📕Судрын чуулган — III боть

• Гарчиг: Рашид-Ад-Дин, "Судрын Чуулган" (Жами ат-Таварих), Гуравдугаар боть. • Хэвлэсэн: Улаанбаатар, 2002 он. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, Түүхийн хүрээлэн. • Орос хэлнээс эх хэлнээ (монгол хэлнээ) хөрвүүлсэн: Ц.Сүрэнхорлоо. Хянан тохиолдуулсан: Доктор проф. Ж.Болдбаатар. • Орчуулгын гарал: А.К.Арендс Перс хэлнээс Орос хэлэнд хөрвүүлж, Оросын эрдэмтэн Иран судлаач А.А.Ромаскевич, Е.Э.Бертельс, А.Ю.Якубовский нар хянан тохиолдуулж, ЗХУ-ын ШУА-ийн хэвлэлээс 1946 онд гаргасан орос эхийг баримтлан монгол хэлнээ хөрвүүлсэн. • Зориулалт: "Ээн богд Чингис хааны 840 жилийн ойд өргөн барив" (өөрөөр хэлбэл ойролцоогоор 2002 он орчимд Чингисийн мэндэлсний ой тэмдэглэсэнтэй холбоотой хэвлэл). • Тайлбар: Орчуулгад Хулагу ханыг тогтмол "Үлэху хан" хэмээн бичдэг (кириллээр Перс/Араб эхийн галиг). Мөн зарим нэрс өөр хувилбараар бичигдэнэ: Абага хан, Тэгүдэр/Тэхудар-Ахмед, Аргун, Гайхату/Гайхалт, Хасан/Газан гэх мэт.

Гарчиг: "ЧИНГИС ХААНЫ ХӨВҮҮН ТОЛУЙ ХАН, ТҮҮНИЙ ХӨВҮҮН [ХУЛАГА БУЮУ ҮЛЭХҮ] ХАНЫ ТУХАЙ" — Гурван хэсэгтэй: 1. Нэгдүгээр хэсэг — Үлэхүгийн (Хулагу) угийн сурвалжийн тухай дурсамж: эхнэрүүд, хөвүүд, ач нар, тэдний нэр, түүхэн товч. 2. Хоёрдугаар хэсэг — хаан ширээнд заларахын өмнөх үйл явдлууд; хаан ширээнд заларч байх үеийнх нь хаан сэнтий, хатад, хан хөвүүд, ноёдын байдал; он дараалсан бичиг, дайн байлдаанууд, ялалт амжилт. 3. Гуравдугаар хэсэг — Хулагугийн ахуй байдал, зан чанар, сэцэн үгс, сургаал, шийдвэрүүд, ном судар, эмхэтгэлүүд. Энэ хэсэг (I-190 тал) нь голчлон 1-2 дугаар хэсгийг хамарна.

190 хуудас хүртэлх материал бараг бүхэлдээ Хулагу (Үлэху) ханы үеийг хамарна (2-р Ilkhan Абага ханы эхэн үе рүү орсон эсэхийг дараагийн багцад тодруулна).

• Хулагу хан бол Толуй ханы дөрөвдүгээр хөвүүн (Толуй нь Чингисийн дөрөвдүгээр хөвүүн). Эх нь Сорхогтони-бэхи (Хэрэйдийн Онханы ах Жаха хамбын охин). • Олон эхнэртэй: Докуз/Тэгс хатан (Хэрэйд, Онханы ач; Христийн шашинтай, шашны сүм байгуулж дэмждэг байсан), Гуюг-хатан (Ойрад, Чингисийн охин Чечекэн-с төрсөн Туралчи хүргэний охин), Кутуй/Хутуй хатан (Хонгирад), Өлзий хатан (Ойрад), Иисунжин/Есөнжин хатан (Сүлдүс овгийн) гэх мэт. • Хулагу 14 хөвүүн, 7 охинтой байв. Гол хөвүүд: • Абага хан — 2-р хөвүүн (зарим эхэд томьёолол харилцан адилгүй), Есөнжин хатанаас төрсөн; хаан ширээг залгамжилсан ("ахмад нь мөн, хамгийн сайн нь ч байсан учир"). Хулагу нас барснаас 4 сар 11 хоногийн дараа хаан ширээнд заларсан. 1282.II.20-нд (Луу жил) нас барсан гэж дурдсан. • Жумугүр — Хулагугийн 2-р хөвүүн, Мөнх ханы алба хашуулахаар Алмалыг руу явуулсан, замдаа нас барсан (Хубилай ба Аригбухагийн зөрчилдөөнтэй холбоотой явдал өгүүлнэ). • Тарагай, Тэгшин, Юшмут, Төвшин, Текудэр-Ахмед (Ахмед Тэгүдэр — 7-р хөвүүн, хожим хаан болсон, лалын шашинд орсон анхны Ilkhan), Ажай, Хэнхүртэй (нэр хүндтэй эмч дурдагдана), Иисудэр/Есэндэр, Мөнх-Тэмэр, Хуладжу (12-р хөвүүн, дараа нь дурдалт их), Шибаучи/Шуувч, Тогай/Тогоонтөмөр гэх мэт. • Дурдсан ач нар дундаас: Байду (хожим Гайхату ханы дараа богино хугацаанд хаан болсон хүн — Тарагайн хөвүүн), Аргун-ах Хорасаны хэвчигчин (Хасан хааны цол), Хасан хан (лалын эзэнтэн, Румын хязгаарт). • Охидын дунд: Мөнгөлүхэн (Чагар хүргэнд), Тудугэч, Тарагай, Хутлуг, Баба (Аргун-ахын хөвүүн Легзи хүргэнд өгсөн) зэрэг дурдагдана.

• Мөнх хаан (Möngke Khaan), Хархорин/Хэрлэн нутагт их хуралдай хийж, Чингисийн үр удмынхаа хамт хааны эрх мэдлийг бататгасны дараа дэлхийг хуваан эзлэх төлөвлөгөө гаргана: Хубилай ханыг дорнод зүг (Хятад, Мачин, Харачанах, Тангад, Түвд, Зөрчид, Солонго, Гаоли гэх мэт) руу, харин Хулагу (Үлэху) ханыг Иран орны баруун мужууд (Сири, Миср/Египет, Рум, Армени хүртэл) руу дайлан илгээхээр шийднэ. • Их бэлтгэл: гал шидэгч (арбалетчин) 1000 хятад мэргэжилтэн, мянгат-цэргүүдтэйгээ, зам засаж, гүүр барьж, амбаар байгуулж, ус татаж, тэжээл бэлтгэж явна. • Толгойн отрядаар Буурч Тушаалт найман овгийн Хэтбуха/Хэт Буха ноён 12 мянган цэргээр урьдчилан Хорасан руу мордуулна. • 650 [1252] онд хөдөлж, 651-654 [1253-1256] онуудад Кухистан, Мавераннарын нутгаар дамжин явна (Алмалыг, Самарканд, Кеш, Бухар зэрэгт хагацаад бэлэг сэлт хүлээж авна).

• Хулагу Иран дахь атабек, султануудаас автагдал хүлээн авч, замдаа Хамадан, Кухистан орно. • Хэт Буха ноён-ыг тэргүүн отрядаар Кухистан руу дайлуулж, Гирдэгүх (Гирдкух) цайзыг бүслэн авч чадахгүй удаан хугацаагаар бүсэлж байсан (~20 жил гэж хожим дурдана). • Ширэнгэн ойд бар агнаж байхдаа Хулагу барс баривчилсан баримт дурдагдана. • Ала-ад-дингийн (Исмаилийн удирдагч) хөвүүн Рукн-ад-дин Хуршах захирагч болсон. Хулагу хатуу шаардлагаар цайзуудыг нураах, Хуршахыг өөрт бууж өгөхийг шаардана. • Олон захидал бичиг, шүлэг хэлбэрийн айлдвар солилцоо байна (Хулагугийн хатуу дүрэлзсэн ультиматум шүлгүүд орсон). • 654 [1256] онд Хуршах бууж өгч, Маймундиз, Аламут зэрэг цайзуудыг нураана. Аламут цайз 477 [1084/85]-1256 хүртэл, 171 жил оршин тогтносон гэж он тооцоо гарган дурддаг — Низари Исмаилийн улсын түүх. Аламутыг захирагчдын нэрсийг (Хасан ибн Али ибн Мухаммеддаас-Саббах-аас эхлээд 7 захирагч) дэс дараалан бичсэн. • Хуршах хожим Мөнх хаанд очих замдаа гэр бүлийн хамт хөнөөгдсөн.

