📗Түүх — 6-р анги

Ном: Түүх VI (Ерөнхий боловсролын сургуулийн 6 дугаар ангийн сурах бичиг) Зохиогчид: П.Дэлгэржаргал, У.Туяа, Б.Чинзориг, Д.Янжинжав Хэвлэл: Улаанбаатар хот, 2023 он (Долоо дахь хэвлэл), БШУЯ-ны зөвшөөрлөөр Ном нь 5 бүлэгтэй, нийт 84 хуудас. Доор бүлэг, хичээл тус бүрээр дэлгэрэнгүй тэмдэглэл, гол он цаг, нэр томьёо, дүгнэлтийг оруулав. ---

1-р хичээл. Хэзээ, хаана, юу? • "Цасан доорх нууц" — Өтци: 1991 онд Альпийн нуруунд аялагчид цасан дороос 5200 жилийн өмнө нас барсан эрийн (нэрийг нь "Өтци" гэж нэрлэсэн) шинэ чулуун зэвсгийн (неолит) үеийн хүний хөлдсөн цогцсыг олжээ. Тэрээр 40 гаруй настай, мал маллагч (тариачин биш) байсан гэж үзнэ. • Эрдэмтэд шинжилгээгээр Өтцигийн үхлийн шалтгааныг тогтоожээ: дал, хүзүүнд нь нум сумны зэв тусаж, артерийн судас тасран цус ихээр алдсанаас нас барсан гэж дүгнэсэн — иймд эрдэмтэд түүхийг "мөрдөгч"-ийн адил нотолгоо цуглуулан, шинжилгээгээр судалдгийг харуулсан жишээ. • Гол санаа: Түүхийг судлахдаа он цаг (хэзээ), газар нутаг (хаана), болсон үйл явдал (юу) гурвыг тодорхойлох нь чухал. Он тооллын нэгжүүд: НТӨ (нийтийн тооллын өмнө) ба НТ (нийтийн тоолол), зуун, мянган жил гэх мэт цаг хугацааны хэмжигдэхүүнүүд. 2-р хичээл. Түүхийг хаанаас мэддэг вэ? • Түүхийн эх сурвалжгийн төрлүүд: • Бичмэл эх сурвалж — судар, тэмдэглэл, хууль цааз, захидал • Археологийн олдвор — эд өлгийн зүйл, барилга байгууламж, оршуулгын дурсгал • Аман түүх, домог • Дүрсэлсэн эх сурвалж — хадны зураг, уран баримал • Түүхч эдгээр эх сурвалжийг харьцуулан, шинжлэн судалж түүхэн үнэнийг тогтоодог. ---

1-р хичээл. Эртний хүмүүс: Олзворлох, түүвэрлэх аж ахуйн үе (Палеолит) • Хүн төрөлхтний гарал үүсэл, хөгжлийн үе шатууд — эртний хүн ан агнуур хийж, ургамал түүвэрлэн хооллож амьдардаг байсан (олзворлох аж ахуй). • Чулуун зэвсгийн боловсронгуй болох явц: бүдүүн зассан чулуун зэвсгээс нарийн боловсруулсан зэвсэг рүү. • Гал ашиглаж сурсан нь чухал дэвшил байв — халаалт, хоол болгох, амьтнаас хамгаалахад ашигласан. • Хадны зураг, өвөг дээдсийн урлагийн эхлэл. 2-р хичээл. Эртний хүмүүсийн аж ахуй хэрхэн өөрчлөгдөв? (Неолитын хувьсгал) • Неолитын хувьсгал: Олзворлох аж ахуйгаас үйлдвэрлэх аж ахуй руу (тариалан, мал аж ахуй) шилжсэн түүхэн эргэлт. • Хүн анх ургамал тарималжуулж, зэрлэг амьтныг гаршуулж эхэлсэн. • Тогтмол суурьшмал амьдрал, тосгон, шавар ваар сав суулга хийх урлаг үүссэн. Бүлгийн дүгнэлт (х.22) • Палеолит ба Неолитын үеийн ахуй амьдралын харьцуулалт: аж ахуйн хэлбэр, орон байр, багаж зэвсэг, нийгмийн бүтэц. ---

