📗Түүх — 7-р анги

Ном: Түүх VII (Ерөнхий боловсролын сургуулийн 7 дугаар ангийн сурах бичиг) Сэдэв: Дундад зууны түүх — Монголын Чингисийн эрин үе ба дэлхий дахин (V-XV зуун) Ном нь 5 бүлэгтэй, нийт 152 хуудас. Доор бүлэг, хичээл тус бүрээр дэлгэрэнгүй тэмдэглэл, гол он цаг, нэр томьёог оруулав. ---

1.1 Дундад зууны түүхээр юу судлах вэ? • Дундад зуун гэдэг нь Баруун Ромын эзэнт улс мөхсөнөөс (НТ 476) XV зууны сүүл хүртэлх ойролцоогоор 1000 жилийг хэлнэ. • Энэ үед Монгол аймаг, улсууд нэгдэж Их Монгол улс байгуулагдсан тул дэлхийн түүхэнд энэ эрин үеийг "Монголын үе" гэж нэрлэдэг. • Европ "Загалмайтны ертөнц" болж нэгдмэл түүхэн эх газар болсон. • Сурах бичиг Дорно ба Өрнийн улс орнуудын хаад, төр нийгэм, соёл, ёс заншлыг өгүүлнэ. 1.2 Дундад зууны түүхийг хэрхэн судлах вэ? • Он тооллын эрин: Ертөнцийг бүтээсэн эрин (НТӨ 5508), Хижрийн эрин (622 он), Билгийн тоолол (Монголд 1027 он), Чингисийн тоолол (1162 он). • Билгийн тоолол: 12 жил, жаран (60 жил), 5 махбод (мод, гал, шороо, төмөр, ус — хөх, улаан, шар, цагаан, хар) дээр суурилна. 12 жилийн нэрс: Хулгана, Үхэр, Бар, Туулай, Луу, Могой, Морь, Хонь, Бич, Тахиа, Нохой, Гахай. • Билгийн жилийг аргын онд шилжүүлэх томьёо: x = 1026 + (a-1)×60 + b • Хижрийн тооллыг аргын тоололд шилжүүлэх томьёо: x = M − M/33 + 622 • Чингисийн тоолол: Чингис хаан 1162 онд төрсөнд тулгуурладаг (жишээ: 2015 он = Чингисийн 854 он). • Эх сурвалж: "Монголын нууц товчоо" — монгол үндэстний анхны түүхт дурсгалт зохиол, 1240 онд бичигдсэн. 1908 онд хятад эрдэмтэн Ей Дэ-хуй Юань улсын дармал эхийг 12 дэвтэр болгож гаргасан. • Эх сурвалжийн төрлүүд: бичгийн (шастир, зарлиг, гэрээ), эд өлгийн (зэр зэвсэг, хувцас, зоос, барилга). • Гильом де Рубрук — "Дорно этгээдэд зорчсон минь" (1253-55, Хархорумд айлчилсан баруун элч) — Хархорум дахь Мөнгөн модны тухай дурдсан. ---

• Түрэгүүд 555 онд Жужан (Их Нирун) улсыг мөхөөж, Монгол нутгийг эрхшээлдээ оруулав. Түрэг угсааны улсууд 842 он хүртэл ноёрхжээ. • Жужанчууд Түрэгт цохигдож гурав хуваагдав: 1. Нукуз, Хиян овгууд зүүн зүг Эргүнэ гүн (Их Хянганы нуруу, Эргүнэ голын сав) руу нүүж — хожим Их Монгол улсыг байгуулсан Боржигин овог үүссэн; 2. Хөлөн-Буйр нуурын саваар суурьшсан хэсэг нь Татар (анх 30 татар, хожим 9 татар) гэдэг; 3. Гурав дахь хэсэг нутагтаа үлдэж Түрэг, Уйгурт захирагдсан — тэднээс Найман, Хэрэйд, Мэргид зэрэг гарчээ. • Эргүнэ гүний домог: Бөртэ Чоно, Хоо Марал нар Онон, Хэрлэн, Туулын хөндийд (Бурхан Халдун уулаас эх авдаг) нутагласан.

• 555-842: Монгол нутаг Түрэг угсааны улсуудад захирагдав. • 842 он: Монгол-Татаруудын Хиргизийг ялсанаар Түрэг угсааны ноёрхол дуусав. Татар улс Монгол нутагт ~100 жил ноёрхов. • 923 он: Хятан улсын цэргээр Татар улс цохигдож олон аймагт хуваагдав. Дараа нь Татарууд Хятан, Алтан улсад алба бариж эхэлсэн. • Монгол улс: Эргүнэ гүнээс гарсан Бөртэ Чоно удмынхан Бурхан Халдун, Гурван гол (Онон, Хэрлэн, Туул) руу иржээ. • ~1130 он: Хабул хаан Монгол улсыг байгуулав (анхны Хамаг Монгол улсын хаан). 1133-1135 онд умард Алтан улсад айлчилж, дайраад буцсан (алба өгөхгүй байсан). • Хабулын дараа Амбагай хаан (Тайчууд аймгийн хүн), дараа нь Хабулын хүү Хутула хаан (гурав дахь хаан) — улсаа төв, зүүн, баруун гурван гарт хуваан захирсан. • Амбагай хааныг Татарууд Алтан улсад тушааж, тэд түүнийг модон элсэн хадаж алсан — энэ өшөө хожим Хабутын удмынхны Татар, Алтан улстай хийсэн тэмцлийн шалтгаан болов. • Монгол нэрийг анх Жужан улсын үеэс хэрэглэж эхэлсэн (40 гаруй тайлбар бий: Мон гол, Мөнх гал, Мугулюу гэх мэт). • Найман аймаг: Түрэг, Уйгур, Хятанд захирагдаж явсан, XII зууны эхэнд хамгийн хүчирхэг. Нутаг нь баруунаас Зайсан нуур, зүүнээс Хархорум хүртэл. Таян хаан, Буюруг хан ах дүү хуваан захирсан. • Хэрэйд: XII зуунд бие даасан улс. Нутаг Орхон, Сэлэнгэ — их элсэн говь, Хэнтий, Хангайн нуруу хооронд. Тоорил хан (Ван хаан) — Чингисийн эцэг Есүхэй баатрын дэмжлэгээр хаан суусан. • Мэргид: Орхон голын адаг, Сэлэнгэ мөрний дунд урсгал. Гурван Мэргид (аймаг). XII зууны дунд үеэс Монголтой муудаж ялагдсан. • Ойрад: Хөвсгөл нуурын баруун талын ойд, "Ойн иргэд" гэдэг. • Онгуд: Цагаан хэрмийн хойгуур, Алтан улсын хилийг хамгаалагч алба хааж байв. • Татар аймгууд: Хөлөн, Буйр нуур, Оршуун голын саваар нутаглаж, угсаа гарал нь монголчуудтай нэгтэй ч Алтан улсад алба хааж, Монгол ноёдыг тушааж байсан тул харилцаа муудсан.