• Хулагу бүх буруу номтны цайзуудыг эзлэн дуусгаад Хамадан → Багдад зорин мордоно (655 [1257]). • Багдадын Халиф Мустасим (Аббасидын сүүлчийн халиф)-тай захидал бичгийн (шүлгэн ультиматум) солилцоо — Хулагу бууж өгөхийг шаардаж, эсвэл дэлхийг байлдан дагуулна хэмээн сүрдүүлнэ. Халиф эсэргүүцнэ. • Халифын дотоод зөрчил: везир Ибн Алками, Даватдар (цэргийн жанжин) хоёрын зөрчилдөөн, шии-суннигийн мөргөлдөөн, Мустасимын шийдэмгий бус зан. • Хулагугийн цэргүүд (Байжу ноён, Сунжаг, Бөх Төмэр/Кэт Бух зэрэг жанжид) хэд хэдэн чиглэлээс Багдадыг хүрээлнэ. Тигр мөрнийг гаталж, суваг татаж хотыг усанд автуулах, шуудуу татах, чулуу шидэгч (манжаник) ашиглах зэргээр бүслэлт хийнэ. • 656 [1258].I сар — Багдадыг бүслэн эхлэл (Мухаррам сарын дундуур). Даватдарын цэрэг Дужейлийн замаар ялагдал хүлээнэ. Хотын хэрэм эвдэрч, хана нурна. • Мухаррам 22 [I.29] — Хамралын од (сүүлт од) харагдсан (тэнгэрлэг шинж тэмдэг гэж дурдсан). • Февраль эхээр (Сафар сар) хот унана, Халиф эцэст нь өөрөө гарч Хулагуд бууж өгнө. Хулагу түүнд ихээхэн эд баялгийг харуулна ("чиний хажууд байгаа алт чинь зэвсэг байсан бол..." гэсэн шүлэг/яриа). • Халифын гэр бүл, түшмэд, 700 эхнэр/шивэгчин зэргийг тооллого хийнэ. Эцэст нь Халиф Мустасим болон гэр бүлийнхэн (ихэнхийг) эсгий/хивсэнд боож цохиулан алсан — хааны цусыг газарт урсгахгүй байх монгол уламжлалын дагуу. • Аббасидын Халифатын түүх дуусна: 525 (эсвэл 526) жил үргэлжилсэн, нийт 37 халиф байсныг нэрсийг нь жагсаасан (Саффах, Мансур, Махди, Хади, Рашид, Амин, Мамун... Мустасим хүртэл). • Багдад дээрэмдэгдэж, олон хүн хөнөөгдөнө; сургууль, номын сан, шашны барилга сүйтгэгдэнэ; тэжээл, эд баялаг булаагдана. Зарим оршин суугчид аврагдана (жишээ нь Христийн шашинтнууд, зарим гар урчууд). • Хулагу Багдадад орон нутгийн захиргаа тогтооно (Насир-ад-дин Тусийг өгсөн эрх мэдэлтэйгээр). Даватдар, Ибн Курд зэргийг цаазална.

• Мовляна Тусийн Насир-ад-дин (алдарт мэргэд, одон орон судлаач, эрдэмтэн, "сэцид мэргэдийн зайран") — Хулагугийн зарлигаар Марага хотод одон орон судлалын газар (обсерватори) байгуулна. Мөнх хааны өөрийн сонирхолтой холбоотой (Мөнх хаан Евклидийн зарим зурагны бодлого шийдсэн гэх), мөн Бухарын Жемаль-ад-дин Мухаммед Тахир Ибн Мухаммед аз-Зейди зэрэг эрдэмтэн дэмжинэ. • Ахлатын фахр-а-дин ба Казвинийн Наджи-ад-дин Дабирани нар туслалцсан. • Энэ бол Ilkhan улсын шинжлэх ухааны төв болсон Марагийн обсерватори-ийн байгуулалтын тухай дурсамж.

• Хулагу Сирийн хязгаар руу дайлан довтолж, Халебын (Алеппогийн) султан, везир Зейн-ад-дин Хафизийг илгээж эвлэрэх гэсэн ч Хулагу эсэргүүцнэ. • 657 [1259].IX сард Хилат, Ахлат зэрэг хотуудыг эзэлж, Мэлиг Салихыг барьж, Дунайсар, Нисибин, Харран тийш байлдан авна. • Хэтбух ноён Румийн (Бага Ази) хаалганы дэргэд, Сунжаг Дамаскийн хаалганы дэргэд байрлана. Ефратыг гаталж Халебыг бүслэнэ, 1259.XII.1 хотыг эзэлнэ. 40 хоног тулалдсаны эцэст Халеб бас эзлэгдэнэ. • Дараа нь Дамаск өөрөө айдаст автаж бууж өгнө, Хулагугийн захирагчид (Кэтбух, Байдар, Байжу нарын харьяат түшмэд) хотыг захирна. Дамаскийн эзэмшлийг шийдэж, Багдад, Диярбекр, Диярраби-за, Сирийг богино хугацаанд байлдан дагуулж, Хулагугийн эзэмшилд оруулна. • Хулагу Мөнх ханы нас барсан мэдээг сонсоод их эмгэнэнэ (658 [1260] онд); Хэтбухыг Сирийг хамгаалуулахаар үлдээгээд өөрөө буцаж Халеба тийш гарна.

• Хулагу Мөнх ханы нас барсны дараа цэргээ татаж, Хэтбух (Кэтбуха) ноён-ыг Сирийг хамгаалуулж үлдээгээд өөрөө Азербайджан руу буцна. • Хэтбух цөөн хүчээр Миср (Египет) рүү довтолно. Мисрийн Мамлюкийн захирагч Хутуз (Кутуз) болон Бейбарс тэргүүтэй жанжид эсэргүүцнэ. • Айн-и-Жалутын байлдаан (1260 онд, Голиафын булаг/Айн Жалут гэдэг газарт): Монголчууд Мисрийн цэргээс ялагдаж, Хэтбух ноён барьцаалагдан цаазлагдана ("толгойг нь тас цавч" гэх мэт дэлгэрэнгүй харилцан ярианы бичвэр орсон). Энэ бол Ойрхи Дорнодод Монголын довтолгоог анх удаа зогсоосон түүхэн ялагдал. • Хулагу энэ мэдээг сонсоод маш их уурлаж, Байдар ноён-ыг өшөө авахаар Сирид (Халеб орчимд) илгээнэ; Мисрийн элч нарыг устгуулна. • Дараа нь Мэлиг Камиль/Мэлиг Салих зэрэг Сирийн орон нутгийн эзэд Монголд эсэргүүцнэ. Мавсил (Мосул) хотыг удаан хугацаагаар (жилийн турш) бүсэлж, эцэст нь өлсгөлөнд хүргэж эзлэн авна (660 [1262]). Хотын захирагч Мэлиг Салихыг барьж цаазална, хотыг нураана. Энэ бол Мавсилийн эртний захиргааны төгсгөл.

• Алтан Ордны хаан Бэрх (Берке) — лалын шашинд орсон анхны Чингисийн үр удам — Багдадыг сүйтгэсэн, Халифыг алсан явдлаас болж Хулагуг буруутгаж дайсагналцаж эхэлнэ. Мөн газар нутаг, олз хөрөнгийн хуваарилалт (Азербайджан, Дербент орчмын эзэмшил)-тай холбоотой зөрчил нэмэгдэнэ. • Ногай (Бэрхийн жанжин) Дербент-Ширван орчимд Хулагугийн цэргүүдтэй хэд хэдэн удаа тулалдана (Терек мөрний байлдаан гэх мэт). Аль аль тал ялалт, ялагдал хүлээнэ; Ногай шархадч ухарна. • Энэ дайны үеэр Хулагугийн эрүүл мэнд муудаж эхэлнэ. • Хулагу хан 663 [1265] оны Рабиул-ахир (2-р) сарын 19-ний өдөр (Ням гараг) нас барна. Түүний хугацаа "хорвоод 48 жил" гэж дурдсан (нийт наслалт). Тусийн Насир-ад-дин (Марагийн одон орон судлаач) Хулагугийн нас барсан тухай шүлэг зохиосон. • Хулагуг Шаху уулан дахь арлд (Урмия нуур) оршуулж, зан үйлийн дагуу залуу эмэгтэйчүүдийг хамт "бумбалсан" (хамт оршуулсан) гэсэн эмгэнэлт зан үйл дурдагдана. • Хулагугийн эхнэр Докуз (Тэгс) хатан ч түүнээс дөрвөн сарын дараа (663 [1265].VI) нас барна. • Ном зохиогч Рашид-ад-дин Хулагуг магтан бичсэн төгсгөлийн сүлжмэл үгс орно ("Аугаа их бөгөөд дээдийн дээд бурхан минь..." гэх мэт залбирал). ---

61 хуудаснаас эхлэн шинэ бүлэг эхэлнэ: "ЧИНГИС ХААНЫ ХӨВҮҮН ТОЛУЙ, ТҮҮНИЙ ХӨВҮҮН НЬ ҮЛЭХҮ ХАН, ҮЛЭХҮ ХАНЫ ХӨВҮҮН АБАГА ХАНЫ ТУХАЙ" — мөн адил 3 хэсэгтэй бүтэцтэй (угийн бичиг / хаанчлалын он дараалсан түүх / зан чанар-сургаал).

• Абага хан төрсөн: Хижрийн 631 [1234] Жумада-л-уля сар. • Хаан ширээнд заларсан: 663 [1265].VI.19 (Рамазан 3). • Нас барсан: 680 [1282].XII (Зил-хиждже)-ийн 20, Лхагва гаригийн шөнө. • Нийт наслалт: 49 жил; хаан ширээнд суусан хугацаа: 17 жил 4 сар.

