🎯 Суралцах зорилго
- Хүннүгийн дараах улсуудыг он цагийн дарааллаар байрлуулах
- Орхоны бичээсийн ач холбогдлыг тайлбарлах
- Нүүдэлчин улсуудын хөгжлийн жамыг тодорхойлох
Улсууд ээлжлэн солигдсон нь
Хүннү сулран задарсны дараа Монгол нутагт эрх мэдэл дараалан шилжсэн: Сяньби → Жужан → Түрэг → Уйгур → Кидан.
Энэ дараалал нь санамсаргүй биш. Нүүдэлчин улс нь ихэвчлэн хүчирхэг удирдагчийн эргэн тойронд нэгддэг. Удирдагч нь нас барах, эсвэл эдийн засгийн хямрал, байгалийн гамшиг тохиолдоход нэгдэл сулардаг. Тэгээд өөр аймаг толгойлон гарч ирдэг.
Улсуудын дараалал
- 1
Сяньби (93–)
Хүннүг сольж, Монгол нутгийн зонхилох хүч болсон.
- 2
Жужан (402–552)
Анх «хаган» цолыг хэрэглэсэн улс гэж үздэг.
- 3
Түрэг (552–745)
Алтайгаас Хар тэнгис хүртэл тэлж, өөрийн бичигтэй болсон.
- 4
Уйгур (744–840)
Орхоны хөндийд суурин хот, худалдаа хөгжүүлсэн.
- 5
Кидан (907–1125)
Нүүдэлчин ба суурин ард түмнийг хамтад нь захирсан.
Орхоны бичээс — нүүдэлчдийн өөрийн дуу хоолой
Түрэгийн үед үлдээсэн Орхоны бичээс бол онцгой чухал эх сурвалж. Учир нь нүүдэлчдийн тухай ихэнх мэдээлэл хятад, перс зэрэг хөрш улсын бичгээс ирдэг — өөрөөр хэлбэл гаднаас харсан өнцгөөр.
Орхоны бичээс бол нүүдэлчид өөрсдийн хэл, бичгээр үлдээсэн текст. Тэнд Күлтегин, Билгэ хааны гавьяа, түрэг түмнийг нэгдэхийг уриалсан үг, харь улсын нөлөөнд автахаас сэрэмжлүүлсэн сургаал бичигдсэн байдаг.
Эх сурвалж
Орхоны бичээс (Күлтегиний хөшөө)
Дурсгал732Хөшөөнд Түрэгийн язгууртан Күлтегиний гавьяа, түрэг түмний нэгдэл, харь улсын нөлөөнд автахаас сэрэмжлүүлсэн үг сийлэгдсэн байдаг.
❓ Хөшөөг хэн, ямар зорилгоор босгосон бэ? Түүнд бичсэн «сэрэмжлүүлэг» юуг илэрхийлж байна вэ?
Энэ бол нүүдэлчдийн өөрсдийн бичгээр үлдээсэн ховор эх сурвалж. Захирагч гэр бүл өөрсдийн эрх мэдлийг батжуулах, ард түмнээ нэгтгэх улс төрийн зорилготой байсан. Иймд баримт ба суртал ухуулгыг ялгаж унших нь чухал.
Он цагийн хэлхээс
- 93Эрт үе🇲🇳 Монгол
Сяньби улс Хүннүг сольв
Хүннү сулран задарч, Сяньби аймаг Монгол нутгийн зонхилох хүчин болсон.
- 552Дундад үе🇲🇳 Монгол
Түрэгийн хаант улс байгуулагдав
Бумын хаан Жужаныг ялж, Алтайгаас Хар тэнгис хүртэл үргэлжилсэн Түрэгийн хаант улсыг байгуулсан.
- 744Дундад үе🇲🇳 Монгол
Уйгурын хаант улс байгуулагдав
Уйгурчууд Түрэгийн хаант улсыг халж, Орхоны хөндийд Хар балгас нийслэлтэй улсаа байгуулсан.
- 840Дундад үе🇲🇳 Монгол
Уйгурын улс мөхөв
Хиргисүүд Уйгурын нийслэлийг эзэлж, Уйгурчууд өмнө зүг нүүдэллэсэн.
- 907Дундад үе🇲🇳 Монгол
Кидан (Ляо) улс байгуулагдав
Кидан аймгууд Абаожигийн удирдлагад нэгдэж, нүүдэлчин болон суурин ард түмнийг хамтад нь захирсан улс байгуулсан.
🔬 Хичээлийн лаборатори
Таамагла → Турш → Шалга. Уншсанаа энд бататга.
Тоглуулах товчийг дарж, үйл явдлууд он цагийн дарааллаар хэрхэн өрнөснийг ажигла.
93
Сяньби улс Хүннүг сольв
Хүннү сулран задарч, Сяньби аймаг Монгол нутгийн зонхилох хүчин болсон.
552
Түрэгийн хаант улс байгуулагдав
744
Уйгурын хаант улс байгуулагдав
840
Уйгурын улс мөхөв
907
Кидан (Ляо) улс байгуулагдав
📌 Дүгнэлт
Хүннүгээс Кидан хүртэл Монгол нутагт олон улс ээлжлэн оршсон. Тэд бүгд төрт ёс, цэргийн зохион байгуулалт, соёлын өвөө дараагийн үедээ дамжуулж, эцэст нь Их Монгол улс үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн.
Өөрийгөө шалгах
Хичээлийн тестийг өгч мэдлэгээ бататга.
Холбогдох тоглоом
Тоглож байж сурах нь илүү удаан санагддаг.
Дуусгаснаар ахиц болон XP-д тооцогдоно.