📗Түүх — 9-р анги

Эх сурвалж: "Түүх -9" сурах бичиг (160 хуудас, Adobe InDesign, 2023 он хэвлэлийн бэлтгэл). Энэхүү тэмдэглэл нь бүх номыг эхнээс нь дуустал (1-160 хуудас) хуудас бүрээр үзэж, орчин үеийн Монголын түүхийг (1911 оноос өнөө үе хүртэл) дөрвөн бүлгээр судалсны хураангуй юм. ---

| Бүлэг | Гарчиг | Он | Хуудас | |---|---|---|---| | I | Түүхийг ойлгох нь | — | 5-11 | | II | Монголын төрийн сэргэн мандалт ба дэлхий дахин | 1911-1924 | 12-53 | | III | Социализмын үеийн Монгол улс ба дэлхий дахин | 1924-1990 | 54-128 | | IV | Ардчилсан Монгол улс ба өнөөгийн дэлхий дахин | 1990-оноос өнөө үе | 129-160 | Бүлэг бүр дараах бүтэцтэй: Сэдэв чухал болох нь → Гол санаа → Түлхүүр үг → хичээлүүд (Уншаарай/ойлгоорой, Асуугаарай/таамаглаарай, Шинжлээрэй/дүгнээрэй, Үнэлээрэй хэсгүүдтэй) → Бүлгийн дүгнэлт. Номын төгсгөлд Ном зүй (эх сурвалжийн жагсаалт) байна (160 хуудас). ---

Хичээл 1. Орчин үеийн Монголын түүхийг хэрхэн судлах вэ? • Орчин үеийн түүх гэдэг нь ойролцоогоор 1911 оноос өнөө үе хүртэлх үеийг хамардаг. • Түүхийг судлахдаа эх сурвалж (баримт бичиг, гэрэл зураг, дурсамж, статистик тоо баримт, хэвлэл мэдээлэл) ашиглах, шүүмжлэлтэй дүн шинжилгээ хийх шаардлагатай. • Эх сурвалжийн төрлүүд: анхдагч (тухайн үед бичигдсэн), хоёрдогч (дараа судлаачдын бичсэн). Хичээл 2. Орчин үеийн түүхээр юу судлах вэ? • Судлах гол чиглэл: улс төрийн тогтолцооны өөрчлөлт, нийгэм-эдийн засаг, соёл-оюун санаа, гадаад харилцаа. • Түүхийг он цагийн дараалал (хронологи), шалтгаан-үр дагаврын холбоо барих замаар судална. Гол ойлголт: түүхэн эх сурвалж, шүүмжлэлт сэтгэлгээ, он цагийн шугам. ---

• 20-р зууны эхээр Манж Чин улс задран унах шатандаа орж, Хятадад Синьхайн хувьсгал (1911) болов. • Монголын язгууртан, лам хувилгаад нар (Хутагт Занабазарын дараалсан хувилгаан VIII Богд Жавзандамба хутагт-ыг тэргүүтэй) манжийн ноёрхлыг эсэргүүцэн тусгаар тогтнолоо сэргээхээр шийджээ. • 1911 оны 12 сарын 1-нд Манжаас тусгаарлаж, 1911 оны 12 сарын 29-нд Богд Жавзандамба хутагтыг Богд хаанаар өргөмжлөн Их Монгол улс-ыг тунхаглав — теократ (шашин-төрийн) хаант засаглал тогтов. • Гол хүмүүс: Богд Жавзандамба хутагт (VIII Богд), Ханддорж, Чагдаржав, Да лам Цэрэнчимэд зэрэг сайд нар.

• Шинэ засгийн газар (Дотоод, Гадаад, Санхүү, Цэргийн яамд) байгуулагдав. • Орос улстай 1912 оны Оросын-Монголын хэлэлцээр байгуулж, зэвсэг, зээл тусламж авав. • Хятадтай харилцаа хурцдаж, гадаад улс орнууд Монголын тусгаар тогтнолыг бүрэн хүлээн зөвшөөрөөгүй.