1-р хичээл. Хүмүүс анх хаана, хэрхэн суурьшив вэ? • Хүн төрөлхтний анхны суурьшил, тосгодын үүсэл голдуу томоохон голын хөндийд (усны эх үүсвэртэй, тариалан эрхлэхэд тохиромжтой газарт) явагдсан. • Суурин амьдралаас анхны хот-улсууд үүсэх нөхцөл бүрдсэн. 2-р хичээл. Иргэншил хэрхэн хөгжив вэ? • Төмөрлөг боловсруулалтын үүсэл (Бүдүүвч 3.1 — Багаж зэвсгийн хөгжил): • Зэс — НТӨ 6000-5000, байгалийн хүдрээс, зөөлөн • Хүрэл (зэс+цагаан тугалга) — НТӨ 4500-4000, зэс, цагаан тугалгийн холимог • Төмөр — НТӨ 1200 орчим, өндөр хэмд хайлдаг, хатуу бат бэх • Металл зэвсэг эзэмшсэнээр цэргийн хүчирхэгжил (төмөр зэвсэгтэй улс дийлдэхгүй болсон) болон эдийн засгийн ахиц дэвшил (анжис зэрэг багаж хэрэглэл сайжирсан) гарсан. • Бичиг үсэг үүссэн нь иргэншлийн чухал шинж тэмдэг. 3-р хичээл. Бидний өвөг дээдэс нүүдэлчид • Нүүдэлчин аж ахуйн үүсэл, тал хээр, говь цөлийн бүсэд адаптацлагдсан амьдралын хэв маяг. • Морь гаршуулж унах болсон нь нүүдэлчдийн түүхэнд чухал үйл явдал. 4-р хичээл. Монгол нутаг дахь эртний нүүдэлчдийн дурсгал • Монгол нутагт олдсон эртний нүүдэлчдийн археологийн дурсгалууд: хиргисүүр, дээр чулуу, хадны зураг зэрэг. • Эдгээр дурсгал нь Монгол орны эртний иргэншлийн гэрч болдог. Бүлгийн дүгнэлт (х.41) ---

Хоёр мөрний (Месопотами) иргэншил — Шумер: • Байрлал: Тигр, Евфрат мөрний хоорондох "хоёр мөрний хишиг" газар (Персийн буланд цутгана). • Зиггурат — шатлал маягийн шашны байгууламж/сүм. • Шаантаг бичиг — Шумерчүүдийн бичгийн систем. • Хааны эрх мэдэл, анхны хот-улсууд, эзэнт гүрнүүд энд үүссэн. Египет улс: • Нил мөрний үерийн улиралтай холбоотой хөдөө аж ахуй. • Фараон — хаадын нэр; 3000 гаруй жилийн хаанчлал үргэлжилсэн. • Пирамид, муми, сфинкс — фараонуудад зориулсан оршуулгын байгууламж. • Иероглиф — Египетийн зурган бичиг.

Энэтхэг: • Кастын тогтолцоо — нийгмийн давхраажилтай хатуу зэрэглэлийн систем. • Инд мөрөн ба Арабын тэнгист цутгах гол мөрөн. • Буддын шашин энд үүсэж дэлгэрсэн. • Сайн зохион байгуулалттай хотууд. Хятад: • Шар мөрөн (Хуанхэ) — элсэрхэг хөрстэй, үертэй. • Тэнгэрийн бошиг хаан гэсэн ойлголт — хаад бошиглогдсон эрх мэдэлтэй гэж үздэг байв. • Нүүдэлчдээс хамгаалж Цагаан хэрэм (Их хэрэм) барьсан. • Ханз бичиг, Күнзийн сургаал (Конфуцийн гүн ухаан) — Хятадын соёлын гол өв.

