📗Түүх — 8-р анги

Эх сурвалж: "Түүх 8" сурах бичиг (Ц.Гантулга, Л.Алтанзаяа, Б.Нацагдорж, Д.Пунцагсүрэн, М.Цогбаяр — УБ, 2019, 3 дахь хэвлэл; нийт 148 хуудас). Энэхүү тэмдэглэл нь бүх номыг эхнээс нь дуустал (х.1-148) хуудас бүрээр үзэж, гарчгийг (х.3) дахин нягталж баталгаажуулан бичсэн хураангуй болно. > Номын нэр (гарчгийн бодит агуулга): "МОНГОЛ УЛС БА ДЭЛХИЙН ШИНЭ ҮЕИЙН ТҮҮХ (XV-XX зууны эхэн)". Энэ бол Дундад зууны түүх биш — XV зуунаас XX зууны эхэн (1911 он орчим) хүртэлх Шинэ үеийн (Early Modern) түүх юм. Номын турш Монголын эзэнт гүрэн задарснаас хойших үе (Бага хаадын үеэс Манжийн эрхшээлд орж, улмаар 1911 оны тусгаар тогтнолын хувьсгалын босго хүртэл) болон энэ хугацаанд дэлхийд өрнөсөн Газарзүйн их нээлт, Шашны шинэтгэл, Сэргэн мандалт, Аж үйлдвэрийн хувьсгал, Хувьсгалууд зэргийг зэрэгцүүлэн судална. ---

| Хэсэг | Гарчиг | Хуудас | |---|---|---| | НЭГ | Хичээлийг хэрхэн судлах вэ? (танилцуулга) | 5-12 | | ХОЁР / I БҮЛЭГ | Монгол улс нэгдмэл хүчирхэг байдлаа алдав (XV-XVIII зууны дунд үе) | 13-39 | | ХОЁР / II БҮЛЭГ | Дэлхийн түүхийн шинэ үе эхэллээ | 40-76 | | ГУРАВ / I БҮЛЭГ | XVIII-XX зууны эхэн үеийн Монгол | 77-105 | | ГУРАВ / II БҮЛЭГ | XVIII-XX зууны эхэн үеийн дэлхий дахин | 106-146 | | — | Он цагийн товчоон (Монгол vs Дэлхий, XVIII-XX зуун) | 147 | | — | Ном зүйн жагсаалт | 148 | Хичээл бүр ижил бүтэцтэй: Гол санаа юу вэ? → Энэ сэдэв яагаад чухал вэ? → Түлхүүр үг → Мэдээлэл/Баримт → Уншиж ойлгох, задлан шинжлэх, дүгнэх даалгаврууд. ---

1. Сурах бичигтэйгээ танилцацгаая (5-7) • Түүхийг судлах арга барил, эх сурвалж ашиглах, он тооллын тухай. • Билгийн тооллоор Чингисийн он тоолол (Чингис хаан 1162 онд төрсөн гэдгээс урагш) ба Манж Чин улсын он тооллыг хэрэглэж байв. • Юлиан ба Григорийн хуанли: 1582 оны 10 сарын 5-наас Пап XIII Григорийн санаачилгаар Григорийн хуанли хэрэглэж эхэлсэн. 2. XV-XX зууны эхэн үеийн Монгол ба дэлхий дахин (8-12) Энэ үе Монголчуудын хувьд эзэнт гүрэн байхаа больж, эх нутагтаа төвлөн оршиж, задрал-хуваагдал, харийн (Манж) дарангуйллыг туулсан онцгой үе. Монголын гол он тоолол (танилцуулга): • 1449 — Тумугийн хэрэг: Ойрадын Эсэн тайш Мин улсын Ин Цзун хааныг олзолсон • 1640 — "Монгол-Ойрадын Их цааз" батлагдав • 1691 — Долоннуурын чуулган: Халх Монгол Манж Чин улсын харьяат болов • 1755 — Манж нар Зүүнгарын хаант улсыг байлдан эзлэв • 1900 — "Монголор" гадаадын хувь нийлүүлсэн компани байгуулагдав Дэлхийн гол он тоолол (харьцуулалт): • 1492 — Х.Колумб Америкийг нээв • 1517 — М.Лютер Шашны шинэтгэлийг эхлүүлэв • 1689 — Чин, Орос улс Нэрчүүд гэрээ байгуулав • 1776 — АНУ тусгаар тогтнолоо тунхаглав • 1789 — Францын хувьсгал эхлэв • 1859 — Ч.Дарвин "Зүйлийн үүсэл" бүтээлээ хэвлүүлэв ---