• Абага хан Хулагугийн хамгийн сайн, их хүү гэж тооцогдоно. Эх нь Есөнжин хатан (Сүлдүс овгийн). • Олон эхнэртэй: Тугтай, Дорж, Нугдан (Татар овгийн), Ильтузмиш (Хонгирад), Падшах хатан (Керманы султан Кутб-ад-дин Мухаммедын охин), Мэртэй хатан (Хонгирад, Чингисийн ач Муса хүргэний эмгэрдүү дүү), Теспинэ (Трапезундын хааны охин) гэх мэт. • Хөвгүүд/охидын дунд: Аргун хан (хожмын хаан, Каймиш хатанаас), Гейхату/Гайхату (хожмын хаан), 7 охин.

• Хулагу нас барахад Абага Мазандеранд байсан бөгөөд яаран ирнэ. Ноёд хуралдаж, олон нэр дэвшигчийг (Эльгэ, Сунжаг, Сонтой, Шиктур гэх мэт ахмад ноёдыг) харгалзсаны эцэст Абагаг хамгийн зохистой хүн хэмээн олонхийн дэмжлэгээр сонгоно (том ах нь Хубилай хаан алс хол байсан тул хүлээх боломжгүй байснаас Абагаг сонгосон гэдгийг онцолно). • Албан ёсоор 663 [1265].VI.19-нд Перахан мужийн Цагаан нуурын дэргэд хаан ширээнд суусан.

• Абага хан ноёдод алба хуваарилж, мужуудад захирагч томилно: Юшумутыг Дербент-Ширван-Муганд, Түвшинг Хорасан-Мазандеранд, Самагар-Бэхэрхэзийг Диярбекр-Диярраби, Сунжаг ахыг Багдад-Фарст. • Шамс-ад-дин Мухаммед Жувейни-г (алдарт түүхч, "Тарих-и Жахонгушой" зохиогч) Сахиб-диван (ерөнхий сайд)-аар үргэлжлүүлэн ажиллуулна. Ил-ханы улсын захиргааны бүтэц тогтвортой байна.

• Аксу, Кура мөрний орчимд байлдаан, Ногай шархадч ухарна, Бэрх хаан кампанит ажлын явцад нас барна (664 [1265/66]). Абага Дербентийн ажлаа дуусгаад Хорасан тийш нүүдэллэнэ.

• Хайду/Борог нартай холбоотой везир Мас'уд бэхи Абага дээр ирж, эргэлзээтэй харилцаанд орно, эцэст нь оргоод Абагагийн зарлигаар барьж цаазлагдана. • Жумгүр (Хулагугийн хөвүүн) Ариг Бөх-Хубилайн зөрчлийн үеэр эмчлүүлэх гэж явахдаа зам дээр өвчнөөр нас барсан нь дурдагдана.

• Хайду (Өгэдэйн удам, Төв Азийн хаант улс) ба Борог/Барак (Цагаадайн улс) хоёр Мавераннахр (Трансоксиана)-ын эзэмшлийн төлөө зөрчилдөнө; хожим эвлэрч, хамтарч Абага ханы Хорасаныг довтлохоор тохиролцоно (668 [1270]). • Урт удаан хэсэгт Кипчаг гэдэг жанжны Борог, Жалайиртай хоёрын хооронд хэлбэлзсэн үнэнч байдал, урвалт, тулаан зэргийг нарийвчлан өгүүлнэ. • Борогийн цэргүүд Мавераннахраас Хорасанд орж, Бадгис, Нишапур зэрэг газрыг эзлэн дээрэмдэнэ (668 [1270]). • Энэ хэсэг Абага ханы эсрэг довтолгооны эхлэлийг дүрсэлж, дараагийн хуудсуудад байлдааны үр дүн (Абагагийн ялалт эсвэл ялагдал) үргэлжлэх төлөвтэй.

• Абага хан Герат/Карасу мөрний орчимд Борог (Барак)-ийг ялан дийлж, Борог зугтаана (668 [1270].VII.22 — томоохон ялалт, Ilkhan улсын нэр хүнд өссөн үйл явдал). • Борог зугтсаныхаа дараа өвчилж, төрөл төрөгсдийнхөө дунд эмгэнэлтэйгээр нас барна (668 [1270] орчим). Хайду түүний өмнөх эзэмшлийг авах гэж оролдоно. • Хайду ба Хайдугийн харьяат ноёд (Ясар, Мубарагшах, Ахмед Огул зэрэг) хоорондоо зөрчилдөж, амиа алддаг явдал олон гардаг (Кипчаг, Жалайиртай нарын урвалт-эвлэрлийн түүх дэлгэрэнгүй). • Дараа нь Ахбек/Ахбэх гэдэг Цагаадайн удмын хүн Абагад зутгэхээр ирж, Бухар руу довтлохыг зөвшөөрөл гуйна (671 [1272/73]). Бухарыг эзлэн авч, 7 хоногийн турш дээрэмдэж, шатааж, номын сан, лалын шашны сургуулийг устгана; Мас'уд бэхийн номын сан устгагдана. Эцэст нь Хайдугийн зарлигаар Ахбек цаазлагдана (Бухарын хот 7 жилийн турш эзгүйрч сүйрсэн байдалтай үлдэнэ).

• Бундукдар (Мисрийн Мамлюкийн султан Бейбарс) Румд (Бага Ази) довтолж, Монголын захирагчидтай (Тудаун, Тоганы удирдсан отряд) тулалдана (674-676 [1275-78]). Ялалт хожсоны дараа удалгүй Бундукдар өөрөө нас барна (676 [1278]). • Абага хан Сиригийн зүг цэрэг мордуулж, дүү Мөнх Төмөр ноён Мисрийн цэргүүдтэй тулалдана — ялагдал хүлээж ухарна (Хомс орчимд, 680 [1281] орчим). • Захиргааны зөрчил: сахиб-диван Шамс-ад-дин Жувейни ба түүний дүү, хөвгүүд (Маджд-ал-Мульк Иезди зэрэг мэлиг/түшмэдийн) хооронд авилга, хов жив, шүүн таслах явдал их дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ (95-98 тал) — Ilkhan улсын дотоод санхүү, татварын захиргааны тогтолцооны тухай чухал мэдээлэл. • Абага хан 680 [1282].II.13-21-ний хооронд Хамадан хотод нас барна (согтуугаар олон өдөр байсны эцэст, донтолт/эрүүл мэндийн шалтгаанаар гэнэт нас барсан тухай өгүүлнэ). Уламжлалт зан үйлийн дагуу Шаху арал дээр (ах Хулагугийн хажууд) бумбалж оршуулна. ---

Хуудас 100-аас: Абага ханы хүүрнэлийн 3-р хэсгийг товчлоод шууд Ахмед хааны (Текудэр) тухай хүүрнэл эхэлнэ — мөн 3 хэсэгтэй бүтэц. Түүхэн ач холбогдол • Ахмед бол Хулагугийн 7-р хөвүүн, Абагагийн дүү. Эх нь Күтүй (Хутуй) хатан. • Лалын шашинд орсон анхны Ил-хан — хаан ширээнд заларснаас хойш "Султан Ахмед" цол авна (Абд-ар-рахман шейхийн шавь, Мөнглий гэдэг лам/ишаны дагалдагч байсан). • 681 [1282].VI.7-нд ноёдын зөвшөөрлөөр хаан ширээнд суусан. Уламжлалт монгол зан үйл (сугадах, баруун гар дороос) болон лалын ёслол (султ цоллого) хосолсон байдлаар өргөмжлөгдсөн нь энэ шилжилтийн онцлог. • Хаан ширээнд заларсны дараа өмнөх сахиб-диван Шамс-ад-дингийн гэр бүл, мэлиг Маджд-ал-Мульк Иезди зэргийн авилгын хэрэг үргэлжилж, эцэст нь Маджд-ал-Мульк цаазлагдана (681 [1282].VII). Ахмед ба Аргун (ач хүү, Абагагийн хөвүүн)-ын хаан ширээний төлөөх мөргөлдөөн • Ахмед лалын шашинтай байсан тул зарим Христэд итгэгч болон Монгол уламжлалт ёсыг баримтлагч ноёд, түүнчлэн Абагагийн хөвүүн Аргун (Хорасаны захирагч байсан) сэтгэл дундуур байв. • Ахмед Мисрийн Мамлюктай эвлэрэх бодлого баримталж, энэ нь олон ноёдод таагдаагүй. • Аргун Хорасанаас цэрэг цуглуулж, Ахмедтэй хэд хэдэн удаа тулалдаж эхэлнэ (683 [1284] жилийн туршид: Ирак, Мазандеран, Казвин, Тебриз орчимд байлдаанууд). • Эхэндээ Аргун ялагдаж, Алинак (Ахмедийн жанжин)-т баригдана, гэвч Ахмед Аргуныг өршөөж суллана (эргэлт цэг: 683 [1284].V сар орчим). • Дараа нь ноёдын дэмжлэг Аргун руу шилжиж, Алинак зэрэг Ахмедийн жанжид цаазлагдана. Ахмед өөрөө баригдаж, 683 [1284].VIII/IX сард (Хөнхүртэй хатны амийг хөнөөсний өшөө болгон) яг адилхан аргаар цаазлагдана — Ил-ханы улсад анхны хаан алагдсан томоохон улс төрийн хямрал. • Энэ дундаас Ахмедийн эсрэг байсан хатан Хөнхүртэй (Тукитай/Тугитай ч гэдэг) хатны хэрэг, мөн Легзи, Шиктур ноёдын үүрэг зэрэг олон дэд шугам өгүүлэгдэнэ. ---

Гарчиг: "ЧИНГИС ХААНЫ ХӨВҮҮН ТОЛУЙ ХАН, ТОЛУЙ ХАНЫ ХӨВҮҮН ҮЛЭХҮ ХАН, ҮЛЭХҮ ХАНЫ ХӨВҮҮН АРГУН ХАНЫ ТУХАЙ" — мөн 3 хэсэгтэй. (Тайлбар: Ахмедийн хүүрнэлийн 3-р хэсэг (зан чанар, сургаалийн хэсэг) гар бичмэлд байхгүй тул орчуулгад орхигдож, шууд Аргун ханы хүүрнэл рүү шилждэг гэж 116-р талд тэмдэглэсэн байна.)