• X-XII зуунд Монгол хожим Дарлигин ба Нирvгvн (Нирун) гэсэн хоёр том салбарт хуваагдав. • Дарлигин = "нуруу" гэсэн үг — Нукуз, Хиян хоёр аймаг Эргүнэ гүнд ~300 жил нутагласнаас гарсан 23 аймгийг нийтэд нь Дарлигин гэнэ. • Нирvгvн: Бөртэ чонын удмын Добу мэргэн нас барсны дараа хатан Алангоо гурван хөвүүн (Буха хатаги, Бухати салжи, Бодончар мунхаг) төрүүлсэн — домогт "тэнгэрийн туяа"-гаар жирэмссэн гэдэг. Тэднээс гарсан ~40 аймгийг Нирvгvн гэнэ (Боржигин, Хатагин, Салжиуд, Тайчууд, Чонос, Ноёхин, Уругуд, Мангуд, Жадаран, Бэсүд, Жүрхин гэх мэт). Боржигин = "чоно эзэн" гэсэн утгатай. • Нирvгvн аймгууд XI зуунд Дарлигин аймгуудаа захирах болов.

• Монголчуудыг "ойн анчин" ба "талын малчин" гэж ялгадаг. Нүүдэлчид мал аж ахуй эрхэлнэ (тав хошуу мал), ан гөрөө хийдэг (ганц нэгээр — "ан", олуулаа нийлж хийдэг — "хоморго"). • Бага сага тариа тарьдаг байсан нь Буйр, Хөлөн нуур, Халх гол, Байгал нуурын өмнөд, Сэлэнгэ мөрний саваар. • Ойн анчин аймгууд (Баргуд, Хори, Түмэд, Ойрад) умард хязгаарт нутаглаж, булгачин, хэрэмчин, гөрөөчин мэргэшилтэй цөөн хүнтэй ой иргэд байв. • Гэр (эсгий, дугуй хэлбэртэй, майхан маягийн, дотор гэрэл нэвтрэх цонхтой, голд гал түлдэг) — үндсэн орон сууц. Овсон нэмбүүл гэр ч байсан. • Шашин: ихэнх нь бөөгийн шашинтай (тэнгэр, онгон шүтдэг, төлөг үздэг). Хэрэйд, Найман, Онгуд нар несториан загалмайн шашин шүтдэг байв. • Соёл: тахилга тайлга, бүжиг, дуулах, хуур хийх, бөх барилдах, сур харвах, шагай тоглох зэрэг уламжлалтай. ---

• Альпийн нуруунаас умард зүг Европт Кельт, Герман, Славян гэсэн 3 том аймаг нутаглажээ. • Герман аймгууд газар тариалан бага, малыг гол баялаг гэж үзнэ. "Урт байшин" барьж амьдарна. Аймгууд нийлж холбоо (аймгийн холбоо) байгуулна. Тинг хэмээх ардын хурал удирдагчаа сонгоно. • III зуунаас герман аймгууд Ромын эзэнт улсад довтолж эхэлсэн — Ромчууд тэднийг "варвар" (бүдүүлгүүд) гэнэ. Гот, франк, вандал, лангобард зэрэг холбоонд нэгдэв. • Хүннү нар 370-аад онд Дон мөрнийг гаталж Гот аймгуудыг довтолсноор Ард түмний Их нүүдэл эхэлж, 400 жил үргэлжилсэн. Атилла хаан 420-аад онд Унгарын тал хээрт төвлөрч, Византаас алба авч байв. • 476 он: Баруун Ромын эзэнт улс мөхөв (варвар жанжин Одоакр эзэн хааныг түлхэн унагасан). Вандалууд Хойд Африкт (430), баруун готууд Испанид, зүүн готууд Италид, франкууд Галлид, англи-саксууд Британид өөрсдийн вант улс байгуулав.

• Франкууд Рейн мөрний доод урсгалаар нутагладаг байв. 486 онд удирдагч Хлодвиг Баруун Ромын цэргийг ялж Хойд Галлыг эзлэв. • ~500 онд Хлодвиг ван болж, Франкийн төрийг байгуулав. "Саалийн үнэн" — Европын хамгийн эртний хууль эмхэтгэл. • Их Карл хаан (768 оноос): 796 онд Аварын хант улсыг дагуулав, лангобардуудыг байлдан дагуулав, саксуудыг 30 гаруй жил байлдан загалмайтны шашинд хүчээр оруулав. • 800 он: Пап лам Их Карлыг Ромын эзэн хаанаар өргөмжлөв. Нийслэл — Ахен хот. 814 онд Их Карл нас барав. • 843 он: Верден хотод Их Карлын ач нар эзэнт улсаа 3 хуваав: Баруун Франкийн хаант улс (хожим Франц), Зүүн Франкийн хаант улс (хожим Герман), Лотарингийн хаант улс. • 962 он: Германы I Оттон хаан Италийг эзэлж Ромын Пап ламаас эзэн хааны титэм хүртэж Ромын эзэнт улс-ыг байгуулав (XII зуунаас Ариун Ромын эзэнт улс).

• Нийгмийн 3 давхарга: сүм хийдийнхэн ("чи залбир"), газрын эзэд-феодалууд ("чи хамгаал"), тариачид ("чи ажилла"). • Карл Мартелл (715-741): моринт цэрэгт шинэчлэл хийж, газар өгөх (болзолт эзэмшил — бенефици) хариуд алба хаах тогтолцоо бий болгов → феод, феодал гэсэн ойлголт бий болов (IX зуунаас өв залгамжилдаг болсон). • Нийгмийн шатлал: хаан (сеньор) → герцог/гүн (граф) → барон → рыцарь → тариачид/боол. • 843 онд Верденийн гэрээгээр Франкийн эзэнт улс 3 хуваагдав — феодалын бутрал.

• 476 онд Ромын эзэнт улс мөхсөнөөр загалмайтны сүм хийд, лам нар нийгмийн тулгуур болов. • Гэгээн Бенедикт — Баруун Европын анхны хийдийг үндэслэгч. • Лам нарын давхарга: Пап лам → патриарх/хамба лам → ширээт лам → жирийн лам (хар лам/монах). • 1054 он: Загалмайтны сүм Католик (Ромын Пап) ба Үнэн алдартны (Константинополийн патриарх) гэж хуваагдав — СХИЗМ. • Каролингийн сэргэн мандалт: Их Карлын үед грек-ромын соёл сэргэсэн — Долоон чөлөөт урлаг (Дүрэм, Илтгэх урлаг, Диалектик; Тоо, Геометр, Одон орон, Хөгжим) сургуульд заадаг байв. • Пергамент дээр гар бичмэл ном хийж байв. "Роландын дуулал" — алдарт баатарлаг туульс.

• Викингүүд (норманнчууд) — Скандинавын хойгийн өвөг дээдэс. IX зуунд Фарерийн арлууд, Исланд арлыг нээв. • Улбар шар Эйрик (X зуун) Гренланд арлыг нээж суурьшив. Хүү Лейв Эриксон 1000 оны үед Хойд Америкийн эрэгт (Винланд, өнөөгийн Ньюфаундленд) хүрсэн — Шинэ тив хүрсэн анхны европ хүн. • Варягууд — Балтийн викингүүд, Ижил, Днепр мөрнөөр Каспий, Хар тэнгист хүрч, Константинополийн эзэн хаанд алба хааж байв. • Норманд мужид суурьшсан удирдагч Роллон-ы удмын хочит Вильгельм 1066 онд Их Британийн аралд буужиж Английг эзэлж шинэ угсаа үндэслэв (Норманы байлдан дагуулалт). • Их Алфред (849-900) — Англи-саксын хаан, "Альфред вангийн үнэн" хууль зохиов, усан флот байгуулав.