• 1368 онд Монголын улс төрийн төв эх нутагтаа шилжив → "Бага хаадын үе" (1368-1634, 22 хаан) эхлэв. • Тогоонтөмөр хаан Хятад руу буцаж эзлэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, 1370 онд Каракорумын ойролцоо нас барав. • 1388-1400 онд таван хаан бүгд цаг бусаар алагдсан — хаан ширээний тогтворгүй байдал. • Дөрвөн Ойрад (Хошууд, Торгууд, Дэрвэд, Чорос) ба Зүүн Монгол хоорондын зөрчил гол сэдэв. • Батмөнх Даян хаан (1470-1543 орчим) — 7 настайдаа хаан ширээнд суулгагдаж, Мандухай сэцэн хатан төрийг барив. Монголыг Зүүн 3 түмэн, Баруун 3 түмэн (6 түмэн Монгол + 4 түмэн Ойрад) болгон нэгтгэв; хожим Халхын Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан гэсэн 3 аймаг болон хуваагдав. • Түмэн засагт хаан (1539/1558-1593) — Төв засгийн газар байгуулж, "Засагт хаан" хэмээн алдаршив. • Алтан хан (1507-1582, Түмэдийн) — Алтан улс (Хөх хот) байгуулж, 1578 онд III Далай ламтай уулзан бурхны шашныг дэлгэрүүлж, "Гэгээн хаан" цол авав.

• Эсэн тайш — 1449 онд Тумугийн тулаанаар Мин улсын Ин Цзун хааныг олзолж, 1452 онд хаан ширээнд сууж (алтан ургийн бус учир маргаантай), 1455 онд алагдав. • Батмөнх Даян хаан, Мандухай сэцэн хатан, Түмэн засагт хаан нарын оролдлогоор Монгол улс түр зуур нэгдэв.

• Монгол улс дотроо Халх, Өвөр Монгол, Ойрад (Зүүнгар, Хошууд, Хотогойд, Халимаг) гэсэн харьцангуй бие даасан хэсгүүдэд хуваагдав. • Зүүнгарын хаант улс (1676-1755): Хархул → Эрдэнэбаатар хунтайж → Сэнгэ → Галдан бошогт (1671-1697) → Цэвээнравдан → Галданцэрэн → Даваацы (1752-1755, сүүлчийн хаан). • 1637-1641 — Гүүш хаан Төвдийг эзлэн Хошууд улс байгуулав (90 жил). • 1640 — "Монгол-Ойрадын Их цааз" батлагдав (28 том ноён оролцов).

• Манж: Нурхач (1575-1626) Алтан улс байгуулж, 1636 онд Абахай хаан Өвөр Монголыг эрхшээлдээ оруулж "Дай Чин улс" гэж нэрлэв (1644 онд Мин улсыг эзлэв). • Мин улс (1368-1644) — "нүүдэлчдийг нүүдэлчдээр цохих" бодлоготой. • Төвд — Далай лам, Бурханы шашны төв. • Хаант Орос — Сибирийг эзлэн авсаар байв.