Эртний Грек: • Хот-улсууд (полис): Афин, Спарта гэх мэт. • Ардчилал (демократи) эртний Грект үүссэн. • Олимпийн наадам — анх НТӨ 776 онд Олимп уулан дээр эхэлсэн. Тэмцээний зөвхөн ялагчийг шалгаруулж, чидун жимсний навчаар сүлжсэн титэм өмсгөдөг байв. Наадмын үеэр бүх дайн тулаан зогсдог заншилтай. • Грекийн шашин шүтлэг: Зевс (бурхдын хаан), Посидон (тэнгис далайн бурхан), Аполлон (урлаг, нарны бурхан), Арес (дайны бурхан). • Жүжиг (драм) Грект анх үүссэн — эмгэнэлт (трагеди) ба инээдмийн (комеди) хоёр төрөлтэй; амфитеатрт тоглогддог байв. Алдартай зохиолчид: Эсхил, Софокл, Аристофан. • Гомерийн НТӨ VIII зуунд зохиосон "Илиада", "Одиссей" туульс — Трой хотын дайны тухай. Эртний Ром: • Эхлээд жижиг хаант улс байснаа НТӨ 500 оны орчим Ромын Бүгд Найрамдах Улс (БНУ) болов. • Пунийн дайн — Ром ба Карфагены (Хойд Африкийн гүрэн) хоорондох дайн. Карфагены жанжин Ганнибал НТӨ 218 онд Ромыг ялсан ч эцэст нь НТӨ 148 онд Ром ялж, Газар дундын тэнгист ноёрхлоо тогтоов. • Иргэний дайн (НТӨ 82-31) — Красс, Помпей, Юлий Цезарь нарын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл. Юлий Цезарь НТӨ 45 онд диктатор болсон боловч НТӨ 44 онд сенаторуудад алагдав. • Цезарийн хүү Октавиан НТӨ 27 онд БНУ-г татан буулгаж, Ромын Эзэнт гүрэн (НТӨ 27 – НТ 180)-г байгуулан Август хаан (Бишрэлт) хэмээн алдаршив. Хамгийн хүчирхэг үедээ 9.1 сая км², 50 сая гаруй хүнтэй дэлхийн хамгийн том улс байв. • НТ III зуунд Ром хямарч, Константин хаан 324 онд нийслэлээ Константинополь (Шинэ Ром) руу шилжүүлж, улмаар улс Баруун ба Зүүн Ромын эзэнт улс гэж хуваагдав. • НТ 476 онд герман угсаатан Ромул Августыг ширээнээс буулгаснаар Баруун Ромын эзэнт улс мөхөв. Харин Зүүн Ром (Константинополь) улс үргэлжлэн оршив. • Ромын соёлын өв: анх цемент ашиглаж барилга барьсан, 80,450 км урт замын сүлжээ ("бүх зам Ром хүрнэ"), нумэн хэлбэрийн архитектур, ус хангамжийн байгууламж. • 12 самбарын хууль (НТӨ 450) — Ромын анхны бичмэл хууль; хожим Үндэстнүүдийн хууль гэсэн түгээмэл хууль болов. Өнөөг хүртэл мөрддөг эрхзүйн зарчмууд: "баримтаар нотлогдохгүй бол гэмгүйд тооцох", "шүүгчийн өмнө өөрийгөө хамгаалах эрх" гэх мэт.

| | Шумер | Египет | Энэтхэг | Хятад | |---|---|---|---|---| | Байгаль, газар зүй | Тигр, Евфрат, Персийн буланд цутгана | Нил мөрний хишиг, Газар дундын тэнгист цутгана | Инд мөрөн, Арабын тэнгист цутгана | Шар мөрөн, элсэрхэг хөрстэй | | Улс төр | Анхны хот-улсууд, эзэнт гүрнүүд | Фараоны 3000 жилийн хаанчлал | Сайн зохион байгуулалттай хот, Кастын тогтолцоо | Тэнгэрийн бошиг хаан, Цагаан хэрэм | | Соёл, мэдлэг ухаан | Зиггурат, Шаантаг бичиг, Хүрэл боловсруулалт | Иероглиф, Пирамид, Муми | Буддын шашин, Суварга | Ханз бичиг, Күнзийн сургаал | ---