• Нийгэм язгуур давхаргад хуваагдмал байсан: язгууртан (ноёд), лам хуврагууд, олон (ард). • Мал аж ахуй голлох эдийн засаг, худалдаа гол төлөв хятад дэлгүүрчидтэй холбоотой байв. • Шашны байгууллага (сүм хийд) нийгмийн амьдралд том нөлөөтэй.

• Богд хаант засаг Барга, Хөх нуур, Өвөр Монгол, Тува (Урианхай) зэрэг Монгол угсаатны нутгуудыг нэгтгэхийг зорьж цэрэг илгээв, гэвч бүрэн амжилтад хүрсэнгүй. • 1912-1915 оны хооронд хилийн зурвас, харьяалалын маргаан их байв.

• 1914-1918 оны Дэлхийн I дайны үед Монгол улс шууд оролцоогүй ч гадаад орчны хүчин зүйл (Орос, Хятад, Япон-ын өрсөлдөөн) нөлөөлж байв. • 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ (Орос, Хятад, Монгол): Монголыг Хятадын харьяат өөртөө засах эрхтэй (автономит) байдалтай хүлээн зөвшөөрөв — бүрэн тусгаар тогтнол биш.

• 1917 оны 10-р сарын хувьсгал (Октябрийн хувьсгал) Оросын эзэнт гүрнийг нурааж, Зөвлөлт засаглал тогтов (В.И.Ленин). • Оросын иргэний дайн эхэлж, хил залгаа Монголд шууд нөлөөлөв — цагаан хамгаалагчид (Ц.Семёнов, Р.Унгерн) Монгол-Оросын хилийн бүсэд идэвхжив.

• 1919 оны 11-р сард хятад цэргийн жанжин Сюй Шучжэн (Сюй Шижэн) Монголд түрэмгийлэн орж, Богд хаант засгийн өөртөө засах эрхийг хүчээр цуцалж, автономит байдлыг устгав ("Автономит Монголыг цуцалсан явдал"). • Энэ үед Монголын залуучуудын дунд нууц эвлэлүүд байгуулагдав: Зүүн хүрээний бүлэг (Д.Сүхбаатар тэргүүтэй) ба Консулын дэнжийн бүлэг (Х.Чойбалсан тэргүүтэй). • 1920 оны 7-р сард орос цагаангуудын жанжин барон Роман фон Унгерн-Штернберг цэргээ авчран, 1921 оны 2-р сард Хятадын гарнизоныг зайлуулж Нийслэл хүрээг эзлээд, Богд хааныг сэргээв (гэвч цэрэг дарлал, аллага их гарсан).

• 1920 оны сүүлээр хоёр бүлэг нэгдэж Монголын Ардын нам (МАН) байгуулагдав. • 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд Хиагтад Ардын намын анхдугаар их хурал болж, Ардын Түр Засгийн газар байгуулагдав. Сүхбаатарыг Цэргийн сайдаар томилов. • 1921 оны 3-р сарын 18-нд Хиагт хотыг чөлөөлөв. • Зөвлөлт Оросын Улаан Армийн тусламжтайгаар 1921 оны 7-р сарын 6-нд Нийслэл хүрээг (Улаанбаатар) чөлөөлж, Унгерныг мөшгин баривчилав (7-р сарын 10-нд Ардын жинхэнэ засгийн газар байгуулагдсанаар тэмдэглэгддэг). • Богд хааныг хязгаарлагдмал эрх бүхий "хязгаарлагдмал хаант" (constitutional) байдалтай орхив — хязгаарлагдмал хаант засаглал тогтов (1921-1924). • Гол удирдагчид: Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан, Бодоо (анхны ерөнхий сайд).

• Феодалын зарим онцгой эрх, албадан хөдөлмөрийг хязгаарлав. • Улс төрийн шинэ институци (Ардын Засгийн газар) байгуулагдаж эхлэв. • 1922 онд Бодоо нарын "хунтайж нарын хуйвалдаан" гэгдэх хэргээр анхны цаазлалт болов — дараа үеийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл гэж үздэг. • 1923 онд Д.Сүхбаатар нас барав (29 настайдаа).