• Лигдэн хаан (1592-1634) — Чингисийн алтан ургийн сүүлчийн их хаан, "Дэчин түмэн Монголын эзэн". Манжийн эсрэг, улс орноо нэгтгэх бодлого явуулсан ч бүтэлгүйтэж, 1634 онд Ганьсугийн Шар талд цэцэг өвчнөөр нас барав. • Манжид эзлэгдсэн дараалал: • Өвөр Монгол: 1618-1636 (1636 — 16 аймгийн чуулган Мугдэнд Абахайг эрхшээлдээ орсноо тунхаглав) • Халх Монгол: 1688 Галдан бошогт довтолсноор Халхын ноёд Манжаас тусламж хүсэв → 1691 Долоннуурын чуулган — Манжийн эрхшээлд орсноо тунхаглав • Зүүнгар (Баруун Монгол): 1755 Манж цэрэг эзлэн Даваацыг баривчилж, Зүүнгарын хаант улс мөхөв.

• Гэр орон: XVI зуунаас эсгий гэрийн хэлбэр одоогийн хэлбэрт ойртсон. • Бичиг соёл: 1587 — Аюуш гүүш "Али гали" (галиг) үсэг зохиов; 1648 — Ойрадын Заяа бандида Намхайжамц "Тод үсэг" зохиов; Өндөр гэгээн Занабазар (1635-1723, анхдугаар Богд Жавзандамба) 1686 онд "Соёмбо үсэг" зохиож, буддын дүрслэх урлалын шилдэг бүтээлүүд туурвив. • Түүхэн зохиолууд: "Алтан товч", "Шар түүх", "Эрдэнийн товч". • Уран зохиол: "Жангар" туульс, Мандухай хатны домог. ---

• Шалтгаан: Европт худалдаа хөгжиж, Арабууд Улаан тэнгисийн худалдааны замыг хянадаг байсан тул далайн шинэ зам хайх шаардлага гарав. Португалиуд "каравелла" хөлөг онгоц зохион бүтээв. • Христофор Колумб (1451-1506) — 1492.08.03 хөдлөж, 1492.10.12 Сан-Сальвадор арал хүрч, Америкийг нээв. • Америго Веспуччи — шинэ газрыг тив гэж тодорхойлж, "Америк" нэр гарав. • Фернан Магеллан (1480-1521) — 1519.09.20 дэлхийг тойрох аялалд гарч, өөрөө Филиппинд нас барсан ч багийнх нь (С.де Элькано ахлав) 1522.09.06 буцаж ирж дэлхийг анх удаа тойрсныг баталгаажуулав. • Васко да Гама (1469-1524) — 1497-1498 онд Африкийг тойрч Энэтхэгийн Калькутта хотод хүрэв. • Испаничууд Кортес (Ацтек), Писарро (Инк) нарын удирдлагаар Америкийн эзэнт улсуудыг эзлэв. Тордесильясын гэрээ (1494) — Испани, Португалийн хооронд шинэ нутгийг хуваасан. • Нэр томьёо: Колони — эзэн улсын шууд захиргаанд байдаг эрх мэдэлгүй нутаг. Колоничлол — хүчирхэг улс сул дорой нутгийг эзлэн захирах, соёлоо дэлгэрүүлэх, шилжин суурьших үйл явц.

• Шалтгаан: Католик сүм санваартнууд "индульгенц" (нүгэл мөнгөөр худалдах бичиг) зарж, ноёрхолтой байв. • Мартин Лютер (1483-1546) — 1517.10.31 Виттенбергийн сүмийн хаалган дээр 95 зүйлт бичгээ наасан нь Реформацын эхлэл. Библийг герман хэлээр орчуулав (1522). • Жан Кальвин (1509-1567) — 1536 "Христийн шүтлэг дэх сургаал"; 1559 Женевийн академи байгуулав. Кальвинизм Франц, Нидерланд, Шотланд, Англид дэлгэрэв. • Католик сүм "сөрөг шинэтгэл" хийж, эсрэг үзэлтнүүдийг хавчив. Гучин жилийн дайн (1618-1648) Вестфалийн энхийн гэрээгээр (1648) дуусав. • Монголд харьцуулбал: 1586 — Эрдэнэзуу хийд байгуулагдав; 1587 — Алтан хааны зарлигаар бурхны шашин Халхын "төрийн шашин" болов.