• 395 онд Ромын эзэнт улс задарсны дараа Зүүн Ром = Византийн эзэнт улс (Грекчүүд). Нийслэл Константинополь — "Алтан гүүр". • I Юстиниан хаан (527-565): Вандалын улс (534), зарим готуудыг ялж эзэнт улсын нутгийг өргөтгөв. Гэгээн Софийн сүм (диаметр 31.5м, 537 онд баригдсан). Юстинианы хууль — орчин үеийн иргэний хуулийн үндэс. • "Никагийн бослого" (532 он) — Константинопольд гарсан бослого, Велисарий жанжин дарсан. • VI зуунаас славянчууд, VII зуунаас арабууд Византийг довтолж эзэнт улсын нутаг гурав дахин багассан. • 1204 он: Загалмайтны IV аянаар Византийн эзэнт улс түр мөхсөн (Константинополь эзлэгдсэн), 1260 онд сэргээн байгуулагдав.

• Зүүн славянчуудын нутгийг Русь (Орос) гэнэ. IX зууны "Варягаас Грек хүрэх" худалдааны зам чухал байв. • 862 он: Зүүн славянчууд варяг тайж Рюрихийг Новгородод урьж захиран сууна (эртний Оросын төрийн эх). • Олег ван (882-921) Киевийг нэгтгэж, "Энэ хот Орос орны эх" хэмээв (882 он — Эртний Орос улс байгуулагдсан он). • Игорь ван — древлянчуудад хөнөөгдөв. Хатан Ольга алба хэмжээг тогтоов (Орос улсын анхны шинэтгэл). • Святослав ван (957-972): Хазарын хант улсыг цохив. • Владимир ван (980-1015): 988 онд загалмайтны шашинд орж (Византаас), Орост Христийн шашныг төрийн шашин болгов. • Ярослав Цэцэн үед Орос улс цэцэглэн хөгжив, "Ярославын хууль" зохиов. • Кирилл, Мефоди ах дүү славян анхны цагаан толгойг зохиосон (кирилл үсэг).

• 1492 онд Х.Колумб Америк тивийг нээв. "Индианчууд" гэдэг нэр Колумбын алдаанаас гаралтай. • Америкийн уугуул хүмүүс 11-15 мянган жилийн өмнө Төв Азиас Берингийн хоолойгоор дамжин суурьшсан гэж үздэг. • МАЙЯ: Төв Америкийн Юкатаны хойгт. III зуунд дүрс бичиг зохиов. Нарны хуанли, хорьтын систем, тэг тоо. Чичен-Ица — "Нарны сүм" пирамид (60м). • АЦТЕК: өнөөгийн Мексик. 1325 онд Теночтитлан хотыг байгуулав. Нарыг бурханчлан шүтэж, хүн тахил өргөдөг. 1519 онд Испанийн цэргүүд эзлэв. • ИНК: Андын нурууд (өнөөгийн Перу). XII зуунд төр байгуулав. Нийслэл Куско. Хаан — "Нарны хүү".

• Мухаммед (570 оны орчим Мекка хотод төрсөн) — лалын шашны үндэслэгч. 610 оны орчим Хира уулын агуйд Аллах тэнгэртэй уулзсан гэдэг. • 622 он: Хижра — Мухаммед Меккагаас Ясриб (Медина) руу нүүсэн — үүнээс хижрийн тоолол эхэлдэг. • 632 онд Мухаммед нас баржээ. Коран судар — Аллахын сургаалыг эмхэтгэсэн ном. • Лалын 5 үндэс: Аллахыг шүтэх, Меккагийн зүг өдөрт 5 удаа мөргөл, ядуучуудад буян үйлдэх, рамадан сарын мацаг барих, Мекка руу мөргөл (хаж) хийх. • Арабын халифт улс: 4 "үнэн зөв" халиф (Абу Бекр, Омар, Осман, Али, 632-661). Арабууд 711 онд Пиреней хойг (Испани) хүртэл эзэлж, 732 онд Карл Мартеллд Пуатьегийн дэргэд ялагдав (арабуудын Баруун Европт нэвтрэлт зогссон газар). • Аль-Хорезм — алгебра тооцооллын үндэслэгч. Ибн Сина (Авиценна) — анагаах ухааны 100 гаруй бүтээл.

• 589 онд Суй улс байгуулагдаж, Тан, Сүн улсын үед оргилдоо хүрчээ. • Тан улс (618): Ли Юань байгуулж, Ли Ши Мин 626 онд залгамжилсан. 630 онд Зүүн Түрэгийг эрхшээлдээ оруулав. • 755 он: Ан Лушаны бослого — Тан улсын бууралтын эхлэл. 907 онд Тан улс мөхсөн. • Сүн улс (960): Жао Куанжин Хятадын нэгдмэл байдлыг сэргээв. 1038 онд Тангудууд Ся улс байгуулав. • Ван Ань Ши — шинэчлэлт хийсэн тэргүүн сайд. • Зурчид 1116 онд Алтан улсыг байгуулж, 1125 онд Хятан гүрнийг унагав, 1127 онд Хойд Сүн улсын нийслэлийг эзлэв → Өмнөд Сүн улс (Ханжоу). 1279 онд Монгол цэрэг бүрэн эзлэв. • X зууны хагаст дарь гаргаж сурсан. Соёл: Күнз, Даогийн шашин, Бурхны шашин.

• V-VI зуунд Гуптын эзэнт улс. Дараа нь олон жижиг хаант улс (ражи) болов. • X зууны сүүлээс лалын захирагчид довтолж, 1206 онд Дели төвтэй Султант улс (1206-1526) байгуулав. • 1398 онд Төмөр хаан (Доголон Төмөр) Делийн Султант улсад довтолжээ. 1526 онд Бабур Делийн султант улсыг мөхөөж Их Могол улс байгуулав. • Кастын байгуулал: Индус шашинд суурилсан 4 давхарга (варна): Брахман, Кшатри, Вайшья, Шудр. • Кутб-Минар цамхаг (XIII зуун, 70м) — лалын уран барилгын сор.

• VII-VIII зуунд Яматогийн угсааны хаант засаг. 605 онд Хятадаас "эзэн хаан" цол авав. • 710 онд Нара хотыг, 794 онд Хэйан (Киото) хотыг нийслэлээ болгов. • Самурай — феодалуудын цэрэг (хүн амын 10%). Харакири, Бусидо — самурайн ёс зүй. • 1192 онд Миномото Ёритомо шёгун цолтойгоор төрийн эрхийг гартаа авав (шёгунат тогтолцоо). • 1274, 1281 онд монголчуудын довтолгоонд өртөв. "Камикадзе" (бурхны салхи) — далайн шуурга монголын флотыг сүйрүүлж, Япон тусгаар тогтнолоо хадгалав. • Шашин: Синто (гол бурхан Аматэрасу) ба Бурхны шашин хамт оршино. Хирагана, катакана — японы бичиг үсэг (813-867). ---

• Чингис хаан (1162-1227). Өвөг дээдэс: Бөртэ чоно, Гоо Марал → ... → Бодончар мунхаг (Боржигин) → ... → Хабул хаан → Бартан баатар → Есүхэй баатар → Тэмүжин. • Тэмүжин 1162 оны өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэнд Онон мөрний Дэлүүн болдогт Есүхэй баатар, Өгэлүн хатнаас төржээ. • Тэмүжин багадаа эцгээс өнчирч, Тайчуудад баригдаж, ширүүн сорилтыг давав. Мэргидийн довтолгоонд эхнэр Бөртэ хатан булаагдаж байв. • Чингис хааны Дэлхий дахинд үлдээсэн өв: цэргийн зохион байгуулалт, "алтан аргамж" элчин харилцаа, "Пакс Монголика" (Монголын энх амгалан), ортог худалдаачдын эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, шашны чөлөөт үзлийг үндэслэгч, дорно-өрнийн соёлын холбогч. Дэлхийн II мянганы хүн гэж өргөмжилсөн.