• Аргун хан бол Абагагийн ууган хөвүүн, эх нь Каймиш хатан. • Олон эхнэртэй: Хутлуг хатан (Тэнгис хүргэний охин), Олджай/Өлзий хатан, Урук хатан (Хэрэйд Иринчингийн эмгэрдүү дүүгийн охин, Саручигийн охин), Селжук хатан (Румын султан Рукн-ад-дины охин), Булган хатан (Отмагийн хөвүүн Аватайн охин) гэх мэт. • 4 хөвүүнтэй: Хасан хан (том хөвүүн, эх нь Күлтак), Есөн-Төмөр (эх нь Урук хатан), Султан Өлзийт (хожмын хаан, эх нь мөн Урук хатан — Хятад/хятад "Сэнгиргэс" нэртэй), 4-р хөвүүн (эх нь Хутлуг хатан). Мөн 4 охинтой.

• Аргун хаан ширээнд заларсны дараа (683 [1284].IX орчим) захиргаагаа зохион байгуулна: ноёдод мужуудыг хуваарилж, Бухай (Бух)-г шинэ сахиб-диван (ерөнхий сайд)-аар томилно — "Монголчуудын дотроос хамгийн авьяаслаг, цовоо сэргэлэн" хүн гэж тодорхойлогдоно. • Хуучин сахиб-диван Шамс-ад-дингийн гэр бүлийн эсрэг үргэлжилсэн хэрэг: Шамс-ад-дин Исфаганд амиа хорлож нас барна (арга хэмжээнээс зайлсхийхийг завдаж байсан ч). Бухай, Шамс-ад-дингийн хөрөнгийг хураана, гэр бүлийнх нь эд хөрөнгийг мөрдөн шалгана — дотоод улс төрийн тэмцэл, санхүүгийн хэрэг маргаан дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ. • Энэ хэсэгт Ил-ханы улсын санхүү, татварын алба (диван), мужуудын захиргааны бодлого тухай нэлээд нарийвчилсан мэдээлэл орсон байна.

• Бухай (Бух) сахиб-диван (Аргуны анхны ерөнхий сайд) хурдан хугацаанд их баян болж, бусад ноёдын (Тогочар, Кунчукбал/Гончигбал, Сад-ад-довлэ, Догочар зэрэг) атаархал, эсэргүүцлийг өдөөнө. Түүнийг доромжлон авилга хийсэн гэж буруутгаж, эцэст нь Аргун хан 687 [1289] онд Бухайг цаазлуулна. • Сад-ад-довлэ (Садр-ад-довлэ) — жүжигчид (еврей) гаралтай эмч, санхүүчин — Бухайн дараа Аргуны итгэмжит зөвлөх, дараа нь вазир (сахиб-диван) болно. Тэрээр татварын алба, санхүүгийн захиргааг нарийн зохион байгуулж, авилгыг цөөрүүлж, улсын сангийн орлогыг ихээхэн нэмэгдүүлсэн ("маш чадамгай хүн" гэж тодорхойлогдоно). Гэвч лалын шашинт ноёд, түшмэдийн дунд еврей хүн дээгүүр эрх мэдэлтэй болсонд их эсэргүүцэл, дургүйцэл төрсөн нь хожим (Аргун нас барсны дараа) еврейчүүдийг хавчих аюултай нөхцлийг бүрдүүлнэ (энэ нь дараагийн (Гайхату/Байду үеийн) хуудсуудад үргэлжилнэ). • Аргун хан алхими, "мөнхийн эм"-д маш их сонирхолтой болж, Энэтхэгээс ирсэн багш нараар удирдуулан мөнгөн ус (мercury) болон бусад бодис хольсон "урт наслуулах эм" уусан. Энэ эмийг найман сар орчим уусны эцэст биеийн байдал нь эрс муудаж, өвчилж эхэлнэ (134 тал). • Аргун хан 690 [1291].III.7 (эсвэл I сарын орчим) Арран дахь Багчэ нутагт нас барна. Оршуулгын зан үйлд буддын шашны нөлөө (Шагжамунигийн шүтлэгтэн, "лалын сүсэгтэн ба еврей нарын оронд юу ч үлдээлгүй" гэх мэт өгүүлбэрээр шарилыг нь Сужас ууланд оршуулсан тухай өгүүлнэ) — Ил-хан улсын шашны олон талт (Буддизм, Ислам, Христос шашин зэрэг) шинж чанарыг харуулсан сонирхолтой хэсэг. • Нас барсны дараа ноёдын дунд (Тогочар, Байду, Легзи, Кунчукбал зэрэг) хаан ширээний төлөөх өрсөлдөөн эхэлнэ. ---

Хуудас 136-139: Хаан ширээнд заларсан явдал, угийн бичиг • Аргун нас барахад анх Байду (Хулагугийн ач, Тарагайн хөвүүн)-г хаан болгох санал гарсан ч ихэнх ноёд дэмжээгүй. • Эцэст нь Гайхату (Гайхалт) — Абага ханы хоёрдугаар хөвүүн, эх нь Татар овгийн Нугдан хатан — 690 [1291].VII.24-нд Ахлатын орчимд хаан ширээнд заларна. • Угийн бичиг: олон эхнэртэй (Ишэ/Айшэ хатан, Донди хатан — Жалайрын Элькэйн хөвүүн Ахбукагийн охин, Ильтузмиш хатан, Падшах хатан, Урук хатан, Булган хатан). 3 хөвүүнтэй (Алафранг, Иранша, Чинг-Пулад) ба 4 охинтой. Хуудас 139-142: Хаанчлалын эхэн үеийн цэвэрлэгээ, засаг захиргаа • Гайхату хаан ширээнд суусны дараа Аргуны нас барахад холбогдсон сэжигтэй ноёдыг (Тогочар, Кунчукбал, Самагар, Текнэ зэрэг) шүүнэ; ихэнх нь өршөөгдөж чөлөөлөгдөнө. • Гайхату Румыг (Бага Ази) захиргааны бүрэн эрхтэй тохоон захирагчаар Шихтур ноён-г томилж явуулна. • Садр-ад-дин Зенжани (Сад-ад-довлэгийн дүү Кутб-ад-дингийн ах гэх мэт холбоотой) вазирийн албан тушаалд өргөмжлөгдөж, авлигажсан хэрэгт холбогдож эцэст нь цаазлагдана (691-692 [1292-93] орчим). Дараа нь Кутб-ад-дин ерөнхий шүүгчийн албан тушаал хүлээж авна. Хуудас 143-145: "ЧАУ" — цаасан мөнгөний тухай алдарт түүхэн хэсэг • Гайхату хааны зөвлөх (Пулад чинсанг/Болд чансад — Хубилай ханы элч) Хятадын Юань улсын жишгээр "Чоу/Чау" хэмээх цаасан мөнгө хэвлэн гаргах саналыг Гайхатуд танилцуулна: "Хятадад хааны тамгатай цаас мөнгөний оронд хэрэглэдэг, зоос мөнгийг санд хадгалдаг" гэсэн зарчмаар. • 693 [1294] онд Тебриз хотод анх удаа цаасан мөнгө ("чау") хэвлэн гаргаж, зарлигаар хүчээр эргэлтэд оруулна — метал мөнгийг худалдаа наймаанд хэрэглэхийг хориглож, зөвхөн цаасан мөнгөөр төлбөр хийхийг шаардана. • Энэ бодлого эдийн засгийн ноцтой хямрал дагуулна: худалдаачид зах зээлээс зугтаж, хот доторх наймаа зогсож, хүнсний зүйл олдохгүй болж, зах зээл хоосорч, зон түмэн өлсгөлөнд өртөж, ажилгүйдэл, хулгай дээрэм газар авав. Эцэст нь хэрэглээнээс татгалзсаны улмаас чау бүрэн ашиглалтаас гарч, төлөвлөгөө бүтэлгүйтнэ — энэ бол дэлхийн түүхэн дэх Ойрхи Дорнод/Ираны анхны цаасан мөнгөний туршилт бөгөөд бүрэн ялан унасан жишээ болсон. • Энэ бүтэлгүйтэл Гайхатугийн засаглалын нэр хүндийг ихээр унагаж, эсэргүүцлийг нэмэгдүүлсэн. Хуудас 145-146: Байдугийн тэрсэлт ба Гайхатугийн уналт • Байду (Хулагугийн ач) Гайхатугийн эсрэг ноёдын дэмжлэгээр тэрслэн, цэрэг цуглуулна. • Гайхату олзлогдож, 694 [1295] онд Байдугийн зарлигаар цаазлуулна (богино хугацааны дараа Байду өөрөө хаан ширээнд заларна — 6 дугаар хаан, гэхдээ маш богино хугацаагаар). ---

(Тайлбар: Орчуулгад Газан ханы нэрийг тогтмол "Хасан хан" хэмээн галигласан байна — энэ бол Ил-ханы улсын хамгийн алдартай хаадын нэг, лалын шашинд албан ёсоор орсон, шинэчлэлийн хаан Газан хааны тухай хэсэг эхэлж байна.)