• Сэргэн мандалт (Ренессанс) — XIII зууны 2-р хагасаас XVI зуун хүртэл, эртний Грек-Ромын соёлыг сэргээв. Төв нь Итали (Флоренц, Милан, Венец — Медичи гэр бүл ивээн тэтгэсэн). • Шинжлэх ухаан: Николас Коперник — гелиоцентрик онол; Галилео Галилей — дуран бүтээв; Иоганнес Гутенберг — 1450-иад онд хэвлэх машин зохион бүтээв (1455 анхны Библи хэвлэв). • Уран зохиол: Данте, Боккаччо, Сервантес ("Дон Кихот"), Шекспир. • Урлаг: Леонардо да Винчи, Микеланжело, Рафаэль — "гурван оргил". • Хүмүүнлэг (гуманист) үзэл — хүнийг ертөнцийн төв гэж үзэх үзэл.

• XVIII зууны Европт өрнөсөн, мухар сүсэг, хязгаарлагдмал эрх мэдлийг шүүмжилсэн үзэл. • Жон Локк (1632-1704) — эрх мэдлийг хуваарилах онолын эх; Шарль Монтескье (1689-1755) — "Хуулийн амин сүнс" (хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх 3 салаа); Жан Жак Руссо (1712-1778) — "Нийгмийн гэрээ". • Адам Смит (1723-1790) — эдийн засгийн сонгодог онолын үндэслэгч, чөлөөт зах зээл. • Хөгжим: И.С.Бах, В.А.Моцарт. Уран зохиол: Д.Дефогийн "Робинзон Крузо" (1719).

• Капитализм — хувийн өмч дээр тулгуурласан, хөрөнгийн эзэд ажилчдыг хөлслөн ашиг олдог тогтолцоо. • Мануфактур (XVI зуунаас Англид) — хуваарилсан хөдөлмөрт суурилсан үйлдвэрлэлийн анхдагч хэлбэр (цех: өдөрт 20 зүү → мануфактур: өдөрт 1800 зүү). • Ажилчин анги (пролетариат) бий болов; хожим К.Маркс, Ф.Энгельс социализмын онолыг боловсруулав.

• Франц: XIV Людвик (1643-1715, "Наран хаан") — "Төр бол би" хэмээсэн, хэмжээгүй эрхт хаант засаг. • Англи: I Элизабет үед 1588 "Ялагдашгүй Армада"-г ялж далайн гүрэн болов. 1642-1649 иргэний дайн → 1649 хааныг цаазалж Бүгд найрамдах улс тунхаглав (Оливер Кромвель) → 1688 "Эрхт бус хувьсгал" (Glorious Revolution) — Үндсэн хуульт хаант засаг тогтов. • Орос: 1682 онд I Петр хаан ширээнд суув — баруун Европ маягаар шинэчлэл хийж, Санкт-Петербургийг байгуулав. 1689 — Нэрчүүд гэрээгээр Хятадтай хиллэв.

• Мин улс (1368-1644) — тариачны бослогоор байгуулагдаж, 1644 онд Ли Зы Чэний бослогоор мөхөж, Манж Чин улсын эрхшээлд орсон. • Япон: "Дайтагч улсуудын үе" → Аугаа их гурвал (Ода Нобунага, Тоётоми Хидэёси, Токугава Иэясу) нэгтгэв. • Чусон улс (Солонгос): 1592 Имжиний дайн — Ли Сун Сины удирдсан флот ялалт байгуулав. • Моголын эзэнт улс (Энэтхэг): 1525 Бабур хаан үүсгэв; Акбар, Ауранзэв үед хамгийн өргөн нутагтай. (х.71-76: XV-XVIII зууны дэлхийн улс түмний амьдрал, соёлын хичээл — хотжилт, худалдааны сүлжээ, урлагийн хөгжлийн жишээнүүд орно.) ---