• I үе. Монгол улсын хаан болохын төлөөх тэмцэл (1178-1189): 1178 оноос Тоорил ханд "эцэг, хөвүүний" харилцаа тогтоов. 1179 онд Мэргидийн довтолгоонд эхнэрээ алдав. Тоорил хан, анда Жамуха нарын тусламжтайгаар Бөртэг эргүүлэн авав. 1189 онд Хар зүрхний Хөх нуур гэдэг газар 28 настайдаа Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдөж, "Чингис" цол хүртэв. • 1190 онд Далан балжуд гэдэг газарт Жамухатай хийсэн байлдаанд Чингис хаан ялагдав. • II үе. Монголын нэгдсэн улс байгуулахын төлөөх тэмцэл (1189-1206): 1196 онд Улз голд Татар аймгийг Тоорил хантай хамтран довтлов (Алтан улс Тоорилд "ван", Тэмүжинд "чаутхури" цол шагнав). 1201 онд Жамухыг эсэргүүцэгчид Эргүнэ голд "Гүр хаан" өргөмжлөв. 1202 онд Хэрлэн мөрний Хүйтэн гэдэг газар Чингис ялж, Татар аймгуудыг устгав. Мэргид аймгийг эрхэндээ оруулав. • 1203 онд Хэрэйдүүд Тэмүжинийг хуурахаар завдсан амжилтгүй болов (Мау өндөрийн байлдаан). Хэрэйд улсыг мөхөөв. • 1204 онд Онгуд аймаг дагаар оров. Найман улсыг Наху гүн уулын тулаанд ялж (1204), 1205 онд эзэлсэн. Бие хамгаалагч 150 цэргийг бий болгожээ. • 1206 он: Онон мөрний эхэнд болсон Их хуралдайгаар Тэмүжинийг Монгол улсын хаанд өргөмжилж, "Чингис" цолыг хоёр дахь удаа өгсөн — Их Монгол улс байгуулагдав. • III үе. Их Монгол улсын гадаад байдлыг бэхжүүлсэн үе (1206-1227): 1211 онд Алтан улсыг довтолж найрамдал тогтоов. Тангуд улсыг 1207, 1208 онд ялж холбоотон болгов. 1207 онд Зөчийг хойд зүг илгээж Ойрад, Хиргис, Хорь Түмэд, Ойн иргэдийг Монгол улсын бүрэлдэхүүнд оруулав. 1209 онд Уйгурын Идүгүд хаан, Хар Хятаны Арслан хан дагаар оров. 1218 онд Зэв жанжин Хар Хятан улсыг эзлэн авав. 1218 онд Солонгос дагаар оров. • Хорезм (Сартуул) улс: Отрар хотод худалдаачид, элч нарыг алж дээрэмдсэн тул Чингис хаан 1218-1225 онд байлдан эзлэв. • Тангуд улс (Си Ся) 1227 онд холбоотны үүргээ биелүүлээгүй тул довтолж мөхөөв. Чингис хаан 1227 онд Тангуд улсыг дайлаар явж байхдаа мориноос унаж бэртсэний улмаас 65-тайдаа нас баржээ. Бурхан халдун (Их Хэнтий) уулын Их хориг гэдэг газар нутаглуулжээ.

• 1211 онд Алтан улсыг ялсны дараа нэрээ Их Монгол улс болгож өөрчлөв. • Тугнууд: есөн хөлт цагаан туг (энх тайван), дөрвөн хөлт хар туг (дайчин сүр). Хасбуу тамга — хас чулуугаар хийсэн төрийн тамга. • Их Монгол улсыг зүүн, төв, баруун гэсэн гурван том түмэн-д хуваан зохион байгуулав. Хойд талын ойн түмэн — тусгай нэгж. • Төрийн бүтэц: Хаан → Их хуралдай/Улсын ван/Хуулийн хяналт/Хишигтэн цэрэг → Түмэн → Мянган → Зуун → Арван. • Шихихутуг — улсын дээд заргач (шүүгч), "Их засаг" хуулийг эмхэлж цэгцэлсэн. Цагадай — хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавигч. • 1217 он: Мухалийг зүүн хойд Хятадын нутгийг захируулав. • "Дөрвөн хүлэг" (Боорчу, Мухали, Борохул, Чулуун баатар) ба "дөрвөн нохой" (Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй) — Чингис хааны алдарт жанжид. • Худам монгол бичгийг төрийн албан бичиг болгов. 1220 онд нийслэлийг Хэрлэн мөрний Ауруг ордоос Орхон голын Хархорум хот-руу шилжүүлэв. • Хурлын байгууллага: "Их эе" (алтан ургийнхан, залгамжлагч сонгох) ба "Их хуралдай" (бүх ноёд, жанжид оролцоно). • Мянган — засаг захиргааны үндсэн нэгж (нийт 88 мянганы ноёд). Хишигтэн цэрэг — хааны биеийн хамгаалагч түм (10,000 хүн).

• Нийгэм: язгууртан ноёд, энгийн ард олон гэсэн ялгаатай. Улсын хүн амын үндсэн хэсэг — малчид, анчин, гөрөөчин ардууд. • Аж ахуй: нүүдлийн мал аж ахуй хэвээр. Гар урлал хөгжив. Цэргийн тариалан бий болов (жишээ: Алтайн Шаргын цагаан нуурын Чингай балгас). • Худам монгол бичиг нэгдсэн хэл, соёлд чухал үүрэг гүйцэтгэв. • "Монголын нууц товчоо" — 1228 онд бичигдсэн (зохиогч тодорхойгүй). Хожим Өгэдэй хааны түүхийг өгүүлсэн 269-282-р зүйлийг нэмж залгасан. • "Чингисийн чулуун бичиг" (1225) — монгол бичгийн хамгийн эртний дурсгал, Санкт-Петербургт хадгалагдана. • Хархорум хот — "хоёр хороо" (Сарацин/лалын, Хятад) бүхий олон улсын хот, 12 дуган, 2 лалын сүм, 1 христосын сүм байсан (Рубрукийн тэмдэглэл).

• Алтан улс (Жин, 1115-1231): Чингис хаан 1211 онд эцэг өвгөдийн өс хонзонгоо авахаар довтолжээ. 1213-1214 онд дахин довтолж нийслэл Жүндү-г эзлэв. 1217 онд Мухалид даалгав. • Хар Хятан улс (1124-1218): Найман улсын хаан Хүчүлүг эрхийг булаасан тул 1218 онд Зэв жанжнаар эзлүүлэв. • Хорезм буюу Сартуул улс (1097-1225): 1219 онд 450 худалдаачныг Отрар хотод хөнөөсний хариу Чингис хаан 1219 онд дайлаар мордов — Отрар, Женд, Балх, Хожент, Бухар, Самарканд, Ургенч эзлэв. 1225 он гэхэд бүрэн эзэлж эх нутагтаа эргэн иржээ. • Тангуд (Си Ся, 1038-1227): 1225-1227 онд холбоотны үүргээ биелүүлээгүй, Алтан улстай холбоо тогтоосон гэсэн шалтгаанаар бүрмөсөн мөхөөв.