• 1911-1924 оны хугацаанд Монгол улс манжийн эзэрхийллээс тусгаарлагдаж, хятадын дахин эзлэлт, оросын цагаан хуягтны түрэмгийллийг даван туулж, эцэст нь ардын хувьсгалын үр дүнд үндэсний засгийн эрхийг сэргээв. Түлхүүр огноонууд (Бүлэг II): • 1911.12.1 — Манжаас тусгаарлав • 1911.12.29 — Богд хааныг өргөмжлөв, Их Монгол улс тунхаглав • 1915 — Хиагтын гэрээ (автономит байдал) • 1919.11 — Сюй Шучжэн автономит байдлыг цуцлав • 1921.2 — Унгерн Нийслэл хүрээг эзлэв • 1921.3.1 — Ардын Түр Засгийн газар байгуулагдав • 1921.7.6-10 — Хүрээг чөлөөлж, Ардын жинхэнэ засгийн газар байгуулагдав ---

• 1922 онд ЗХУ (Зөвлөлт Холбоот Улс) байгуулагдсанаар Монгол улс ЗХУ-тай улс төр, эдийн засгийн нягт харилцаанд орж, "капитализмыг алгасаж социализм руу шилжих" зам сонгосон гэж тунхагласан. • Энэ бол дэлхийд хоёр дахь социалист улс (ЗХУ-ын дараа) болсон түүхэн явдал.

• 1924 оны 5-р сард Богд хаан таалал төгсөв (нас барав). Түүний дараа хойд хувилгаан гаргахгүй байхаар шийдэж, хаант засаг устав. • 1924 оны 11-р сарын 26-нд Улсын Анхдугаар Их Хурлаар шинэ Үндсэн хууль баталж, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ)-ыг тунхаглав. Нийслэл хүрээг Улаанбаатар хот гэж нэрлэв. • Дэлхийн хоёр дахь социалист орон болов.

• 1920-иод оны сүүл — 1930-аад оны эхээр "зүүний хазайлт" бодлого хэрэгжүүлж, феодал ноёд, лам нарын өмч хөрөнгийг хураан авах, малыг хамтын аж ахуйд нэгтгэх (колхозжуулах) яаралтай оролдлого хийв. • Энэ бодлого нийгэмд хүнд цохилт өгч, малын тоо толгой эрс буурч, ард түмний дургүйцлийг өдөөв.

• 1932 оны хавар олон газарт зэвсэгт бослого гарсны (лам нар, ард олны эсэргүүцэл) дараа Коминтерний зөвлөмжөөр "Шинэ эргэлт" (Шинэ эргэлтийн бодлого) хэрэгжүүлж, хамтралжуулалтыг зогсоож, хувийн мал аж ахуйг сэргээв. • 1930-аад оны дунд үеэс аажмаар нэгдэлжих хөдөлгөөн-ийг дахин, харин энэ удаад аажим тэгш хэмжээгээр явуулав.

• Уламжлалт хүрээ хийдийн сургаалиас иргэний (шашингүй) боловсрол-д шилжив. • Кирилл үсэгт шилжсэн (1941 оноос бэлтгэл, 1946 оноос албан ёсоор нэвтэрсэн) — монгол бичгээс кирилл бичигт шилжсэн нь бичиг үсгийн боловсролыг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон томоохон үйл явдал. • Бүх нийтийн бичиг үсэгт тайлагдах хөдөлгөөн, дунд, дээд сургууль байгуулагдав (Улсын Их сургууль 1942 онд байгуулагдсан).

• Театр, кино, уран зохиол, дүрслэх урлаг социалист реализмын чиглэлээр хөгжив. • Улсын драмын театр, дуурь бүжгийн театр байгуулагдав. • Соёлын салбарт төрийн хатуу хяналт, цензур тавигдаж, уламжлалт (шашны) соёлыг хязгаарлав.

• Уламжлалт эмнэлгээс орчин үеийн (баруун) анагаах ухаанд шилжив, эмнэлэг, эмч бэлтгэх тогтолцоо бий болов. • Халдварт өвчний (тарваган тахал, бог гоц халдварт зэрэг) эсрэг тэмцэл өрнөж, хүн амын эрүүл мэнд сайжирсан.