• 1755-1758 оны зэвсэгт бослого: • Амарсанаа (Зүүнгарын) — 1755 онд 300 цэргээр бослого гаргаж, Оросруу зугтаж, 1757 онд Тобольск хотод нас барав. Уриа: "Эх орноо хамгаалах хэрэгт эр бие, энэ нас хайран үгүй". • Чингүнжав (Хотогойдын шадар ван, 1710-1758) — Халх Монголд 800 цэргээр 1756 онд бослого гаргав, 1757 онд баригдаж, гэр бүлийн хамт 1757.03.11 Бээжинд цаазлагдав. Уриа: "Чингис хааны үрийг язгуураас яллах ёсон үгүй". • Тэмцэл дараа нь ч 1800, 1815, 1880, 1881, 1900, 1903 (Ховдод Аюуш), 1905-1907 (Өвөр Монголд Тогтох, Цогдалай, Дампил), 1910 оны Их Хүрээний үймээн гэх мэт байнга үргэлжилсэн.

• "Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам" (ГМТЗЯЯ) ба "Монгол цаазын бичиг"-ээр захирав. • Захиргаа: Манжийн хаан → аймаг (чуулган) → хошуу → сум. Ар Монгол (Халх) 4 аймаг (Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан, 1725-оос Сайн ноён аймаг). • Алба гувчуур: есөн цагаан, өртөөний алба (буухиа өртөө) хамгийн хүнд байв — 120 суурь өртөөнд жил бүр 47 мянган тэмээ, 250 мянган адуу зарцуулагддаг байв. • Худалдаа, мөнгө хүүлэл: Хятад худалдаачид (ихэвчлэн Шаньсийн) 36%-ийн хүүтэй зээлдүүлж, монголчуудыг эдийн засгийн боолчлолд оруулав. • Манжийн есөн эрүү — 9 төрлийн шийтгэл (хонгор азарга, хулс шаах гэх мэт).

• 1577 — Алтан хан Далай лам III Соднамжамцтай уулзаж, шашныг албан ёсоор дэмжив. • 1586 — Абтай Түшээт хаан Эрдэнэ зуу хийд-ийг Хархорумын хуучин суурин дээр байгуулав — Халхын анхны хийд. • 1587 — Алтан ханы зарлигаар бөө мөргөлийг хориглов. • 1727 — Манж хааны зарлигаар Амарбаясгалант хийд (I Богд Жавзандамбын дурсгалд) байгуулагдав. • 1733-1748 — Манзушир хийд байгуулагдав. • XX зууны эхэн үед Ар Монголд ~1000 хүрээ дацан, 115000 лам (хүн амын 21%) байв.

• Манжийн үед цэргийн албыг цөөрүүлж, байнгын цэрэгтэй болгов. • XIX-XX зууны зааг үед 18-20 мянган малтай баячууд 30 гаруй байжээ. • Эрэгтэй хүүхдийг лам болгох эрмэлзэл нэмэгдэв (боловсролыг хийд дамжуулан авдаг байсан тул).

• Сургуулийн 3 төрөл: Гэрийн, Шашны, Албаны сургууль. • Хууль: "Халх журам" — нийгмийн амьдралыг зохицуулсан гол хууль. • Уран зохиол: Лувсанданзаны "Алтан товч", Саган сэцэний "Эрдэнийн эрх", яруу найрагч Инжинаш. • ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн өв: Уртын дуу (2003), Морин хуур (2008), Бий биелгээ/туульч (2009), Хөөмий (2010), Наадам (2011), Ганжуур (2013). • Урлаг: Занабазарын дүрслэх урлаг — 21 Дарь эх; Амарбаясгалант хийд, Чойжин ламын сүм, Гандангийн цогчин дуган.