• Хасан (Газан) хан бол Аргун ханы ууган хөвүүн, эх нь Хэрэйд овгийн Күлтак хатан (Аргун арван хоёр настайдаа сүй тавьсан). Түүний мэндлэлийн тухай алдарт зурхайн (одон орны) зөгнөл — олон зурхайч түүнийг агуу их эзэнт байх хувь заяатай гэж зөгнөсөн тухай шүлэг, өгүүлэмж дурдагдана (148 тал). • Хасан бага балчираасаа Абага хан (өвөө)-гийн ивээлд өссөн, Абага түүнд туйлын хайртай байсан тул өөрийн шадар туслах шиг дэргэдээ байлгаж байжээ. • 5 настайгаасаа монгол, уйгар бичиг, морь унах, нум сум харвах зэрэгт сургагдана; Хятад Ярук багш (буддын шашны бахши) дэргэд суралцсан нь дурдагдана. • Аав Аргун хан Хорасаны захирагч байх үедээ хааяа Хасантай уулзаж, ихээхэн хайрлаж байсан тухай дурсамжууд орно. • Булган хатан — эхлээд Абага ханы эхнэр байсан, дараа нь Монголын ёс заншлын дагуу (левират) Аргун ханд өгөгдөж, эцэст нь Хасанд өгөгдсөн (учир нь Аргун Булган хатанд амьд ахуйдаа ийм зарлиг гаргасан байсан) — гурван үеийн хатан шилжсэн Ilkhan улсын ёс заншлын жишээ. • Абага, дараа нь Аргун хан хоёулаа Хасаныг маш их энхрийлж, хайрлаж байсныг олон тохиолдлоор дэлгэрэнгүй өгүүлнэ (жишээ нь адуу, эмээл бэлэглэх, зэрэгцүүлэн тоглох зэрэг). Ахмед хаан ч мөн Хасаныг Семнанд байлгаж хамгаалж байв (151 тал). • Аргун нас барсны дараа Хасан цааш Хорасанд Ил-ханы төлөөлөн захирагчаар байсаар байна.

• Аргун ханы, дараа нь Ахмед хааны, дараа нь Гайхату ханы үед ч Хасан (Газан) тасралтгүй Хорасаны төлөөлөн захирагч байсаар байв — гурван хааны хаанчлалыг дамнан тогтвортой бүс нутгийн захиргаа хийсэн нь онцлог. • Новруз ноён — Хасаны хамгийн чухал жанжин, зөвлөх, амбан захирагч — энэ үеийн гол туслах хүн байв. Гэвч Новруз хэд хэдэн удаа урвах, зугтах, дараа нь эргэж эвлэрэх зэргээр хувирамтгай зан гаргаж байв (154, 157, 169, 175, 179 тал зэрэгт давтагдана). • Хайду хааны (Төв Азийн Өгэдэйн улс) цэргүүд, мөн Мавераннахрын бусад ноёд Хорасаныг байнга дайран довтолж, Хасан (Газан) Нишапур, Герат, Мазандеран, Семнан, Радкан зэрэг газарт хэд хэдэн томоохон байлдаан хийж хамгаалж байв. • Энэ үед Ил-хан улсын төв засаглал (Аргун → Ахмед → Гайхату → Байду) хэд хэдэн удаа солигдож байхад Хасан Хорасаны хязгаарыг тогтвортой барьж, улмаар өөрийн цэрэг хүчийг бэхжүүлж байсан нь хожим түүнийг хаан ширээнд гарах үндэс суурийг тавьсан.

• Гайхату Байдугийн зарлигаар цаазлагдсаны дараа (694 [1295]) Байду хаан ширээнд заларна (6 дугаар Ил-хан, маш богино хугацаагаар). • Хасан (Газан) Хорасанаас Ирак, Азербайжан руу цэрэг хөдөлгөж, Байдутай хаан ширээний төлөө өрсөлдөж эхэлнэ. Эхэндээ хоёр тал хооронд хэд хэдэн удаа элч солилцож, эвлэрэх оролдлого хийгдэнэ (Байду "хан хүүхэн эсэн мэнд ирээд бидний хооронд энх амгалан зэ эв тогтоё" гэх мэт). • Гэвч эцэст нь эвлэрэл бүтэлгүйтэж, ноёд хоёр талд хуваагдана: Тогочар, Кунчукбал (Гончигбал), Долоодой зэрэг ноёд Байдугийн талд; Новруз, Нурин-ах, Хутлуг шах зэрэг Хасаны талд. • Ширүүн улс төрийн тэмцэл, ноёдын урвалт, дахин эвлэрэл зэргээр дамжсаны эцэст Байду ялагдаж, барьцаалагдан цаазлагдана (175 тал орчимд дурдагдана — Байдугийн үхлийн тухай зүүлт хуудас 161-т ч ишлэгдсэн).

• Энэ хэсэгт номын хамгийн чухал түүхэн үйл явдлын нэг өгүүлэгдэнэ: Хасан (Газан) хан Ислам шашинд албан ёсоор орно. • Түүнийг лалын шашинд авчирсан хүн бол Шейх Садр-ад-дин Ибрахим Хамави (Хорасаны Хабушанд байсан алдартай шашны багш) — Хасан бага балчраасаа Буддын шашны (бахши) сургаалтай байсан ч энэ үед лалын шашны сургаалд татагдаж, олон удаагийн ярилцлага, зөвлөлдөөний эцэст 694 [1295] оны Шабана сарын эхээр (~1295 оны 2-р сар) Хасан хан бүх ноёдоо дагуулан лалын шашинд орж, сахилыг хүлээн авна. • Хасан хааны шийдвэрээр лалын шашныг Ил-хан улсын төрийн (алба ёсны) шашин болгож зарлана. Энэ үйл явдал улс даяар ихээхэн нөлөө үзүүлж, лалын шашинт ард түмний дунд их баяр хүргэсэн. • Гэвч энэ шийдвэрийн хажуугаар бусад шашны сүм хийдүүдийг устгах зарлиг гарна: Тебриз, Багдад зэрэг нийслэл болон лалын бус хотууд дахь буддын дуган сүм, христийн сүм (кумирня), синагаги (еврейн мөргөлийн сүм)-ийг нурааж эвдэх зарлиг хэрэгжинэ (180 тал) — Ил-хан улсын шашны бодлогын эрс өөрчлөлт, өмнөх (Хулагугаас Аргун хүртэлх) олон шашинт тэвчээртэй бодлогоос ялгаатай. • Садр-ад-дин Зенжани (өмнөх вазир) хуучин авилгын хэргээрээ буруутгагдаж, 694 [1295].X.4-нд цаазлагдана. • 694 [1295].XI.3 (Хижрийн 649 сарын 23) — Хасан (Газан) хан албан ёсоор Ил-ханы хаан ширээнд лалын ёслолын дагуу заларна. Хатад, хан хөвгүүд, ноёд бүгд ёслон тахин хүндэтгэж, "Чамд байгаа эрхэм ганц голын зүрх, дэлхийн голт зүрх холбоотой учир өөрийгөө харж хамгаалж байтугай" гэсэн ерөөл айлдана. Энэ бол Хасан (Газан хаан)-ы хаанчлалын албан ёсны эхлэл.