• Социалист үзэл суртал марксист-ленинист онолд суурилж, шашныг "ард түмний оюун ухааныг харанхуйлагч" хэмээн үзэж, шашны эсрэг бодлого явуулав. • Сүм хийдийн эд хөрөнгийг хураах, лам нарыг цэрэгжүүлэх, албат татвар ногдуулах зэргээр шашны нөлөөг сулруулав.

• 1930-аад оны эхээр төрийн бодлогын эсрэг лам нар, ард олны дунд бослого, эсэргүүцэл гарсан боловч засгийн газар "эсэргүү бослого" хэмээн нэрлэж хатуу хэлмэгдүүлэлт хийж дарав.

• 1930-аад оны сүүл (ялангуяа 1937-1939) үед Их хэлмэгдүүлэлт явагдав. • Х.Чойбалсан удирдлагатай, ЗХУ-ын НКВД-ийн шууд нөлөө, зөвлөгөөгөөр олон мянган хүн (лам хуврагууд, сэхээтэн, цэргийн жанжид, улс төрийн зүтгэлтнүүд) "ард түмний дайсан", "япон-манжийн тагнуул" гэх мэт хэргээр буруутгагдан цаазлагдав. • Хохирогчдын дунд: П.Гэндэн (Ерөнхий сайд, 1936 онд Москвад цаазлуулсан), А.Амар (Ерөнхий сайд, цаазлуулсан), Г.Дэмид (Маршал, нууцлаг нас барсан) зэрэг улсын тэргүүн удирдагчид багтдаг. • Тооцоолсноор ойролцоогоор 27,000-36,000 орчим хүн хэлмэгдсэн гэж үздэг (лам нар дийлэнх хувийг эзэлдэг). • Энэ үйл явдлыг "Монголын түүхэн дэх хар толбо" хэмээн нэрлэдэг бөгөөд 1990-ээд оноос хойш нийтэд ил болгож, хохирогчдыг цагаатгах ажил өрнөсөн.

• 1939 оны Халхын голын дайн: Японы Квантуны арми Монгол-Манжийн хилээр довтолж, Зөвлөлт-Монголын хамтарсан цэрэг (Г.Жуков жанжны удирдлагаар) Халхын голын байлдаанд ялалт байгуулав. Энэ нь Японыг хойд зүг рүү (ЗХУ, Монгол руу) түрэмгийлэхээс татгалзуулсан стратегийн ач холбогдолтой байлдаан байв. • 1939-1945 оны Дэлхийн II дайны ерөнхий явц: Германы фашизм, Японы милитаризм, Холбоотнуудын (ЗХУ, АНУ, Их Британи) ялалт.

• БНМАУ ЗХУ-д цэрэг-эдийн засгийн тусламж үзүүлж (мал, хувцас, мөнгөн хандив зэрэг — "Ардын хандив", морь, зэвсэглэлийн сан бэлэглэсэн). • 1945 оны 8-р сард ЗХУ-Монголын хамтарсан цэрэг Японы Квантуны армийн эсрэг дайнд оролцож, Дотоод Монгол, Манжуурын чиглэлд довтолгоо хийв — Дэлхийн II дайны төгсгөлийн шатанд оролцов. • 1945 оны 10-р сарын 20-нд Монголын тусгаар тогтнолын талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулж, дийлэнх олонхи тусгаар тогтнолыг дэмжив. • 1946 оны 1-р сард Хятад Монгол улсын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв.

• ЗХУ ба АНУ тэргүүтэй хоёр туйлт систем (социалист ба капиталист лагерь) бүрэлдэж, зэвсгийн уралдаан, улс төр-үзэл суртлын зөрчил үргэлжилсэн. • Монгол улс социалист лагерийн гишүүн орон байсан тул Зөвлөлтийн блокт нягт нийлж, харилцаа хязгаарлагдмал байв.

• Монгол улс НҮБ-д элсэхийг хэд хэдэн удаа оролдсон боловч барууны орнууд (ялангуяа Тайваны асуудлаар) саад учруулж байсан. • 1961 оны 10-р сард Монгол Улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ)-д гишүүнээр элсэв — олон улсын тавцанд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн чухал алхам.