• Өгэдэй хаан (1186-1241). 1229 онд Хэрлэн мөрний Хөдөө аралд болсон Их хуралдайгаар Чингисийн 3-р хөвүүн Өгэдэйг хаан болгож, "Далай хаан" цол өргөмжлөв. • 1234 онд засгийн хэргийг ерөнхийлөн шийтгэх яам байгуулав (Иргэй, Чингай, М.Ялавач, Елюй чу цайд нар). • Далай хаан нэгдсэн өртөө байгуулж, Хархорумтай холбов. Татварын тогтолцоо: зоо, гааль, татвар. • 1235 онд Хархорумыг их хотын хэмжээнд өргөтгөв. 1237-1238 онд Өгэдэй хааны мөнгөн зоос дэлдсэн (ХОРМ). • Байлдан дагуулал: 1231-1234 онд Алтан улсыг гүйцээн эзэлж мөхөөв. Солонгосыг 1231-1235 онд эзлэв. 1235 оны Их хуралдайгаар өрнө зүгт дайн хийхээр тогтов — Зочийн хүү Бат хаан удирдав. • Батын цэрэг (Кипчакийн аян, 1236-1241): Булгар, Москва, Рязань, Киев, Крым, Польш, Унгарыг эзлэв. Монгол цэрэг Адриатын тэнгис, Австрид хүрчээ. • Чормаган ноён: 1236 онд Иран, Ирак, Сирийн зарим нутгийг эзлэв. 1239 онд Армен, Гүрж улсуудыг эрхэндээ оруулав.

• 1246 онд Тамир голын Шар ордонд болсон Их хуралдайгаар Гуюг хааныг өргөмжилжээ (1248 он хүртэл захирсан). • Эзэлсэн нутгаа 3 хуваан захируулав: Хойд Хятад — Мухаммед Ялавач, Төв Ази — Масуд Ялавач, Баруун Ази — Аргун. • Гуюг хааны тамганы дардас Ромын Пап лам IV Иннокентид илгээсэн захидалд байсан (1920 онд Ватиканы архиваас олдсон). • Их хаан Мөнхийн засаглал: 1251 онд Хэрлэн мөрний Хөдөө аралд болсон Их хуралдайгаар Толуйн хөвүүн Мөнхийг хаанд өргөмжлөв (1259 он хүртэл захирсан). • Мөнхсарыг их заргачаар томилж, төв засгийн газрыг байгуулав. Малчдаас 100 мал тутмаас 1 мал татварлаж, 100 хүрэхгүй малтайг чөлөөлөв. • Мөнх хаан бүх шашин шүтлэгийг хүндэтгэж, Хархорумд 4 удаа шашны маргаан мэтгэлцээн зохион байгуулав. • 1256 онд Хархорумд том сувраг (5 давхар, 300 тохой) баригдав. • Мөнх хааны дүү Хубилайг хойд Хятадыг захирах цэргийн даргаар томилжээ (1257-1258 онд Юньнань дахь Дали улсыг эзлэв). Дүү Хүлэгүг Иран руу илгээж 1256 онд Исмайлитын улс, 1258 онд Багдад хотыг эзлэн Ираныг бүрэн дагуулав (Аббасидын халифат мөхөв). • 1256 онд Сүн улсыг дайлах шийдвэр гаргав. Мөнх хаан өөрөө удирдаж явж байгаад Сычуань орчимд 1259 онд өвчнөөр нас баржээ. • Мөнх хааны гэрэлт хөшөө (1257) — Хөвсгөл аймагт 1953 онд олдсон, Монгол бичгээр бичигдсэн.

• Мөнх хааны дараа Их Монгол гүрэн дөрвөн улс болон задарсан: Их Юань, Алтан орд, Цагадайн улс, Ил хаант улс. • Хубилай хаан (1215-1294): 1260-1264 онд Хубилай, Аригбөх хоёрын засаглал зэрэгцсэн. 1271 онд Хубилай Их Юань улсыг байгуулжээ. • 1279 онд Өмнөд Сүн улсыг бүрэн эзэлж дуусгав. Их нийслэл — Дайду (өнөө Бээжин), дээд нийслэл — Шанду. • Хуулийн нэр: "Их Юань улсын нэвтэрхий дүрэм". Хүн амыг 4 зэрэглэлд хуваав: 1) Монгол хүн, 2) өнгөт нүдтэн (уйгур, араб, перс), 3) хойд хятадын зурчид/хятан, 4) өмнөд хятадын нанхиад. • 1260 онд Төвөдийн Пагва ламыг улсын багшаар өргөмжилж, "хоёр ёс" тогтоожээ. Пагва ламаар дөрвөлжин бичиг зохиолгов. • 11 муж байгуулав (зам, тойрог, хошуу, сум). Язгуур Монгол орноо Линбэй (Дааваны арын муж) гэж нэрлэв. • ~1500 өртөө байгуулж Ил хаант, Цагадайн улс, Алтан ордтой холбов. Судар бичгийн хүрээлэн — шинжлэх ухааны төв. • 1368 онд Хятадын тариачдын бослогын улмаас монголчууд эх нутагтаа эргэн иржээ. Их Юань улсыг 10 хаан барьсан, сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр 1370 онд нас барав. • Солонгос: 1392 онд Ли Сонг өөрийгөө хаанд өргөмжилж Чусон (нийслэл Сөүл) улс байгуулав. Хангыль (солонгос бичиг) — Сэжун хаан 1443 онд зохиолгосон. • Япон: Хубилай хаан 1266-1272 онд элч илгээсэн ч хүлээж авсангүй. 1274, 1281 онд Юань улс Японд довтолсон ч далайн шуурганы (камикадзе) улмаас амжилтгүй болов (1281 онд 140,000 цэрэг, 4400 усан онгоц илгээсэн).

• Чингисийн ахмад хүү Зүчийн эзэмшил Алтан орд улсын үндэс болов. 1242 онд Зүчийн хөвүүн Бат байгуулав. 1264 онд Бэрхийн үеэс бие даасан улс. • Нутаг: Кипчакийн тал, Орос ба зүүн Европын өмнөд нутаг, Крымийн хойг. Нийслэл — Сарай Бат, Сарай Бэрх (Ижил мөрний доод урсгал). • Өзбег хаан (1312-1342) лалын шашинд орсон. Алтан орд улс 33 хаан төр барьж, 1502 онд мөхөв. • Оросын хот улсууд: Владимир-Суздаль, Галицк-Волын, Новгород, Полоцк, Рязан, Смоленск, Черниговын хант улс зэрэгт задарсан. • 1242 он: Чуд нуурын тулалдаан — Александр Невийн германчуудыг бут цохив. • Иван Калита (Москвагийн ван) Алтан ордны хаанаас хан цол авч татвар цуглуулах эрхтэй болов. • 1380 он: Куликовын тулаан — Дмитрий Донской Алтан ордны хаан Мамайн цэргийг бут цохив. XV зуунд III Иван удирдсан Оросын нэгдсэн улс байгуулагдав.