• Газар нутаг: Ази тив, Орхон гол, Сэлэнгэ мөрний сав. • Он тооллын гол цэгүүд: НТӨ 209 он — Хүннү гүрэн байгуулав; НТӨ 198 он — Хан улстай гэрээ байгуулав; НТ 93 он — унал (доройтол). • Хүннү нар мал аж ахуй, дөрвөн улирлын нүүдэллэсэн амьдралтай. Малын сүргийн бүтцэд бог мал (хонь, ямаа) хамгийн олон, бод малаас адуу, үхэр хамгийн олон, тэмээ цөөн байжээ. • Орхон, Сэлэнгэ мөрний сав нутагт хагас суурин байдлаар тариалан эрхэлдэг байсан нь Ноён уулын булш, Иволгийн балгасны малтлагаар нотлогддог (арвайн үр, буудайн үр олдсон). • Улс төрийн байгуулал (Будуувч 5.1): Шаньюй (хаан) → Зонхилогчдын зөвлөл → Баруун гар (ван), Төв хэсэг (Шаньюй), Зүүн гар (ван) → Түмт → Мянгат → Зуут → Аравт (арвын систем). • Модунь шаньюй (НТӨ 209-176) — Хүннү гүрнийг хүчирхэгжүүлсэн гол түүхэн хүн. Аав Тумэн шаньюйн хүү, эцгээ хороож эрх мэдэлд гарч ирсэн. Дундад Азийн Юэжи, Усунь, хойд Динлин нарыг байлдан дагуулж, Хүннүг Төв Азийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болгосон. • НТӨ 200 онд Модунь Хятадын Хан улс руу довтолж, Хан улсын хаан Гаоди-г Датун хавьд бүслэн авч, эцэст нь НТӨ 198 онд гэрээ байгуулав: хоёр улс тэгш эрхтэй, хилийг "цагаан хэрэм"-ээр тогтоох, Хан улс жил бүр алба (дань) төлөх нөхцөлтэй. • НТӨ 141-87 онд Хан улсын Уди хаан (НТӨ 133-аас) Хүннү рүү довтолж, гэрээ тасалдав. НТӨ 48 оноос Хүннү дотор өмнөд, умард гэж хоёр хэсэгт хуваагдав. • Умард Хүннүгийн нутгийг Сяньби нар I зууны сүүлээр эзлэн авч, Хүннүгийн соёл, төрийн уламжлалыг залгамжлав. Хүннүгийн соёл (х.74-75): • Ноён уулын язгууртны булш — Хүннүгийн оршуулгын дурсгал (одоо ЮНЕСКО-ийн жагсаалтад). • "Амьтны загварт" урлаг — хүн, мал, араатны дүрсийг хүрэл цутгамлаар дүрсэлсэн; алт, мөнгөөр хөөмөллөж чимэглэдэг байв. • Ширмэл ширдэг — Ноён уулын булшнаас олдсон эсгий урлалын алдартай дурсгал. • 12 жилийн тооллын (мал жилийн) уламжлалын үндэс Хүннүгээс эхэлсэн гэж үздэг. • Хүннүчүүд бөөгийн шашинтай, тэнгэр, нар сар, газар усыг шүтдэг байв. • "Эрийн гурван наадам" (барилдаан, харваа, морь уралдуулах) ба Монгол ардын уртын дуу Хүннүгийн үеэс уламжлагдсан гэж үздэг.