• 1924-1990 оны хугацаанд Монгол улс социалист тогтолцоог байгуулж, ЗХУ-ын нөлөөн дор эдийн засаг, боловсрол, соёл, эрүүл мэндийн салбарт томоохон дэвшил гаргасан хэдий ч, шашны эсрэг хэлмэгдүүлэлт, Их хэлмэгдүүлэлт зэрэг хар түүхтэй, улс төрийн эрх чөлөө хязгаарлагдмал үе байв. Түлхүүр огноонууд (Бүлэг III): • 1924.5 — Богд хаан таалал төгсөв • 1924.11.26 — БНМАУ тунхаглав, Улаанбаатар нэрлэв • 1932 — Бослого, Шинэ эргэлтийн бодлого • 1937-1939 — Их хэлмэгдүүлэлт (хар толбо) • 1939 — Халхын голын дайн • 1945.8 — Дэлхийн II дайнд оролцов (Япон) • 1945.10.20 — Тусгаар тогтнолын санал асуулга • 1946.1 — Хятад тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв • 1961.10 — НҮБ-д элсэв ---

• 1980-аад оны дунд ЗХУ-д М.Горбачёв перестройка (өөрчлөн байгуулалт), гласность (ил тод байдал) бодлого хэрэгжүүлж эхлэв. • 1989 оны 11-р сарын 9-нд Берлиний хана нурж, Зүүн Европын социалист орнуудад ардчилсан хувьсгал дараалан өрнөв (Польш, Унгар, Чехословак, Румын гэх мэт) — социалист систем даяараа задран унав.

• 1980-аад оны сүүлээр залуучуудын дунд "Шинэ Үе", "Орчлон" зэрэг нам, төрийн тогтолцоог шүүмжилсэн нууц клубууд бий болов. • 1989 оны 12-р сарын 10-нд Улаанбаатарт анхны цуглаан (~300 хүн, Хүний эрхийн өдөр) болж, Монголын Ардчилсан Холбоо (МоАХ)-г байгуулав. Ерөнхий зохицуулах зөвлөлийн гишүүдэд: С.Зориг, Э.Бат-Үүл, Б.Билэгт, Д.Баасан, С.Соносарваа (С.Зориг), Л.Нямсүрэн, Д.Нинж, Д.Сосорбарам, Дарь.Сүхбаатар, Ц.Элбэгдорж, В.Энхболд, Б.Энхтүвшин, Д.Энхбаатар, Г.Бошигт, Ч.Энхээ нарын 15 хүн сонгогдсон. • С.Зориг (1962-1998) — "Ардчиллын дуучин" хэмээн алдаршсан, ардчилсан хувьсгалын тэргүүн зүтгэлтэн (хожим 1998 онд хөнөөгдсөн). • 1989.12.17-нд С.Зоригийг ЕЗЗ-ийн Ерөнхий зохицуулагчаар сонгов.

• 1990 оны 2-р сард Монголын Социал Демократ нам байгуулагдав. • 1990 оны 3-р сарын 4-нд Сүхбаатарын талбайд 100 гаруй мянган хүн оролцсон томоохон цуглаан, жагсаал болов. • МоАХ-ны 10 гишүүн Улс төрийн өлсгөлөн зарлав (3-р сарын 7-оос). • 1990 оны 3-р сарын 9-нд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров — коммунист намын дангаар засаглах эрх дуусав. • Үндсэн хуулиас коммунист намын удирдах үүргийн заалт (МАХН-ыг цорын ганц удирдах хүчин хэмээх заалт), олон намын тогтолцоог хориглосон заалт зэргийг хассан. • 1989.12-1991.3 хооронд 8 удаа томоохон жагсаал цуглаан болж, 17 аймагт жагсаал цуглаан өрнөв. • 1990 оны 4-р сарын 27-нд Засгийн газрын ордны өмнө олон арван мянган хүний эсэргүүцлийн цуглаан болов. • Ерөнхий сайдаар Ш.Гунгаадорж, БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар П.Очирбат сонгогдов.