• XIX зууны сүүлээс Чин улс "Шинэ засгийн бодлого" явуулж, Монголыг хятадын адил муж болгохыг зорив (учир: дэлхийн их гүрнүүд Чин улсыг хуваах аюул нүүрлэсэн, 1900-1901 Боксерын бослого, 8 улстай хийсэн дайнд ялагдсанаас үүдсэн). • 1907 — Манжийн төр 14 асуулттай судалгаагаар монгол хошуудыг нарийн судалж, колоничлолын бэлтгэл хийв. • Бодлого: хятад тариачдыг Монгол газарт нүүлгэн шилжүүлэх, газар хагалуулах, 20 гаруй шинэ албан газар байгуулах. • Үр дүн: Монголчууд "үндсийг таслах, шашныг устгах бодлого" хэмээн үзэж, тусгаар тогтнохын төлөө тэмцэл эрчимжив — энэ нь хожим 1911 оны тусгаар тогтнолын хувьсгалд шууд хүргэсэн урьдач нөхцөл болов. ---

• XVIII зууны дунд Англид эхэлж дэлгэрэв. Нэхмэл: Ж.Кей "нисдэг сүлжмэл" (1733), Ж.Харгривс "Женна" (1765). • Уурын хөдөлгүүр: Т.Ньюкомэн (1712) → Жеймс Ватт (1765) сайжруулав. Р.Трэвитик анхны төмөр замын зутгуур зохиов; Ж.Стефенсон "Рокэт" зутгуураар (1829) зорчигч тээвэрлэв. • Ажилчид 14-18 цаг ажиллаж, хүүхдийн хөдөлмөр өргөн ашиглагдаж байв.

• Чарльз Дарвин — "Зүйлийн үүсэл" (1859), хувьслын онол. • Томас Эдисон (1847-1931) — 1093 патент (электр дэнлүү г.м). • Александр Грэхэм Белл (1847-1922) — 1876 онд анхны телефон зохион бүтээв. • С.Морзе — телеграф (1836); Г.Маркони — радио (1896-аас). • Орвил, Вилбур Райт нар — 1903 онд анхны нисэх онгоц.

Америк: 1765 "Тамганы хууль" → 1773.12 Бостоны цайны баяр → 1776.07.04 "Тусгаар тогтнолын тунхаг" → 1783 Британи тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв → 1789 Жорж Вашингтон анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Франц: 1789.05.05 Ерөнхий штат хуралдав → 1789.07.14 Бастилийг эзлэв (үндэсний баяр) → 1789.08.04 феодалын эрхийг халав → "Хүн ба иргэний эрхийн тунхаглал" батлагдав → 1792 хаант засгийг халив → Наполеон Бонапарт 1804 онд эзэн хаанаар өргөмжлөгдөв (1804/1808/1811 "Наполеоны хуулиуд"). Латин Америк: 1791 Гайтид боолын бослого; Симон Боливар Венесуэлийг чөлөөлөв (1811); Мексик 1824 тусгаар тогтнов.

• Наполеон Бонапарт (1769-1821) — Корсик арлаас гаралтай, 1799 засгийн эрхийг авч, 1804 эзэн хаан болов. • 1812 — Орос руу довтолж ялагдав; 1813 Лейпцигийн тулалдаанаар Европ дахь ноёрхол нурав; 1815 Ватерлоогийн тулалдаанаар эцсийн ялагдал хүлээв.

• Дай Чин гүрэн (1644-1911) — 14.7 сая км² нутагтай, 5 угсаатныг (монгол, хятад, төвд, хотон, манж) нэгтгэсэн эзэнт гүрэн. • Тайпины бослого (1851-1864) — Хун Сю Цюань "Тайпинь Тянь Го" улс байгуулав, 1864 дарагдав. • Япон: 1868 "Мэйжийн шинэчлэл" — эзэн хааны эрх мэдлийг сэргээж, орчин үеийн улс болгосон том шинэчлэл (парламент 1890, үндсэн хууль 1889). • Моголын эзэнт улс (Энэтхэг) — 1719-с эхлэн задарч, 1858 хүртэл нэр төдий оршив (Британийн Ост-Индийн компани эзэмшиж авав). • Османы эзэнт улс — XVIII зуунаас уналтад орж, "Танзимат" (1830-40) шинэчлэл хангалтгүй байв.