• Хаан ширээнд заларсны дараа Газан хан төрийн ажлыг чанд журамд оруулж, шинэ засаг захиргаа байгуулж эхэлнэ. • Тогочар ноён (өмнө нь Байдугийн талд байсан, дараа нь эвлэрсэн ч урвамтгай гэж тооцогддог байсан) — 694 [1295].XI.9-нд цаазлагдана: "Энэ хүн урвамтгай учир оройн дээдсээс алсхан байх нь дээр" гэсэн үндэслэлээр. • Хайдугийн хөвүүн Дува ба бусад ноёд Хорасан, Мазандеранд дахин дайрч довтолно; Газан хан цэргээ илгээж хамгаална. • Сүхэ (Сухэ) ноён ба Барула зэрэг ноёд захирагдахаас татгалзаж бослого гаргана — Газан хааны цэргүүд тэднийг ноцтой байлдаанаар дийлж дарна (183-184 тал). • Засаг захиргааны шинэчлэл: Жемал-ад-дин Дестжердани вазирийн албан тушаалд томилогдоно (188 тал), мужуудад шинэ захирагчид тавигдана (Хорасанд Харбанди, Фарст Изз-ад-дин Музаффар зэрэг). • Хуудас 189-190: Новруз ноёны эцсийн уналт — Новруз (Газаны хаан ширээнд гарахад гол тус хүргэсэн жанжин байсан хэдий ч) эцэст нь өөрөө хаанд эсэргүүцэгч, урвагч болж хувирна. Түүний хөвүүд болон ах дүүсийг цаазалж, сүр хүчийг нь бүрэн тасалж, эцэст нь Новрузыг өөрийг нь Гератад баривчлан цаазлана — энэ бол Газан хааны эрх мэдлээ бэхжүүлэх явцад хэт хүчирхэгжсэн харьяат ноёдоо (Тогочар, Новруз гэх мэт) арилгасан бодлогын нэг тод жишээ. • Новрузын туслах, "гулям" (боол-цэрэг) Кайсар нэртэй хүний хэрэг, мөн Миср/Сирийн Мамлюкуудтай Новрузын нууц харилцаа холбооны сэжиг зэрэг олон улсын хуйвалдааны эргэн тойрон дурдагдана — энэ хэсэг 190 хуудсаар төгсдөг тул цаашдын хэсгийг дараагийн (191-с хойших) агентын тэмдэглэлээс үзнэ үү. ---

Тэмдэглэлийн энэ хэсэг (I) 190 хуудсаар дуусна. Товчхон дүгнэвэл, 1-190 хуудсанд дараах Ил-ханы хаадын хаанчлал бүрэн буюу хэсэгчлэн хамрагдав: 1. Хулагу хан (1256-1265) — бүрэн (Багдад, Аламут, Дамаск эзлэлт, Айн-Жалутын ялагдал) 2. Абага хан (1265-1282) — бүрэн 3. Ахмед Тэгүдэр (1282-1284) — бүрэн (лалын шашинд орсон анхны хаан, цаазлагдсан) 4. Аргун хан (1284-1291) — бүрэн (Сад-ад-довлэ, алхими, нас барах) 5. Гайхату хан (1291-1295) — бүрэн (цаасан мөнгө/"чау"-гийн туршилт, уналт) 6. Байду хан (1295) — маш богино хугацаа, товч 7. Хасан (Газан) хан (1295 оноос) — угийн бичиг, бага нас, Хорасаны захирагчийн үе, хаан ширээнд заларсан, лалын шашинд орсон, хаанчлалын эхэн үеийн засаг захиргаа хүртэл (190 хуудас хүртэл; хаанчлал үргэлжлэн 191-с хойш тэмдэглэгдэнэ). (Дараагийн хэсгийг (191-378 тал) өөр агент тэмдэглэсэн байх ёстой.) --- Рашид-ад-Дин. Судрын чуулган. Гуравдугаар боть (Хүлэгийн улс) — Тэмдэглэл (хуудас 191-378) Энэ тэмдэглэл нь номын 191-378 дугаар хуудсыг хамарна. (1-190-р хуудсыг өөр агент тэмдэглэсэн.) Чухал тайлбар: Энэ хэсэгт гол баатар нь орчуулгын эх бичвэрт "Хасан хан" гэж байнга нэрлэгдэж байгаа боловч энэ бол Газан (Гайхату) хааны залгамжлагч Газан хаан мөн — өөрөөр хэлбэл орчуулгын удиртгалд дурдсан Хасан/Газан хаан (1294-1304). Тиймээс доор "Хасан хан" гэдгийг Газан хаан гэж ойлгоно уу. ---

• Новруз (Наврузын) бослого дарагдаж байгаа тухай өгүүлж эхэлнэ. Новруз бол Газан хааны эрхшээлд байсан эрх мэдэлтэй ноён боловч тэрслэн бослого гаргаж, Хорасан, Герат зэрэг нутгуудад амирлаж байв. • Шейх Махмуд, Кутб-ад-дин, Садр-ад-дин Зенжани нарын дүү зэрэг хүмүүс Новрузыг барих ажиллагаанд оролцов. • Новруз эцэст нь Гератад хүрч цэрэгтэй тулалдаж, ялагдаад Мэлигт (мэлиг = удирдагч/захирагч) барьцаалуулж, эцэст нь Ноён Хутлуг шах (Газан хааны ноён) 697 [1298 оны орчим]-д Новрузыг цаазлав — нуруу хугалж, толгойг Пулад Кия-гаар цаазлуулав. Толгойг Багдад руу авчирч, Нубийн хаалганы дэргэд өлгөсөн. • Новрузын дүү Кушлюк (Хүчлүг) болон Иол Хутлугийг мөн цаазалсан. • Новрузыг устгасны дараа Садр-ад-дин Зенжани (везир) албан тушаалаа бэхжүүлж, Тебризид өндөр гүмбэд (барилга) босгов. • Садр-ад-дин Зенжани-ийн авилга, шударга бус байдал илэрч, шүүгдэж, эцэст нь 697 [1298]-д цаазлагдав (Рашид ад-Дин (энэ номын зохиогч өөрөө) энэ үйл явдалд гэрч болж, эзэнтэй уулзаж ярилцсанаа өгүүлж бичсэн байна — өөрийн намтрын хэсэг). Садр-ад-дингийн дүү Кутб-ад-дин болон бусад хамаатнуудыг мөн цаазалсан. • Сахиб-диван Хожа Са'д-ад-дин шинэ везир (санхүү/эрдэнэсийн сан)-ийн албан тушаалыг хүлээн авав (697-698 оны орчим). • Газан хаан Дербентийн чиглэлд ноён Нүрин-г цэргээр явуулж, дараа нь өөрөө Сирид хоёр дахь удаагийн аян дайнд гарав. • Сирийн эсрэг дайн: Газан хааны цэрэг Алеппо, Хамс, Дамаск руу довтолж, Мисрийн (Мамлюкийн) цэрэгтэй тулалдав. Мисрчүүд ялагдаж, Дамаск хотыг эзлэв (701 [1300 оны эхээр] орчим). • Дамаскийн оршин суугчид эзэнд захирагдаж, Газан хаан хотын захирлын албыг тохируулж, Кипчагийн (Фахр-ад-дин ибн аш Ширчи, сейнд Зейн-ад-дин) нарт хамгаалалт даалгав. • Мисрийн Султаны сан хөмрөгийг (тэмдэглэсэн эд баялаг) эзэнд тушаав. • Газан хаан удаах цэрэгээ татан, Мисрийг бүрэн эзлэхгүйгээр буцав — цэргийн ихэнх хэсгийг өвлийн улиралд байлдаанаас гаргаж, зөвхөн жижиг отрядуудыг Сирид үлдээв (ноён Мулай, Кутлуг шах гэх мэт отрядууд Дамаск орчимд үлдэв). • Дараа нь Мисрийн цэрэг эргэж ирж, Сирийг дахин эзэлж, Монголын гарнизонууд (ноён Мулай тэргүүтэй) ухарч Хилла, Васит зэрэг рүү нүүв.

• Газан хаан Уджан хотод хуралдай зарлаж, шинжлэх ухаан, ялангуяа одон орон судлалыг дэмжсэн — обсерватори (одон орны судлалын байгууламж) байгуулах тушаал өгсөн. Эрдэмтэд, урчуудыг цуглуулж, тэдний ур чадварыг шалгаж байв. • Хожа Са'д-ад-дин (Сахиб-диван)-д Газан хаан итгэмжлэлээ өгч, улаан тамга (алтан тамга) соёрхов (700 [1301] оны орчим). • Газан хаан Гайхатын охин Иль-Хутлугтэй гэрлэв. • Сирид байсан цэргийн зарим ноёд (Хусам-ад-дин зэрэг) урвасан, цаазлагдсан тухай өгүүлнэ. • Газан хаан Аладаг, дараа нь Нахчуван-аар дамжин Арранд өвөлждөг байсан. Мисрт элч илгээж харилцаа тогтоох гэсэн боловч бүтэлгүйтсэн. • Тебриз хотод их барилгын ажил (Абваб-ал-бирр — "буянт хаалганууд" хэмээх шашны-нийгмийн барилгын цогцолбор) өрнөж байв — сүм, эмнэлэг, дугуйвч, ном хадгалах сан гэх мэт. • Газан хааны эхнэр Хэрэмэн (Керемун) хатан (Абдай ноёны охин, Хутлуг Төмөрийн эхнэр асан) 703 [1304 оны эхээр] нас барав. Шарилыг Тебриз рүү шилжүүлж оршуулав. Газан хаан их гуниглаж, эмч, лам нарыг цуглуулж байв. • Дараа нь Газан хаан бурхны бүтээлийн (оршихуйн) тухай хэсэг сэцэн үгс — гүн ухааны хэлэлцүүлэг (амьдрал, үхэл, ертөнцийн мөн чанарын тухай) өгүүлэгдэнэ. • Хулан мөрний (Хулан гол) орчимд Газан хаан өвөлжиж, Алафранг (Европ) -тай холбоотой сюжет: нэгэн үймээгч этгээд Алафранг хэмээх хан хөвгүүнийг (жинхэнэ бус, хуурамч "хан хүү" мэт зарлагч) баривчилж цаазалсан тухай өгүүлнэ (мэдрэлийн эмгэгтэй хүн, өөрийгөө "Алафрангийн хан хүү" хэмээн зарлаж мюридүүдтэй байсан). • Хан хөвгүүн Абу-Язидагийн (Ольджэй/Өлзий) төрсөн өдрийг тэмдэглэсэн баяр (Ильтузмиш хатангийн өргөөнд, 1304.I.10 орчим).

