Зүүнгарын хаант улс мөхөв

Чин улс Зүүнгарын хаант улсыг эзэлж, монгол угсаатны сүүлчийн бие даасан том улс мөхсөн.

Ач холбогдол

Төв Азийн нүүдэлчдийн бие даасан төрт улсын үе төгссөн.

Францын хувьсгал

Хаант засаглалын эсрэг хувьсгал гарч, «Эрх чөлөө, тэгш байдал, ахан дүүгийн ёс» уриа дэлхий дахинд тархсан.

Ач холбогдол

Орчин үеийн иргэний эрх, үндэсний төрийн үзэл санааны эх сурвалж.

Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал

Монголчууд Чин улсаас тусгаар тогтнолоо зарлаж, VIII Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд өргөмжилсөн.

Шалтгаан

Чин улсын «Шинэ засгийн бодлого», Монголын нутаг, аж ахуйд учирсан дарамт, үндэсний ухамсрын сэргэлт.

Явц

Хүрээнд түр засгийн газар байгуулагдаж, 12 сарын 29-нд Богд хааныг өргөмжилсөн.

Үр дүн

Богд хаант Монгол улс байгуулагдсан.

Ач холбогдол

Монголын орчин үеийн төрт ёсны сэргэлтийн эхлэл.

Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхлэв

Австри-Унгарын хунтайжийг хөнөөсний дараа Европын томоохон гүрнүүд дайнд татагдан оржээ.

Үр дүн

1918 онд дуусч, дөрвөн эзэнт гүрэн задарсан.

Оросын хувьсгал

Хоёрдугаар сар болон аравдугаар сарын хувьсгалаар хаант засаг унаж, большевикууд засгийн эрхийг авсан.

Ач холбогдол

Монголын 1921 оны хувьсгалд шууд нөлөөлсөн олон улсын хүчин зүйл.

Ардын хувьсгал ялав

Долдугаар сарын 11-нд Ардын засгийн газар байгуулагдаж, Монгол улс гадаадын хараат байдлаас гарах эхлэл тавигдсан.

Шалтгаан

Хятадын цэргийн эзлэлт, Унгерний цэргийн үйл ажиллагаа, үндэсний хөдөлгөөний өсөлт.

Явц

Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын удирдсан партизаны отряд Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэйгээр Хүрээг чөлөөлсөн.

Үр дүн

Хязгаарлагдмал эрхтэй хаант засаглалтай ардын засгийн газар байгуулагдсан.

Ач холбогдол

Монголын XX зууны хөгжлийн замыг тодорхойлсон эргэлтийн үйл явдал.

БНМАУ тунхаглагдав

VIII Богд таалал төгссөний дараа Улсын анхдугаар их хурлаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхаглаж, анхны Үндсэн хуулийг баталсан.

Үр дүн

Нийслэлийн нэр Улаанбаатар болсон.

Ач холбогдол

Монголын бүгд найрамдах засаглалын эхлэл.

Их хэлмэгдүүлэлт

Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн үеэр олон мянган лам, сэхээтэн, төр, цэргийн зүтгэлтэн хилс хэрэгт хэлмэгдсэн.

Үр дүн

Сүм хийдүүд сүйдэж, соёлын асар их хохирол учирсан.

Ач холбогдол

Монголын XX зууны хамгийн эмгэнэлт хуудсуудын нэг. Хожим олон хүн цагаатгагдсан.

Халхын голын дайн

Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг Японы Квантуны армийг Халхын голын дайнд ялсан.

Шалтгаан

Японы тэлэлтийн бодлого, хилийн маргаан.

Үр дүн

Японы хойд зүг тэлэх төлөвлөгөө таслан зогсоогдсон.

Ач холбогдол

Монголын тусгаар тогтнолыг батлан хамгаалсан шийдвэрлэх дайн.

Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэв

Герман Польш руу довтолсноор хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн сүйрэлтэй дайн эхэлсэн.

Үр дүн

1945 онд дуусч, НҮБ байгуулагдах үндэс тавигдсан.

Тусгаар тогтнолын бүх ард түмний санал асуулга

Аравдугаар сарын 20-нд болсон плебисцитэд оролцогчид тусгаар тогтнолыг бүрэн дэмжсэн.

Үр дүн

1946 онд Хятадын Иргэн Улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн.

Ач холбогдол

Монголын тусгаар тогтнол олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөх эхлэл.

Монгол улс НҮБ-д элсэв

Аравдугаар сарын 27-нд Монгол улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн болсон.

Ач холбогдол

Олон улсын харилцаанд бүрэн эрхт улсын хувьд оролцох боломж нээгдсэн.

Ардчилсан хувьсгал

Энх тайвнаар өрнөсөн жагсаал, өлсгөлөнгийн үр дүнд нэг намын тогтолцоо унаж, олон намын анхны сонгууль болсон.

Шалтгаан

Социалист системийн хямрал, ЗХУ дахь өөрчлөн байгуулалт, залуу үеийн шинэчлэлийн эрмэлзэл.

Үр дүн

Улс төрийн олон ургальч үзэл, зах зээлийн эдийн засагт шилжих эхлэл тавигдсан.

Ач холбогдол

Цус урсгалгүй ардчилсан шилжилтийн дэлхийд ховор жишээ.

Шинэ Үндсэн хууль батлагдав

Нэгдүгээр сарын 13-нд батлагдсан Үндсэн хуулиар улсын нэр «Монгол Улс» болж, хүний эрх, олон намын тогтолцоо, зах зээлийн эдийн засаг хуульчлагдсан.

Ач холбогдол

Орчин үеийн Монгол Улсын төрийн үндсэн бичиг баримт.