• Он тооллын гол цэгүүд: НТ 156 он — Сяньби гүрэн байгуулагдав; 235 он — Сяньби гүрэн задрав; IV-VI зуун — Жужан болон Умард Хятад дахь Сяньби улсууд. • Сяньби: Дунхугийн удам, монгол хэлтэн. Ухуань, Сяньби гэж хоёр хуваагдан Хүннүд захирагдаж байсан. Таньшихуай (141 онд төрж, 156 онд хаан болсон) Сяньбийг нэгтгэн хүчирхэгжүүлсэн; Хүннүгийн эзэлж байсан газар нутгийг бүхэлд нь эзэмшсэн. 181 онд Таньшихуай нас барсны дараа өв залгамжлалын маргаанаар 235 онд гүрэн задарчээ. • Жужан: Монгол нутгаар төвлөрөн НТ 330 оны орчим байгуулагдав. Анхны толгойлогч Мугулюй, хүү Чаругуй улсыг үндэслэн байгуулав. V зууны эхээр хаан Шэлүүний үед хамгийн хүчирхэг болов. 402 онд Гаогюй (уйгур угсаа)-г ялан эзэлсэн. 520 онд Амгай хааны үед мөхлөгдөж эхэлж, 552 онд Түрэгүүд бослого гаргаж, 555 онд Жужан улс мөхөв. • Сяньби, Жужан хоёул нүүдэлчин мал аж ахуйтай (бог мал олонтой, дараа нь адуу, үхэр; тэмээ цөөн), бага хэмжээгээр тариалан эрхэлдэг байв (Жужаны Анагуй хаан Тоба улсаас будааны үр авчирсан тухай тэмдэглэл байдаг). • Сяньбийн үед үүссэн улсууд: Тоба (Табгачи) — умард Хятадад Умард Вэй улс байгуулав; Түгүхүнь — Тогон улс байгуулав.

• Он тооллын гол цэгүүд: 555-745 он — Түрэг улс; 745-840 он — Уйгур улс. • Түрэг улс (555-745): Жужаны эсрэг 552 онд бослого гаргаж, 555 онд Жужан улсыг мөхөөгөөд өөрийн улсыг байгуулав. Газар нутгаа Солонгосоос Арал нуур хүртэлх өргөн уудам нутагт тэлсэн. 590 онд баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваагджээ (зүүн Түрэг улс Орхоны сав нутагт төвлөрсөн). • Руни бичиг — 1889 онд Орхон голын хөндийгөөс Оросын эрдэмтэд анх олсон, 1893 онд анх тайлж уншсан "үл мэдэгдэх" бичиг. VIII зуунд эртний Түрэг хэлээр бичигдсэн. Күльтэгиний гэрэлт хөшөө — алдартай дурсгал. • Уйгур улс (745-840): Түрэгийн эсрэг бослого гаргаж, 744 онд Уйгурын зонхилогч Пэйло өөрийгөө Куль Билгэ хаан хэмээн өргөмжилж, 755 онд Түрэг улсыг мөхөөв. 747 онд хүү Моюнчур хаан (747-759) залгамжилж, улсыг хүчирхэгжүүлж, нутгаа өргөжүүлэв. 751 онд Орхоны хөндийд Балыклык (Хар балгас) хотыг байгуулж нийслэл болгов. 840 онд Енисейн Киргизүүдийн довтолгоонд Уйгур улс мөхөв. • Түрэг, Уйгурын соёл: хаан язгууртнуудад зориулсан тахилын цогцолбор (шоронгоон хэрэм, тахилын сүм, гэрэлт хөшөө, хүн чулуу) байгуулдаг байв. VI-X зууны Монголчууд (х.82-83): • Эргүнэ-гүний домог — XIV зууны эхэн үед Рашид ад-Диний "Судрын чуулган" (Жами ат-таварих) хэмээх түүхэн бүтээлд тэмдэглэгдсэн Монголчуудын аман түүхийн домог. Монгол аймгууд бусад Түрэг аймагтай дайн хийж ялагдаж, зөвхөн хоёр эр, хоёр эмэгтэй амьд үлдэн, уулс ойгоор хүрээлэгдсэн "Эргүнэ-гүн" хэмээх нутагт нуугдан амьдарч, 400 гаруй жилийн дараа өсөж олширсноор гарч ирсэн гэдэг. Энэ домог нь Монголын нууц товчооны эхлэлтэй холбоотой гэж судлаачид үздэг (Чингис хааны дээдэс Бөртэ чино, Гуа马арал хамт "тэнгис гэтэлж" Бурхан Халдун уулд нутагласан тухай өгүүлдэг). • Хятад сурвалжид "Монгол шивэй" нэртэй аймгийн тухай тэмдэглэл байдаг — энэ нь Эргүнэ-гүний домгийн Монгол аймаг мөн гэж зарим судлаачид үздэг. • Татар нэр — Жужаны "Датань" хааны нэрнээс үүссэн. XIII зууны үед хөрш орнууд Монголчуудыг "Татарууд" гэж нэрлэж байсан тул дэлхийн олон улс оронд Монголын довтолгоог "Татаруудын довтолгоо" хэмээн бичсэн байдаг. "Гучин Татар", "Есөн Татар" аймгууд Дорнод Монголын нутагт төвлөрөн оршиж байв. • 840 оноос хойш Монгол-Татарын хаант улс ~300 жил (923 он хүртэл) Түрэг угсааны улсуудын ноёрхлыг зогсоож, энэ нь Монгол угсааны аймгууд XIII зуунд хүчирхэгжин мандах эх үндсийг тавьсан гэж үздэг. • 923-924 онд Сяньби угсааны Хятан улс (Ляо гүрэн) Монгол нутагт ноёрхлоо тогтоов (Монгол аймгуудыг "Зү-бү аймгууд" хэмээн нэрлэж байжээ).