• 703 [1304 оны 5-р сарын 17] (жумада-л ахира сарын 11) өдөр Газан хаан (Хасан хан) нас барав — Хулан мөрний орчимд, "Өлзийт-Буянук" хэмээх газарт. Насны хугацаа урьдчилан мэдэгдэж байсан гэдэг ("тэдний үхэх хугацаа нь тогтоосон ёсоор ирж байгаа бол тэд түүнийг цаг ч ойртуулж чадахгүй" — Коран 732 202т). • Түүний шарилыг Тебриз рүү шилжүүлж, найм хоногийн ёслолын дараа оршуулав. Их гашуудал өрнөж, Иран орны хотууд, зах зээл, талбайд хар хувцас өмсөж найман өдөр гашуудав. • Дараа нь гурав дахь хэсэг эхэлнэ: "Лалын эзэнтэн Хасан ханы тухай хүүрнэлийн гуравдугаар хэсэг" — Газан хааны зан чанар, буянт үйлс, засаглалын тухай 40 өгүүллэгт хуваасан дүгнэлт (жагсаалт хэлбэрээр өгсөн): 1. Хант улсын бэхжилт, мэргэжил, ажил үйлдвэрлэл 2. Ноёрхол, цэмцгэр байдал 3. Уран найруулга, шүлэг зохиох чадвар 4. Гэрээ хэлцэлдээ үнэнч, хатуу тэвчээртэй 5. Хэлсэн үгэндээ үнэнч 6. Нэхэрсэг харьцаа, өгөөмөр 7. Онгон шүтлэгийг устгасан, мөргөлийн капищ/сүм устгасан 8. Зөвч, амгалан байдал, сейндийг хүндэтгэсэн 9. Цэрэг эрийн зориг, цэрэг зохион байгуулалт 10. Шүүгч, шейх, хутагт хүмүүсийг дэмжсэн 11. Дээрэмчдийг хориглосон 12. Тохижуулах ажлыг урамшуулсан 13. Тебриз, Хамадан дахь абваб-ал-бирр (буянт барилга) 14. Луйварчдыг устгасан 15. Хуучин бичиг баримт хуурамчлахыг зогсоосон 16. Татварын үнэлгээг өөрчилсөн, олон татвар цуцалсан 17. Тариачдыг хамгаалсан 18. Элч нарын улаа (шуудангийн морь)-г шинэчилсэн 19. Хулгайч дээрэмчдийг устгасан 20. Мөнгөний баяжуулалт зогсоосон 21. Хэмжүүр, жин засварласан 22. Зарлигийг (пайз) хатуу хянасан 23. Давхар пайз хураасан 24. Монгол цэрэгт нутаг олгосон 25. Хувийн цэрэг байгуулсан 26. Мөнгө хуурамчаар хийхийг хориглосон 27. Кавин (татвар) зогсоосон, 19.5 динарын татвар 28. Хот бүрд сүм, халуун ус 29. Согтууруулах ундаа хориглосон 30. Эзний зоогийн газрын журам 31. Хатангуудын хэрэглээний журам 32. Сан хөмрөгийн ажлыг хатуу журамласан 33. Мэс засал, зэр зэвсгийн ажлыг эмхлэх 34. Хааны малтай ажлыг эмхлэх 35. Шонхор шувуу, анч нохдын ажлыг зохион байгуулах 36. Эзэмшил дэх ажлын малыг зохион байгуулах 37. Ашиглагдаагүй хэвтэж байгаа газрыг боловсруулах 38. Элч нарын байр, хакимуудын байшин 39. Илжиг, тэмээ, малаар олон түмнийг шахахыг хориглосон 40. Шивэгчин нарыг самуулах хориглосон • Нэгдүгээр өгүүллэг: хант улсаа бэхжүүлэх, засаглалын чадварлаг байдал, нууц мэддэг хүмүүсийн тухай (Абага хан, дараа нь Аргун хан үед нь өсч томорсон намтар). • Хоёрдугаар өгүүллэг: цэвэр ариун байдал, цээрлэл (харгислалаас татгалзах).

• Гурав дахь өгүүллэг: уран үг, найруулга, ойрын хойд, түрэг-тажикуудад хариулт өгөх чадвар. • Дөрөвдүгээр өгүүллэг: гэрээ болон авсан үүрэгтээ үнэнч, хатуу, тэвчээртэй байдал (Новрузтой холбоотой түүхийг дурьдана — таван жил Новрузын урвалтыг тэвчиж байсан жишээ). • Тавдугаар өгүүллэг: айлдсан үг нь ихэнхдээ зөв болдог. • Зургадугаар бүлэг: нөхөрсөг харилцаа, санхүүгийн журам (Хожа Са'д-ад-дингийн тухай дурдана — сангийн менежментийн жишээ). • Долоодугаар өгүүллэг: онгон шашныг устгасан, тэдгээрийн сүмийг нурааж, онгодуудыг эвдэлсэн. • Наймдугаар өгүүллэг: элчийн (пайгамбарын) овогт хайртай, Али, Хасан, Хусейн нарын дурсамж, хажигчдад тусламж. • Есдүгээр өгүүллэг: цэргийн гавьяа, төвхнүүлэн зохион байгуулалт, тулалдаанд тэсвэртэй байдал — Хорасаны хилийн заагт өссөн туршлага, Байдугийн тухай тохиолдол, Сукей (Сүхээ) бослого зэрэг жишээ.

Энэ хэсэгт намтрын гуравдугаар хэсгийн 40 өгүүллэгийн дундаж хэсгүүд (10-21) орж, тэдгээрийн бодит зарлиг (ярлиг)-ын эх бичвэрийг бараг бүрэн хэлбэрээр өгүүлдэг тул маш дэлгэрэнгүй, урт хууль-захиргааны баримт бичгүүд болно. Гол агуулга: • Аравдугаар өгүүллэг: Лалын эзэнтний цэргийн хүмүүс болон бусдын мэдэмгийрхэх хориглосон тухай — цэргийн зарим хүмүүс дайнд ялдиг байсан хэрнээ энгийн иргэдийг дарлаж, авъяас/эрхлэгч мэт зан гаргаж байсныг Газан хаан хатуу хориглосон. Талх хураах, эд хогшил булаах зэргийг зогсоосон. • Арваннэгдүгээр өгүүллэг: Тохижуулалт (барилга)-д дуртай, хүмүүсийг хөхүүлдэг тухай — Газан хаан барилгын ажлыг ихээр дэмжиж, орон сууц, тохижилтод хөрөнгө зарцуулж байв. • Арванхоёрдугаар өгүүллэг: Лалын эзэнтэн Тебриз, Хамаданы бусад мужуудад буй болгож барьсан Абваб-ал-бирр (буянт барилга: сүм, эмнэлэг, обсерватори, номын сан, орон сууц, халуун ус, өнчдийн сургууль, битүү усан сан гэх мэт) — эдгээрийн дэлгэрэнгүй санхүүгийн зарлагын хүснэгтүүд (ханкууд, обсерватори, эмнэлэг, номын сан, Бейт-ал-Канун, битүү усан сан, үнэгүй халуун ус гэх мэт байгууллага тус бүрийн орлого-зарлагын жагсаалт) өгсөн. Тебризид Сейнд Абу-л-Вафа хэмээх суфийн бунхны эргэн тойронд усалгааны шуудуу татаж, тариалан хийж, ойролцоо хот суурин бий болгосон (Хасангийн дэд шуудуу гэж нэрлэсэн). Хилла мужаас Ефратын том салаа гол татаж усалгаа өргөжүүлсэн. Тебризид "Хазаний" хэмээх шинэ хот байгуулж, худалдааны төв болгосон. • Арвангуравдугаар өгүүллэг: Абваб-ал-биррийг жаяг ёсоор эзний өв залгамжлагчдаас үл хамааран мөнхөд тогтвортой ажиллуулах вакуф эрх зүйн зохион байгуулалт — эдгээр буянт байгууллагыг вакф (үл хөдлөх хөрөнгө) болгон улс төрийн өөрчлөлтөөс хамгаалж, дархан цол (кабалэ, мутавалли эрх) баталгаажуулсан тухай. Умзад гэсгүүдийн зөвшилцлөөр батлагдсан. • Арвандөрөвдүгээр өгүүллэг: Луйвар болон үндэслэлгүй нэхэмжлэлийг арилгах, хуучин барьцаа-зээл авагсдын [зүгээс] болон өртөөнүүдээс итгэл эвдэх явдлыг устгах тухай — 30-аас дээш жил өнгөрсөн хуучин нэхэмжлэл, хуурамч кабалэ (хуучин зээлийн бичиг)-ээр шинэ маргаан үүсгэхийг хориглосон. Шүүгчийн эрх мэдэл, гэрч нарын шаардлага, тамга дарах журам, шүүхийн бичиг баримтын стандарт хэлбэрийг тогтоосон эцсийн зарлигийн бүтэн эх бичвэр орсон (699 [1300.III.25] огноотой). • Арвантавдугаар өгүүллэг (267-280 орчим): Худалдагч худалдахаас өмнө өмчлөх эрхийг нотлох тухай зарлиг; бусад шүүх-захиргааны шинэчлэл (гэрчгүй кабалэ хүчингүй, худалдааны бичиг баримтын жаяг, шүүгчдийн авилга, тамга/бичиг хуурамчаар үйлдэхийг хориглох).