• 1990 оны 7-р сарын 22-29-нд Монголын түүхэн дэх анхны чөлөөт, олон намын сонгууль явагдав — 430 суудлын 343-ыг МАХН авав (61.74%). Улсын Бага хурал 50 суудалтайгаар байгуулагдаж, МАХН 31, МоАХ (МоАН) 13, МҮДН, МСДН тус бүр 3 суудал авав. • 1990 оны 9-р сард БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр П.Очирбат сонгогдож, Монгол улсын анхны Ерөнхийлөгч болов. Дэд ерөнхийлөгчөөр Р.Гончигдоржийг (МСДН) сонгов. Ерөнхий сайдаар Д.Бямбасүрэн. • 1992 оны 1-р сарын 13-нд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль-ийг баталж, "БНМАУ"-г "Монгол Улс" гэж өөрчилж, парламентын бүгд найрамдах улс болохоо тунхаглав. Хууль дээдлэх ёс, хүний эрх, эрх чөлөө, олон намын тогтолцоог баталгаажуулав. • Хоёр танхимтай байсан AИX, УБХ-ыг нэгтгэн Улсын Их Хурал (УИХ)-ыг байгуулав.

• Ардчилсан хувьсгалын гол үр дүнгийн нэг — зах зээлийн эдийн засаг руу шилжсэн явдал. Гол хэрэгсэл нь өмч хувьчлал. • 1991 онд Өмч хувьчлалын эрхийн бичиг олгов: цэнхэр (бага хувьчлал) ба ягаан (их хувьчлал) тасалбар. • Бага хувьчлал (3000 төгрөгийн ягаан тасалбар): 1593 дэлгүүр, хоолны газар г.м. хувьчлагдав; малын 90 гаруй хувь хувийн өмч болов. • Их хувьчлал (7000 төгрөгийн цэнхэр тасалбар): 466 хувьцаат компани, 1297 бүрэн бус хариуцлагатай компани, 1907 хоршоо байгуулагдав. • 1993 онд валютын ханшийг чөлөөлөв; 1994 онд Үнэт цаасны хороо байгуулагдав; 1996 онд Орон сууц хувьчлалын хууль; 1991-1996 онд үнэ чөлөөлөгдөв. • Банкны шинэ тогтолцоо (хувийн, арилжааны банкууд: Хаан банк, Голомт банк, ХХБ, ТДБ, Төрийн банк гэх мэт) бий болов. • 1990 оноос гадаадын хөрөнгө оруулалт (Хятад, ЗХУ, дараа нь АНУ, Япон, ХБНГУ, БНСУ, Канад) нэмэгдэв. • 1997 онд Монгол улс Дэлхийн Худалдааны Байгууллага (ДХБ)-д элсэв. • Хүнд үе: "Картын барааны үе" (1992-1993) — эдийн засгийн шилжилтийн бэрхшээл, барааны хомсдол, картаар хүнс тараах болсон. • Малын тоо толгой: 1924 онд 13.8 сая, 1989 онд 24.6 сая, 2014 онд 52 сая толгой болж өссөн.

• Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө: 1990 оноос өмнө улсын мэдэлд байсан хэвлэл, 2014 он гэхэд 411 хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл (111 сонин, 90 сэтгүүл, 72 радио, 138 телевиз, 92 сайт) ажиллаж байна. • Шашин шүтэх эрх чөлөө: 1992 оны Үндсэн хууль, 1993 оны Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулиар баталгаажив. 2010 онд X Богд гэгээнтэн Монголд ирж хүлээн зөвшөөрөгдөв (VIII Богдын дараа 90 гаруй жилийн дараа Бурханы шашны тэргүүнтэй болов). • Боловсрол: 1992 он хүртэл 7 их, дээд сургуультай (16 мянган оюутан) байсан бол 2015 онд 101 их, дээд сургууль (178 мянган оюутан). Дунд сургуулийн хугацааг 10-аас 12 жил болгосон. • Эрүүл мэнд: хүн амын дундаж наслалт нэмэгдэж (эмэгтэй 75, эрэгтэй 66 нас, 2015), эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо бий болов. • Спорт: 2008 оны Бээжингийн олимпод Монгол улсын түүхэн анхны алтан медаль хүртэв — Н.Түвшинбаяр (жүдо), мөн Э.Бадар-Ууган (бокс), Д.Баатаржав (парасурын харваа) нар алтан медальтай болов. • Түүх, соёлын дурсгалт ой тэмдэглэсэн он жилүүд: 1990 — "Монголын нууц товчоо" 750 жил; 1996 — уугаан бичиг сургалт сэргээх; 2002 — Чингис хааны мэндэлсний 840 жил; 2003 — Монголын түүхийн 5 боть; 2006 — Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жил. • Нийгмийн давхаргажилт эрчимжиж, орлогын ялгаа бий болов; ДНБ-ний 80 гаруй хувийг хувийн хэвшил үйлдвэрлэдэг болов.