• XIX зууны дунд-сүүлээс "Империализмын эрин" эхэлж, эзэнт гүрнүүд дэлхийг хуваах өрсөлдөөнд орсон. • Нэр томьёо: Колони (эрх мэдлээ бүрэн алдсан), Хагас колони (хэлбэрийн тусгаар тогтнолтой ч эдийн засгийн эрхгүй), Хараат орон. • Хятад (хагас колони жишээ) — Хар тамхины 1-р дайн (1839-1842), 2-р дайн (1856-1860); 1842 Нанжиний гэрээгээр Британид Хонконг, 5 боомт нээв. • Африк — 1900 он гэхэд 9/10 нь колони болов (Британи 37.7%, Франц 32.3% газар эзэмшив).

• Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үр дүнд хотжилт эрчимжиж, хотын ядуус хэсгийн амьдрал бохир, хүнд байв. • 1863.01.10 — Лондонд дэлхийн анхны метро нээгдэв. XIX зуун — Дуурийн "Алтан үе" (П.И.Чайковский); Эйфелийн цамхаг баригдав. • Хүний эрхийн хөдөлгөөн: Британид эрэгтэй, эмэгтэй хүн ам аажмаар сонгуулийн эрхтэй болов; Орост 1861 II Александр хаан тариачдыг хамжлагаас чөлөөлөв. • Дорно дахинд (Хятад, Япон, Энэтхэг, Австрали) гадны нөлөөгөөр төмөр зам, сургууль, шуудан холбоо нэвтэрсэн ч ард түмний амьдрал (ялангуяа Энэтхэгт) хэцүү байсаар байв. 1770 Ж.Кук Австралийг Британий өмч хэмээн зарлав. ---

| Он | Монголд | Он | Дэлхийд | |---|---|---|---| | 1755 | Амарсанаа Манжийн эсрэг тэмцэл эхлүүлэв | 1756 | Британи-Франц Долоон жилийн дайн эхлэв | | 1755-1758 | Манж нар Зүүнгарыг байлдан эзлэв | 1770 | Ж.Кук Австралийг Британий өмч хэмээн тунхаглав | | 1756 | Чингүнжавын удирдсан тэмцэл | 1776/1787 | АНУ тусгаар тогтнол/үндсэн хууль | | 1761 | Их хүрээ, Ховдод манж-монгол сайд суулгав | 1789 | Францын хувьсгал эхлэв | | 1789 | ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг гарав | 1804 | Наполеон эзэн хаан болов | | 1861 | Их хүрээнд Оросын консулын газар | 1815 | Ватерлоогийн тулалдаан | | 1880 | Улиастайд манжийн эсрэг бослого | 1859 | Ч.Дарвин "Зүйлийн үүсэл" | | 1899 | Их хүрээнд цахилгаан мэдээний газар | 1861-1865 | Америкийн иргэний дайн | | 1900 | "Монголор" компани байгуулагдав | 1876/1877 | Телефон/фонограф зохион бүтээв | | 1903 | Ховдод Аюушийн тэмцэл | 1900 | Хятадад Боксерийн бослого | | 1905-1907 | Өвөр Монголд Тогтох, Цогдалай нарын бослого | 1902 | М.Кюри, П.Кюри радийг нээв | ---