| | Хүннү | Сяньби, Жужан | Түрэг, Уйгур | |---|---|---|---| | Улс төр | Монгол нутаг дахь анхны төр улс | 235 онд Сяньби гүрэн задрав | Баруун, зүүн Түрэгийн хаант улс | | Соёл, мэдлэг ухаан | Төмөрлөг боловсруулалт, "амьтны загварт" урлаг | — | Руни бичиг, Хүн чулуу, Уйгур бичиг | ---

• НТӨ / НТ — Нийтийн тооллын өмнөх / Нийтийн тоолол (манай эриний өмнөх, дараах он тоолол) • Олзворлох аж ахуй — ан агнуур, түүвэрлэлтээр амьжиргаа залгуулах эртний аж ахуйн хэлбэр • Неолитын хувьсгал — олзворлох аж ахуйгаас тариалан, мал аж ахуй руу шилжсэн түүхэн эргэлт • Иргэншил — бичиг үсэг, хот, төрийн байгуулалт бүхий нийгмийн хөгжлийн өндөр шат • Зиггурат — Шумерийн шатлал хэлбэрийн шашны байгууламж • Шаантаг бичиг — Шумерийн бичгийн систем • Иероглиф — Египетийн зурган бичиг • Фараон — Эртний Египетийн хаан • Каст (Кастын тогтолцоо) — Энэтхэгийн нийгмийн хатуу давхраажилтай зэрэглэлийн систем • Тэнгэрийн бошиг хаан — Хятадын хаадын эрх мэдлийг бошиглогдсон гэж үзэх ойлголт • Ардчилал (демократи) — Эртний Грект үүссэн ард түмний засаглалын хэлбэр • Амфитеатр — Эртний Грекийн жүжиг тоглодог задгай театр • Бүгд Найрамдах Улс (БНУ) — иргэдийн сонгосон удирдлагатай төрийн хэлбэр (жишээ нь Ромын БНУ) • Иргэний дайн — улсын дотоод эрх мэдлийн төлөөх зэвсэгт мөргөлдөөн • 12 самбарын хууль — Ромын анхны бичмэл хууль (НТӨ 450) • Үндэстнүүдийн хууль — Ромын эзэнт гүрний түгээмэл хэрэглэдэг байсан хууль • Шаньюй — Хүннүгийн хааны цол • Этгээд мал — Хүннүгийн үед тэмээ, илжиг, лууг нэрлэж байсан нэр • Язгууртны булш — Хүннү нарын язгууртнуудыг оршуулдаг том хэмжээний булш (жишээ нь Ноён уулын булш) • Түмт, Мянгат, Зуут, Аравт — Хүннүгийн цэрэг-захиргааны аравтын тогтолцооны нэгжүүд • Дань — Хятадын уламжлалт хэмжүүрийн нэгж (тариаг дань-аар хэмжинэ; 1 дань = 100 литр) • Руни бичиг — Түрэг, Уйгурын үеийн бичиг (Орхоны хөндийгөөс олдсон) • Хүн чулуу — эртний нүүдэлчдийн хөшөө дурсгалын нэг төрөл • Хиргисүүр — Монгол нутагт түгээмэл эртний оршуулгын дурсгалт байгууламж • Дээр чулуу — амьтны (буга гэх мэт) дүрстэй эртний хөшөөт дурсгал • Эргүнэ-гүн — Монголчуудын гарал үүслийн тухай аман түүхийн домогт өгүүлдэг нууц хөндий газрын нэр • Судрын чуулган (Жами ат-таварих) — Рашид ад-Диний бичсэн, Монголчуудын түүхийг тэмдэглэсэн эх сурвалж • Монголын нууц товчоо — Монголчуудын хамгийн эртний, нэрт түүхэн бичмэл дурсгал ---