• Ардчилсан хувьсгалын дараа Монгол улс "олон тулгуурт гадаад бодлого" ба "гуравдагч хөршийн бодлого"-г баримталж эхлэв. • Гол зарчим: хоёр их хөрш ОХУ, БНХАУ-тай тэнцвэртэй, найрсаг харилцаа хөгжүүлэх нь гадаад бодлогын тэргүүн зорилт; АНУ, Япон, Европын холбоо, Энэтхэг, БНСУ, Турк зэрэг "гуравдагч хөрш" орнуудтай харилцаа хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх. • 1994 онд Монгол улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг анх удаа баталсан. • Онцлох айлчлалууд: 1991 — Японы ерөнхий сайд Т.Кайфу; 2002 — НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга К.Аннан; 2006 — АНУ-ын ерөнхийлөгч Ж.Буш; 2012, 2014 — ОХУ-ын ерөнхийлөгч В.Путин (хоёр удаа); 2014 — БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин. • 1989 онд гадаадад зорчсон монгол иргэдийн тоо 47.8 мянга байсан бол 2014 онд 1,677,500 хүн болж эрс нэмэгдэв (гадаадад чөлөөтэй зорчих эрх нээгдсэний илрэл).

• 1990 оноос хойш Монгол Улс социалист нэг намын тогтолцооноос ардчилсан, олон намын, зах зээлийн эдийн засагтай улс болж хувирсан. • Энэ шилжилт харьцангуй тайван замаар (цуст мөргөлдөөнгүй) болсноороо олон улсад жишиг тавьсан гэж үздэг. ---

| Товчлол/Нэр томьёо | Тайлбар | |---|---| | Богд хаан | VIII Богд Жавзандамба хутагт, 1911-1924 онд Монголын теократ хаан | | МАН | Монголын Ардын нам (1921 онд байгуулагдсан, хожим МАХН) | | МАХН | Монгол Ардын Хувьсгалт Нам | | БНМАУ | Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (1924-1992 онд улсын нэр) | | АИХ | Ардын Их Хурал (Улсын эрх барих дээд байгууллага, социализмын үед) | | УТТ | Улс төрийн товчоо (МАХН Төв хорооны удирдах дээд бүтэц) | | Хар толбо | 1930-аад оны сүүлийн Их хэлмэгдүүлэлт (Чойбалсангийн үеийн) | | МоАХ | Монголын Ардчилсан Холбоо (1989 онд байгуулагдсан) | | МоАН | Монголын Ардчилсан Нам | | МСДН | Монголын Социал Демократ Нам | | МҮДН | Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам | | ЕЗЗ | Ерөнхий зохицуулах зөвлөл (МоАХ-ны удирдах байгууллага) | | УБХ | Улсын Бага Хурал (1990-1992 онд байсан парламентын доод танхим) | | УИХ | Улсын Их Хурал (1992 оноос хойших нэг танхимт парламент) | | НҮБ | Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (Монгол 1961 онд элссэн) | | ДХБ | Дэлхийн Худалдааны Байгууллага (Монгол 1997 онд элссэн) | | Хиагтын гэрээ | 1915 оны Орос-Хятад-Монголын гурван талт гэрээ, Монголыг автономит гэж хүлээн зөвшөөрсөн | | Халхын голын дайн | 1939 оны Зөвлөлт-Монголын хамтарсан цэрэг Японы эсрэг байлдсан дайн | | Гуравдагч хөршийн бодлого | ОХУ, БНХАУ-аас гадна АНУ, Япон, ЕХ, Энэтхэг зэрэг орнуудтай харилцаа хөгжүүлэх гадаад бодлого | | Өмч хувьчлал | 1991 оноос эхэлсэн, улсын өмчийг иргэдэд шилжүүлсэн эдийн засгийн шинэчлэл (цэнхэр, ягаан тасалбар) | ---