• Бага хаадын үе — 1368-1634, Монголын улс төрийн төв эх нутагт шилжсэнээс хойших, олон хаан хурдан солигдсон үе. • Дөрвөн Ойрад — Хошууд, Торгууд, Дэрвэд, Чорос угсаатнуудын холбоо. • Чуулган — Ойрадуудын зөвлөлдөх байгууллага/уулзалт. • Дай Чин улс — 1636 онд Абахай хаан тунхагласан Манжийн эзэнт улсын нэр (хожим Алтан улсын оронд). • ГМТЗЯЯ — Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам, Манжийн Монголыг захирсан төв байгууллага. • Есөн цагаан — Манжид тушаадаг албан гувчуурын нэг хэлбэр. • Шинэ засгийн бодлого — XIX зууны сүүлээс Чин улсын Монголыг бүрмөсөн колоничлох зорилготой бодлого. • Реформац (Шашны шинэтгэл) — Католик сүмийн эсрэг XVI зуунд эхэлсэн шашны хөдөлгөөн (Лютер, Кальвин). • Ренессанс (Сэргэн мандалт) — Эртний Грек-Ромын соёлыг сэргээсэн, урлаг-шинжлэх ухааны цэцэглэлт. • Соён гэгээрлийн үзэл — XVIII зууны Европын, оюун ухаан-эрх чөлөөг эрхэмлэсэн үзэл суртал. • Мануфактур — Хуваарилсан хөдөлмөрт суурилсан үйлдвэрлэлийн анхдагч хэлбэр. • Капитализм — Хувийн өмч дээр тулгуурласан, ашиг олох зорилготой эдийн засгийн тогтолцоо. • Колони / Хагас колони / Хараат орон — Гадаад улсын эрх мэдлийн доор орсон нутгийн зэрэглэл (бүрэн эрхгүй / хэсэгчлэн эрхтэй / хараат). • Империализм — XIX зууны сүүлээс эхэлсэн, эзэнт гүрнүүдийн дэлхийг хуваан эзлэх бодлого. • Мэйжийн шинэчлэл — 1868 оноос Японд эзэн хааны эрх мэдлийг сэргээж, орчин үеийн улс болгосон шинэчлэл. • Тайпины бослого — 1851-1864, Хятадад Хун Сю Цюаны удирдсан тариачдын бослого. • Наполеоны хуулиуд — 1804-1811, Наполеоны баталсан иргэний, худалдааны, эрүүгийн хуулиуд. ---

| Нэр | Он | Ач холбогдол | |---|---|---| | Батмөнх Даян хаан | 1470-1543 орчим | Монголыг 6+4 түмэн болгон нэгтгэв | | Алтан хан | 1507-1582 | Бурханы шашныг дэлгэрүүлэв, Хөх хот байгуулав | | Лигдэн хаан | 1592-1634 | Чингисийн алтан ургийн сүүлчийн их хаан | | Абахай хаан | ?-1636/1643 | "Дай Чин улс" тунхаглав | | Занабазар (Өндөр гэгээн) | 1635-1723 | Анхдугаар Богд, Соёмбо үсэг зохиогч | | Амарсанаа | ?-1757 | Зүүнгарын, Манжийн эсрэг тэмцлийн удирдагч | | Чингүнжав | 1710-1758 | Хотогойдын шадар ван, Халхын тэмцлийн удирдагч | | Христофор Колумб | 1451-1506 | Америкийг нээв (1492) | | Мартин Лютер | 1483-1546 | Шашны шинэтгэлийг эхлүүлэв (1517) | | XIV Людвик | 1643-1715 | Францын "Наран хаан" | | I Петр хаан | 1682-1725 | Оросын хаант улсыг шинэчлэв | | Жон Локк, Ш.Монтескье, Ж.Ж.Руссо | XVII-XVIII зуун | Соён гэгээрлийн үзэлтнүүд | | Жорж Вашингтон | 1732-1799 | АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч | | Наполеон Бонапарт | 1769-1821 | Францын эзэн хаан | | Симон Боливар | 1783-1830 | Латин Америкийн чөлөөлөгч | | Чарльз Дарвин | 1809-1882 | "Зүйлийн үүсэл" зохиогч | | Токугава Иэясу | XVI-XVII зуун | Японы сёгунатыг үндэслэгч | | Хун Сю Цюань | XIX зуун | Тайпины бослогын удирдагч | | Т.Эдисон, А.Г.Белл | XIX-XX зуун | Электр дэнлүү, телефон зохион бүтээгчид | --- Тэмдэглэл 148 хуудасны бүх агуулгыг (х.1-148) эхнээс нь дуустал үзэж, гарчгийн (х.3) бодит бүтцэд үндэслэн бичигдэв. Ном "Ном зүйн жагсаалт"-аар (х.148) төгсдөг.