• Чингисийн 2-р хүү Цагадайд Или, Тарвагатайн нуруунаас баруун тийш Төв Азийн нутгийг өгчээ. 1224 онд Цагадайн эзэмшил улс байгуулагдав, 1264 онд Алгуй хааны үеэс бие даасан улс. • Нутаг: одоогийн Казахстан, Хятадын Шинжаан, Узбек, Тажик, Киргиз орны нутаг. Нийслэл Алмалиг, Аксу, Кашгар. • Дува хаан (1282-1307)-ы үед хүчирхэгжив. Кебек хаан (1319-1326) шинэчлэлт хийсэн (Кебекийн зоос → орос хэлэнд "копейка" болжээ). • 1330-аад оны дундаас Могулистан, Мавереннахр гэж хуваагдав. Цагадайн улсыг 26 хаан барьсан, сүүлийн хаан Түглүктөмөр. • 1370 онд Төмөр ноён (Аксак Төмөр/Тамерлан) баруун нутагт өөрийн улсыг байгуулж Самаркандыг нийслэлээ болгов — "Төмөрийн улс".

• Мөнх хааны дараа Монголын агуу гүрэн Их Юань, Цагадай, Алтан орд, Ил хаант улс гэсэн дөрвөн улсад хуваагдав. Ил хаант улс баруун Азид байв. • Мөнх хааны дүү Хүлэгү хаан (1217-1265): Кавказын Азербайжан, Армен, Гүрж, Ираныг дагаар оруулав. 1256 онд Ил хаант улсыг байгуулжээ. Нийслэл — Марага, Тебриз, Султания. • Хүлэгү хаан 1258 онд Багдадын халифт улсыг мөхөөв. 1260 онд Дамаск хотыг эзэлсэн ч дараа нь Египетийн цэрэгт алджээ. • Монголчууд эзэлсэн орны хүн амыг алж хядаж байгаагүй, сүм хийд, түүх соёлын дурсгалыг устгаагүй. • Газан хаан (1295-1304)-ы үед их хүчирхэгжив: мянганы зохион байгуулалтыг нэвтрүүлж, татварын тогтолцоог шинэчилж, далан суваг байгуулж тариалан хөгжүүлэв. Газан хаан лалын шашныг төрийн шашин болгов. • Ил хаант улсын гол дайсан — Египет (Мамлюкын улс). • 1301 онд Тбилист мөнгөн зоос цутгасан бөгөөд монгол, араб, хятад гурван бичгээр бичигдсэн байв — олон соёлт улсын жишээ. • Рашид-Ад-дин — төрийн сайд, "Судрын чуулган" (Жами-ат-таварих) түүхийн бүтээлийг 1301-1311 онд бичиж дуусгав (Монгол аймгуудын гарлаас Газан хаан хүртэлх түүх). А.Жувейни — "Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх". • Ил хаант улсын төрийг нийтдээ 9 хаан барьжээ. Сүүлийн хаан Абу сайд 1335 онд нас баржээ — улс задарсан.

• Мөнх хааны дараа Монголын Их гүрэн дөрвөн улс болов: Их Юань улс (Хятад), Алтан орд улс (Орос, Кипчак), Цагадайн улс (Төв Ази), Ил хаант улс (Иран, Ойрх Дорнод) — Их Монгол улсын оршин тогтносон хугацаа, эзэлсэн нутаг дэвсгэр өргөн уудам байсныг харуулна. ---

• Дундад зууны нийгмийн шатлал: Пап лам/хаан → Хамба лам/Герцог,гүн → Ширээт лам/Барон → Тахилч,хар лам/Рыцарь → тариачид. • "Эзэнгүй (сеньор) газар үгүй" гэдэг дүрэм үйлчилнэ. Шилтгээн — феодалын орон байр, хамгаалалтын бэхлэлт (VIII зуунаас чулуугаар барих болов). • Рыцарь — "морь унасан хүн" гэсэн утгатай латин үг. Цэрэг, дайны хэрэг феодал бүрийн үндсэн үүрэг байв. Халз тулаан — рыцариудын шоуг мэт зохион байгуулсан тэмцээн. • Тариачид: чөлөөт ба хувийн хараат гэж хуваагдана. Феодалын эдлэн газар эзний ба тариачдын ноогдол газраас бүрдэнэ. Тариачид ургацынхаа 1/3-ийг эзэндээ, 1/10-ийг сүмд өгнө. • Тариачдын эсэргүүцлийн хэлбэрүүд: хаанд гомдол мэдүүлэх, загалмайтны аянд оролцох, өөр эзэнд зугтах, худалдан авч эрх чөлөөгөө олох. Английн Уот Тайлер, Францын жакууд (борчууд) — том бослогын жишээ.

• VIII-IX зуунд Европт хэдэн арван хот байгуулагдав (хот бүр 10 мянгаас цөөнгүй хүнтэй). XI-XV зуунд хэдэн мянган хот байгуулагдав — Парис, Флоренц, Генуя, Прага, Вена, Гамбург, Брюгге, Севилья, Лондон зэрэг 50-200 мянган хүнтэй "аварга хотууд" үүсэв. • X-XI зуунд гар урчууд тариалангаас тусгаарлан хот руу шилжсэнээр Төв, Баруун Европт хотууд үүсжээ. XII-XIII зуунд хотынхон эрх чөлөөгөө худалдан авч, коммун (өөрийн удирдлагатай хот) байгуулан бие даасан болов. • Хотын хүн амын давхарга: хотын баячууд (худалдаачин, том байр эзэмшигчид) → удирдлагыг барих; дундаж давхарга (цехийн мастер, жижиг худалдаачин); хотын борчууд (хар ажилчин, ядуучууд) — удирдлагад оролцох эрхгүй. • Гар урлалын цех: нарийн мэргэшсэн мастерууд нэгдэн цех байгуулсан. Гильд — худалдаачдын өөрсдийн холбоо.

• XI-XIII зуунд Ромын Пап лам Баруун Европын хаадаас хүчирхэгжиж, сүм хийдийг бүрэн хянав. Пап ламын толгойн 3 титэм: католик ертөнцийн дээд санваартны эрх мэдэл, төрийн эрх мэдэл, дээд шүүгч хууль тогтоогчийн эрх мэдэл. • Сүм хийд орлогынхоо тодорхой хувийг ядуус, өвчтөнд зориулах ёстой байсан ч заримдаа тэр их баялгаа шударгаар олоогүй. • Индульгенц (латин хэлний өршөөл) — Пап ламын ордноос гэм нүглийн жагсаалт гаргаж, төлбөрийг тогтоосон систем. Инквизиц — католик сүмийн тусгай шүүх, тэрслүү үзэлтнүүдийг хатуу шүүн гэсгээдэг байв. • Каноссын буулт: Германы эзэн хаан IV Генрих сүмийн дээд лам нарыг өөрөө сонгох шийдвэр гаргаж, Пап лам VII Григорийтой мөргөлдөв. IV Генрих Каноссын өргөөнд очиж уучлал гуйв. • Загалмайтны аян дайн (1096-1270): Сельжук нар 1071 онд Византийг цохиж Иерусалимыг эзлэв. Византийн эзэн хаан Алексей Комнин 1095 онд Европоос тусламж гуйсан нь шалтаг болж, 1095-1270 онд загалмайтнууд Ариун газар руу найман удаа том аян дайн хийжээ. • I аян дайн (1096-1099): Иерусалим хүртэлх газрыг эзлэн авч, Эдессийн гүнт улс, Антиохын хант улс, Иерусалимын вант улс, Триполийн гүнт улс байгуулсан. • III аян дайн (1189-1192): 1187 онд Египетийн султан Салах ад дин Иерусалимыг эзэлсний хариу. • IV аян дайн: 1204 оны 4-р сард Константинополийг эзлэн авч, Латины эзэнт улс байгуулав. 1261 онд Никейн эзэн хаан VIII Михаил Палеолог Византийн эзэнт улсыг сэргээв. • XIII зууны сүүлчээр загалмайтнууд Ойрх Дорнодоос бүрэн хөөгдөв. Гэсэн ч Италийн Венец, Генуя хотод худалдааны эрх, Европт дорно дахины ахуй соёл (цагаан будаа, тарвас, торго үйлдвэрлэл г.м.) дэлгэрэв.