• VIII Богд Жавзандамба хутагт (Богд хаан) — 1911-1924 оны теократ хаан • Д.Сүхбаатар (1893-1923) — 1921 оны хувьсгалын удирдагч, Цэргийн сайд • Х.Чойбалсан (1895-1952) — 1921 оны хувьсгалын удирдагч, хожим Маршал, БНМАУ-ын дарга, Их хэлмэгдүүлэлтийг удирдсан • П.Гэндэн, А.Амар, Г.Дэмид — 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн улсын тэргүүн зүтгэлтнүүд • Ю.Цэдэнбал — БНМАУ-ыг удаан жил (1952-1984) удирдсан МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга • Ж.Батмөнх (1926-1997) — 1980-аад онд БНМАУ-ыг удирдсан, 1990 онд Улс төрийн товчоо огцорсон үеийн удирдагч • С.Зориг (1962-1998) — "Ардчиллын дуучин", ардчилсан хувьсгалын тэргүүн зүтгэлтэн • П.Очирбат — Монгол улсын анхны Ерөнхийлөгч (1990, 1993 сонгуулиар) • Ц.Элбэгдорж — ардчилсан хувьсгалын оролцогч, хожим Ерөнхийлөгч • Н.Түвшинбаяр, Э.Бадар-Ууган, Д.Баатаржав — 2008 оны Бээжингийн олимпийн Монголын түүхэн анхны алтан медальтнууд ---

1. 1911.12 — Манжаас тусгаарлаж, Богд хааныг өргөмжлөв 2. 1915 — Хиагтын гэрээ (автономит байдал) 3. 1919 — Автономит байдлыг цуцлав (Сюй Шучжэн) 4. 1921.3-7 — Ардын хувьсгал ялав (Сүхбаатар, Чойбалсан) 5. 1924 — Богд хаан нас барж, БНМАУ тунхаглав 6. 1932 — Зэвсэгт бослого, Шинэ эргэлтийн бодлого 7. 1937-1939 — Их хэлмэгдүүлэлт (хар толбо) 8. 1939 — Халхын голын дайн 9. 1945 — Дэлхийн II дайнд оролцов; тусгаар тогтнолын санал асуулга 10. 1946 — Хятад тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв 11. 1961 — НҮБ-д элсэв 12. 1989.12.10 — МоАХ байгуулагдав, ардчилсан хувьсгал эхлэв 13. 1990.3.9 — МАХН-ын Улс төрийн товчоо огцров 14. 1990.7 — Анхны чөлөөт олон намын сонгууль 15. 1991 — Өмч хувьчлал эхлэв 16. 1992.1.13 — Шинэ Үндсэн хууль, "Монгол Улс" нэр 17. 1997 — ДХБ-д элсэв 18. 2008 — Олимпийн анхны алтан медаль --- Тэмдэглэл: энэхүү хураангуй нь 160 хуудас бүхий "Түүх -9" сурах бичгийг эхнээс төгсгөл хүртэл (х.1-160) бүрэн үзэж бэлтгэсэн болно. Шалгалтын бэлтгэлд ашиглахдаа он цагийн шугам, гол хүмүүсийн нэр, товчлолуудыг сайтар давтаж, бүлэг тус бүрийн "Бүлгийн дүгнэлт" хэсгийн даалгавруудыг (жишээ баримт, хүснэгт бөглөх зэрэг) дасгал хэлбэрээр дахин ажиллавал илүү үр дүнтэй.