| Он | Үйл явдал | |---|---| | НТӨ ~5200 жил | "Өтци" хэмээх неолитын үеийн хүн Альпад нас барав | | НТӨ 6000-5000 | Зэс боловсруулж эхэлсэн | | НТӨ 4500-4000 | Хүрэл боловсруулж эхэлсэн | | НТӨ 1200 орчим | Төмөр боловсруулж эхэлсэн | | НТӨ 776 | Анхны Олимпийн наадам болов (Грек) | | НТӨ 500 орчим | Ромын Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдав | | НТӨ 450 | Ромын 12 самбарын хууль батлагдав | | НТӨ 264-148 | Ром-Карфагены Пунийн дайн | | НТӨ 209 | Модунь Хүннүгийн шаньюй болж, Хүннү гүрэн байгуулав | | НТӨ 200 | Модунь Хан улс руу довтолж, Датунд бүслэв | | НТӨ 198 | Хүннү, Хан улсын хооронд гэрээ байгуулагдав (цагаан хэрмээр хил тогтоов) | | НТӨ 82-31 | Ромын иргэний дайн | | НТӨ 48 | Хүннү өмнөд, умард гэж хуваагдав | | НТӨ 45 | Юлий Цезарь Ромын диктатор болов | | НТӨ 44 | Юлий Цезарь алагдав | | НТӨ 27 | Октавиан Ромын Эзэнт гүрнийг байгуулж, Август хаан болов | | НТ 93 | Хүннү гүрэн унав | | НТ 156 | Сяньби гүрэн байгуулагдав (Таньшихуай) | | НТ 235 | Сяньби гүрэн задрав | | НТ 324 | Константин хаан нийслэлээ Константинопольд шилжүүлэв | | НТ 330 орчим | Жужан улс байгуулагдав | | НТ 476 | Баруун Ромын эзэнт улс мөхөв | | НТ 552 | Түрэгүүд Жужаны эсрэг бослого гаргав | | НТ 555 | Түрэг улс Жужаныг мөхөөж, өөрийн улсыг байгуулав | | НТ 590 | Түрэг улс баруун, зүүн хоёр хуваагдав | | НТ 744 | Пэйло Уйгурын хаан болов | | НТ 745 | Уйгур улс Түрэг улсыг мөхөөв | | НТ 751 | Уйгурын Хар балгас нийслэл байгуулагдав | | НТ 755 | Түрэг улс бүрмөсөн мөхөв | | НТ 840 | Уйгур улс Енисейн Киргизүүдэд мөхөв | | НТ 923-924 | Хятан (Ляо) улс Монгол нутагт ноёрхлоо тогтоов | ---

| Бүлэг | Гарчиг | Хуудас | |---|---|---| | I | Түүхийг хэрхэн судлах вэ? | 5-10 | | II | Өвөг түүхийн үе | 11-22 | | III | Эртний иргэншил | 23-41 | | IV | Дэлхийн эртний улсууд | 42-68 | | V | Монголын эртний улсууд | 69-84 | Санамж: Ном нь тухайн бүлэг тус бүрт "Газар нутаг", "Түүхэн дурсгал", "Түүхэн хүн" гэсэн товч мэдээллийн хайрцаг, он тоолын шугам (тайм лайн), газар зүйн зураг, түүхэн эх сурвалжийн жишээ баримт бичиг зэргийг байнга оруулж, сурагчдад дасгал ажил, бүлгийн дүгнэлтийн хүснэгт өгдөг бүтэцтэй.