• Франц нэгдсэн нь: XII зууны эхэн үед вангийн эрх мэдэл сул, феодалууд тархай бутархай байв. II Филипп (1180-1223) газар нутгаа өргөжүүлэв. IX Людвиг (1226-1270) шинэтгэл явуулж, "Вангийн 40 өдрийг" тогтоов. 1302 онд IV Филипп сүм хийд, феодал, хотынхны төлөөллийг зарлан хуралдуулав — Ерөнхий штат. 1309-1378 онд Пап ламын өргөө Францын Авиньон хотод шилжсэн нь "Авиньоны олзлогдол" гэдэг. XI Людвигийн үед Франц орон бүрэн нэгдэв. • Зуун жилийн дайн (1337-1453): Франц, Англи хоёрын хооронд Аквитанийг эргүүлэн авах эрхийн төлөө эхэлсэн. 1360 он гэхэд Англичууд Францын газар нутгийн 1/3-ыг эзлэн авчээ. Орлеоны Жанна Д.Арк ард түмнийг эх орноо аварна гэдэгт итгүүлж, Орлеонд шийдвэрлэх тулалдаанд ялалт байгуулав. Гэвч сурвалжтанууд түүнийг дайсанд барьж өгч, англичууд галд шатаажээ. 1453 онд дайн францчуудын ялалтаар өндөрлөв. • Англи: 1066 онд Нормандын герцог Вильгельм Английг байлдан дагуулж хаан ширээнд заларсан (Вильгельм Байлдан дагуулагч, 1066-1087). II Генрих (1154-1189)-ийн үед засаг төр их бэхжив. Газаргүй Иоанн (1199-1216) хаан бус баронуудын эсрэг тэмцэлд ялагдаж, "Эрх чөлөөний их Харти"-д гарын үсэг зурав (татвар хураахад "вангийн зөвлөл"-ийн зөвшөөрөл шаардах г.м.). 1265 онд Английн парламент анх хуралдав (Лордын танхим ба Төлөөлөгчдийн танхим). • Улаан ба Цагаан сарнайн дайн: 100 жилийн дайнаас 2 жилийн дараа Плантагенетийн угсааны Ланкастер, Йорк хоёр бүл засгийн эрхийн төлөө тэмцэлдэв. Ланкастерын холын садан Генрих Тюдор ялж, VII Генрих нэрээр хаан ширээнд суув — Йоркийн гүнжтэй гэрлэж улаан-цагаан сарнайг нэгтгэв. Ингэж Англид төвлөрсөн улс байгуулагдлаа. • Пиренейн хойг: маврууд ба реконкистууд: 711-718 онд Пиренейн хойгийг арабууд (маврууд) байлдан дагуулав. Кордова хот худалдаа, гар урлал, соёлын томоохон төв байлаа. Реконкистуудын хөдөлгөөн (~800 жил үргэлжилсэн) — Испанийн загалмайтнуудын мавруудаас чөлөөлөгдөх хөдөлгөөн. 1479 онд Кастил, Арагоны вант улсууд нэгдэж, Испанийн вант улс байгуулагдав. 1492 онд Фердинанд ван маврын сүүлчийн тушиц газар Гранадаг эзлэв.

• Түрүү дундад зуунд "Харанхуй зуун" гэгддэг Баруун Европын соёл X-XIII зуунаас хоцрогдлоо гарч, огцом хөгжив. • Их сургууль: 1088 онд Европт анхны их сургуулиуд байгуулагдав (хамгийн алдартай нь Италийн Болоньи хотын их сургууль, 1150 онд 10,000 оюутантай). Хичээл латин хэлээр явагдана. Хожим Оксфорд (1190), Парис (1150), Кэмбридж зэрэг олон их сургууль байгуулагдав. • Шинжлэх ухааны мэдлэг: XII-XIII зуунд их сургуулийн багш нарын дунд үнэнийг нотлох аргын тухай маргаан өрнөв (Библид тулгуурлах эсвэл туршилтад үндэслэх). Рожер Бэкон — XIII зууны нэрт эрдэмтэн, мэдлэгийг туршлагаар батлах ёстой хэмээн сургаж, олон нээлт хийсэн. Марко Поло — Венецийн худалдаачин, XIII зуунд 15 жил Төв Ази, Хятадаар аялж "Орчлонгийн элдэв сонин" зохиол бичсэн. • Уран зохиол: Данте Алигерье (1265-1321) — дундад зууны хамгийн алдартай яруу найрагч. "Тэнгэрлэг туульс" зохиол — Там, Ариутгах орон, Энхжин гэсэн 3 хэсэг, 100 дуулалт. • Уран барилга: эхэндээ роман хийц (эртний Ромын шинжийг өвлөсөн, хэвтээ нүсэр байгууламж), XIII-XVI зуунд гот хийц (тэнгэр өөд тэмүүлэх босоо зохиомж) хөгжив. Сүмийг Бурхан, эх дагина Мариа, сахиусан тэнгэр, гэгээнтэн, хаадын хөшөө баримлаар чимэглэдэг байв. • Номын чимэглэл зураг: XV зуунд Францын ах дүү Лимбургийн бүтээсэн "Герцог Беррийскийн хуанли" — шилдэг жишээ.

• 1439 онд Флоренцийн сүмийн чуулган дээр загалмайтны шашны сүм хийдүүд нэгдэх хэлэлцээр хийсэн ч бодит нэгдэл болсонгүй. • XIII зуунд Бага Азид түрэгүүд шилжин суурьшиж, түрэгийн эмирт улсуудаас Османы угсааныхны улс хамгийн хүчирхэг болов. • 1369 онд туркууд Косовогийн тулалдаанд Сербүүдийг ялж, улмаар Болгарын хаант улсыг эзлэв. • 1402 онд Доголон Төмөрт (Тамерлан) Анкарагийн дэргэд ялагдсанаар Османы улсын сүйрэл хагас зуун жилээр хойшилсон. • 1453 оны 4 сарын 22-нд Османы султан II Мехмедийн тушаалаар туркууд Алтан эврийн буланд усан онгоцоо чирж оруулав, 5 сарын 29-нд Константинополь хотыг эзэлж, тонон дээрэмджээ. Ингэснээр Византийн эзэнт улс мөхсөн, Зүүн-өмнөд Европт Османы султант улс байгуулагдлаа. ---

| Он | Үйл явдал | |---|---| | НТ 476 | Баруун Ромын эзэнт улс мөхөв — Дундад зуун эхэлнэ | | 486 | Хлодвиг Франкийн төрийг байгуулав | | 555 | Түрэг улс Жужан улсыг мөхөөнө | | 622 | Мухаммед Меккагаас Медина руу нүүв — Хижрийн тоолол эхэлнэ | | 800 | Их Карл Ромын эзэн хаанаар өргөмжлөгдөв | | 842 | Түрэг угсааны ноёрхол Монгол нутагт дуусав | | 843 | Верден хотод Франкийн эзэнт улс 3 хуваагдав | | 862 | Рюрих Новгородод захиран сууж, эртний Оросын төр эхлэв | | ~882 | Эртний Орос улс (Киевийн Русь) байгуулагдав | | 923 | Хятан улс Татар улсыг цохив | | 962 | I Оттон Ромын эзэнт улсыг байгуулав | | 988 | Владимир ван Орост Христийн шашныг төрийн шашин болгов | | 1054 | Загалмайтны сүм Католик, Үнэн алдартан гэж хуваагдав (СХИЗМ) | | 1066 | Вильгельм Английг байлдан дагуулав | | 1088 | Европт анхны их сургууль (Болонья) байгуулагдав | | ~1130 | Хабул хаан Хамаг Монгол улсыг байгуулав | | 1096-1099 | Загалмайтны I аян дайн | | 1162 | Тэмүжин (Чингис хаан) төрөв | | 1189 | Тэмүжин анх Чингис цол хүртэв | | 1204 | Загалмайтны IV аян дайн, Константинополь эзлэгдэв | | 1206 | Их Монгол улс байгуулагдав (Их хуралдай) | | 1206 | Дели Султант улс байгуулагдав | | 1211-1234 | Чингис, Өгэдэй хаад Алтан улсыг эзлэв | | 1215 | Английн "Эрх чөлөөний их Харти" | | 1218-1225 | Хорезм улсыг Чингис хаан эзлэв | | 1220 | Нийслэлийг Хархорум руу шилжүүлэв | | 1227 | Чингис хаан нас барав; Тангуд улс мөхөв | | 1229 | Өгэдэй хаан өргөмжлөгдөв | | 1236-1241 | Батын баруун аян (Кипчакийн аян) | | 1246 | Гуюг хаан өргөмжлөгдөв | | 1251 | Мөнх хаан өргөмжлөгдөв | | 1256 | Хүлэгү Ил хаант улсыг байгуулав | | 1258 | Багдадын халифт улс мөхөв | | 1260 | Пагва лам Юаний улсын багш болов | | 1261 | Никейн эзэн хаан Византийг сэргээв | | 1264 | Цагадайн улс, Алтан орд бие даав | | 1265 | Английн парламент анх хуралдав | | 1271 | Хубилай Их Юань улсыг байгуулав | | 1279 | Хубилай Өмнөд Сүн улсыг бүрэн эзлэв | | 1274, 1281 | Юань улс Японд довтолсон (амжилтгүй) | | 1302 | Францын Ерөнхий штат анх хуралдав | | 1309-1378 | "Авиньоны олзлогдол" | | 1335 | Ил хаант улс задарав | | 1337-1453 | Зуун жилийн дайн (Франц-Англи) | | 1368 | Их Юань улс мөхөж, монголчууд эх нутагтаа буцав | | 1370 | Төмөр ноён (Тамерлан) Самаркандад "Төмөрийн улс" байгуулав | | 1380 | Куликовын тулаан | | 1392 | Солонгост Чусон улс байгуулагдав | | 1402 | Тамерлан Анкарагийн дэргэд Османчуудыг ялав | | 1443 | Хангыль (солонгос бичиг) зохиогдов | | 1453 | Константинополь Османд эзлэгдэв — Византийн эзэнт улс мөхөв | | 1453 | Зуун жилийн дайн францчуудын ялалтаар өндөрлөв | | 1479 | Испанийн вант улс байгуулагдав |

| Нэр томьёо | Тайлбар | |---|---| | Дундад зуун | НТ 476-с XV зууны сүүл хүртэлх түүхэн үе | | Билгийн тоолол | 12 жил, жаран, таван махбод дээр суурилсан монгол хуанли | | Хижрийн тоолол | Мухаммедын хижраас (622) эхэлдэг лалын он тоолол | | Дарлигин / Нирvгvн | Монголын эртний хоёр том аймгийн бүлэглэл | | Феодал / феод | Газар эзэмшигч ноён / түүний эзэмшил газар | | Бенефици | Алба хаах болзолтой газар эзэмшил | | Варвар | Ромчуудын герман аймгуудыг нэрлэсэн үг ("бүдүүлэг") | | Схизм | 1054 оны Загалмайтны сүмийн Католик, Үнэн алдарт гэж хуваагдсан явдал | | Индульгенц | Католик сүмийн зарж байсан гэм нүглийн уучлал | | Инквизици | Католик сүмийн тэрслүү үзэлтэн шүүх тусгай байгууллага | | Загалмайтны аян дайн | Ариун газар Иерусалимыг эзлэх зорилготой 1095-1270 оны 8 аян дайн | | Реконкиста | Испанийн загалмайтнуудын маврыг хөөх хөдөлгөөн (~800 жил) | | Хижра | Мухаммедын Меккагаас Мединад нүүсэн явдал (622) | | Халиф | Лалын шашны дээд удирдагчийн цол | | Каст | Энэтхэгийн индус шашинд суурилсан нийгмийн давхаргын тогтолцоо | | Самурай | Японы феодалын цэрэг, дайчин анги | | Шёгунат | Японы цэргийн засаглалын тогтолцоо | | Камикадзе | "Бурхны салхи" — Монголын довтолгооноос Японыг аварсан далайн шуурга | | Их эе | Алтан ургийн хаан ширээ залгамжлагч сонгох хурал | | Их хуралдай | Монгол улсын хаан, дайн, татварын асуудал шийддэг их хурал | | Түмэн / мянган / зуун / арван | Монголын цэрэг, засаг захиргааны зохион байгуулалтын нэгжүүд | | Хишигтэн | Хааны биеийг хамгаалагч тусгай цэрэг (10,000 хүн) | | Пакс Монголика | "Монголын энх амгалан" — Монголын эзэнт гүрний үеийн худалдаа, харилцааны аюулгүй байдал | | Ортог | Монголын эзэнт гүрний үеийн худалдааны түншлэл | | Коммун | Дундад зууны Европт өөрийн удирдлагатай болсон хот | | Цех | Гар урчуудын мэргэжлийн нэгдэл | | Гильд | Худалдаачдын өөрсдийн холбоо | | Рыцарь | "Морь унасан хүн" — Европын дайчин феодал давхарга | | Парламент | Английн 1265 онд анх хуралдсан төлөөллийн хурал | | Ерөнхий штат | Францын 1302 онд анх хуралдсан төлөөллийн хурал | | Роман хийц / Гот хийц | Дундад зууны Европын уран барилгын хоёр загвар (хэвтээ нүсэр / босоо өндөр) | ---

| Бүлэг | Гарчиг | Хуудас | |---|---|---| | I | Дундад зууны түүхийг хэрхэн судлах вэ? | 5-10 | | II | Чингисийн эрин үеийн өмнөх Монгол (VI-XII зуун) | 11-24 | | III | Чингисийн эрин үеийн өмнөх дэлхий дахин (V-XII зуун) | 25-69 | | IV | Чингисийн эрин үеийн Монголын эзэнт гүрэн (XIII-XV зуун) | 70-121 | | V | Чингисийн эрин үеийн дэлхий дахин (XII-XV зуун) | 122-148 | | — | Ашигласан ном зохиол, гарчиг | 149-152 | Санамж: Ном нь бүлэг, хичээл тус бүрт "Тайлбар", "Сурвалжийн мэдээ", он тоолын шугам (тайм лайн), газар зүйн зураг, түүхэн эх сурвалжийн жишээ баримт бичиг, "Дүгнээрэй, Үнэлээрэй" хүснэгт зэргийг байнга оруулж, эх сурвалжтай ажиллах чадвар хөгжүүлэхэд чиглэсэн бүтэцтэй.