• Арванзургаадугаар өгүүллэг (285-305): Албан татварын үргацын үнэлгээ ба хуваарилалтыг өөрчлөх, аливаа төрлийн хэмжээшгүй их татваруудыг устгах тухай — маш дэлгэрэнгүй татварын шинэчлэл: мужуудын хакимууд/везирүүдийн авилга, давхар татвар, "берат" (татварын эрх бичиг) наймаалах луйвар зэргийг таслан зогсоосон тухай. Ходжа Са'д-ад-дингийн (Сахиб-диван) шинэ санхүүгийн бүртгэлийн систем — тосгон бүрийн татварыг алтан тамгатай бичигт тодорхой бичиж, давхардуулахгүй, шударга хуваарилах. Тариачдыг олон удаа татвар нэхэхээс хамгаалсан. Хугацаа (татвар хураах хуанли), халуун/хүйтэн бүсийн ургацын хугацаа, өвөлждөг ба зуслаг ургацын ялгаа зэргийг нарийн зохицуулсан. 703 [1304] оны раджаб сарын дундуур Хулан мөрөнд бичигдсэн эцсийн зарлиг. • Арван долдугаар өгүүллэг: Тариачдыг анхаарч халамжилж, тэднийг хүчирхийлэл дээрэнгүйлэлээс ангижруулсан тухай — Газан хаан цэрэг, ноёдын зүгээс тариачдад үзүүлэх дарлал, хууль бусаар мал хонь авах зэргийг зогсоосон. Өөрийн шүүхийн шийдвэрээр анги, дайсагнагчаас хамгаалж, шударга ёсны тухай удаан ярианы жишээ (167-той харьцах) орсон. • Арван наймдугаар өгүүллэг: Улаа (шуудангийн морь) ашиглах элч нарын тоог цөөлж, тариачдыг хавчин хяхах явдлыг хориглох тухай — элч нар хэт олноор аялж, улаа морь, хоол хүнс, тэжээл шаардаж тариачдыг доройтуулж байсныг зогсоох зорилгоор элч нарын тоог хязгаарлаж, зөвшөөрөлгүй бол улаа өгөхгүй байх, алтан тамгатай баримт бичиггүй бол улаа олгохгүй байх журам тогтоосон. • Арван ес дэх өгүүллэг: Хулгайч ба дээрэмчдийг хөөн зайлуулж, зам харгуйг тэдгээрээс хамгаалсан тухай — дээрэмчид (Монголчууд, тажигууд, Сирийн арабууд гэх мэт) замын хөдөлгөөнийг сүйтгэж байсныг устгах ажлыг Ноён Ингул тэргүүтэй хүмүүст даалгасан. Замын хамгаалалт, харуул сахиулга зохион байгуулав. • Хорьдугаар өгүүллэг: Алт мөнгөний сорьцыг хаана ч байгаагүйгээр мөн түүнээс дээш баяжуулалгүйгээр (хуурамчаар) тогтоон баяжуулах тухай — мөнгөн зоосны сорьцыг (10:7, 10:8 гэх мэт янз бүр байсныг) стандартчилж, Газан хааны нэрийн зоос (хутба/мандал зоос) цутгуулсан. • Хорин нэгдэх өгүүллэг: Алт мөнгө ачаа жигнэх жинлүүр (мана, дирхем гэх мэт) болон хэмжүүр (кафиз, тагар, пейманэ)-ийг засварласан, стандартчилсан тухай — Тебризийн жинг үндэс болгож бүх мужид нэгдсэн жин, хэмжүүрийн систем тогтоосон (мана, дирхем, кейл, тагар, пейманэ хоорондын харьцааг тодорхойлсон).

• Хорин хоёрдугаар өгүүллэг: Хүмүүст ярлык (зарлиг) ба пайз олгоход хатуу журам сахих тухай — өмнө нь ямар ч этгээд хуурамч зарлиг/пайз үйлдэж, давхар давхар ярлык гаргуулж авдаг байсныг зогсоохын тулд Газан хаан шинэ систем нэвтрүүлсэн: тодорхой хэлбэр-загвар (маяг), монгол болон перс бичигчид хамтарсан баталгаажуулалт, дөрвөн ноёнд (дөрвөн хишигтэн) итгэмжлэгдсэн тамга, диван дахь бүртгэлийн ном (данс)-нд ярлык бүрийг тэмдэглэх, жил бүр шинэ дансаар сэлгэх зэрэг. Захирагчид/султан-зайран, мэлигүүд, шүүгчид, умзадууд, шейхүүдийн зэрэгт харгалзуулан хас чулуун тамга, алтан тамга гэх мэт зэрэгжсэн тамгын систем тогтоосон. • Хорингуравдугаар өгүүллэг: Хүмүүсийн гар дээр байсан давхар ярлык (зарлиг) ба пайзыг хураан авах арга хэмжээний тухай — олон жилийн турш хуримтлагдсан хуучин, зөрчилдсөн ярлык-зарлигуудыг цуглуулж хүчингүй болгож, зөвхөн шинэ (өнгөрсөн 3 жилийн) ярлык хүчинтэй байхаар шинэчилсэн. Хуучин ярлык-пайз тарьсан бол устгаж, шинээр олгосон. Энэ ажлыг зургаан сарын хугацаанд хийж дуусгав. • Хорин дөрөвдүгээр өгүүллэг: Муж бүрд Монгол цэрэгт нутаг (икта газар) олгох тухай — томоохон цэрэг-эдийн засгийн шинэчлэл. Урьд Монгол цэргүүдэд тогтмол цалин/иктаа байхгүй, тариачдаас хараат бусаар аялж очсон газраасаа тэжээл, амуу тариа авч (заримдаа хүчээр) байсныг Газан хаан зогсоож, цэрэг тус бүрд тогтмол иктаа (үл хөдлөх нутаг) хуваарилах тогтолцоо нэвтрүүлсэн — Амуйе (Амударья) мөрнөөс Мисрийн хил хүртэлх бүх эзэмшилд, мянгат тус бүрээр газар хуваарилав. Ингэснээр цэргүүд тогтвортой байрлалтай болж, тариачдыг дарлахаа больжээ. Энэ ажлыг хоёр гурван сарын дотор гүйцэтгэсэн (703 [1303 намар] оны зун орчим эхэлсэн зарлиг). • Хорин тавдугаар өгүүллэг: Тэрбээр Хасан хан хэрхэн өөрийнхөө төлөөнөө тусгай цэрэг зохион байгуулсныг бичнэ — хилийн бүсэд (Хорасан, Фарс, Керман, Багдад, Диярбекр, Рум, Дербент) байнгын хилийн цэрэг байгуулж, монгол ба таджиг цэргийг хамтад нь ашигласан, реестр-дансанд нэрээр бүртгэсэн тухай.

• Хорин зургаадугаар өгүүллэг: Мөнгө өсгөхөөр (хүүтэй) өгөх болон худалдааны хуурамч хэлэлцээг хориглох тухай — луйвар/өсгөх мөнгө (ropa) хямралын түүх. Абага ханы үеэс л Монголчууд, уйгуруудын ихэнх нь хямарч, зээлдэгчид (луйварчид, ихэвчлэн еврей, зарим бусад худалдаачид) ноёд, хатан, хан хөвгүүдэд асар өндөр хүүтэй зээл олгож (нэг динарыг 3-4 болгож өсгөх), тэднийг мөнхийн өртэй болгож байсныг дэлгэрэнгүй өгүүлнэ. Ахмад, Аргун, Гайхату ханы үед энэ хямрал улам дордож, зээлдэгчид ноёдоос эрх шахан авч байв. Сахиб-диван Шамс-ад-дин оролдож энэ байдлыг цэгцлэх гэсэн боловч бүрэн бүтэлгүйтэв. Эцэст нь Газан хаан 698 [1299.V] онд хатуу зарлиг гаргаж, төрийн санхөмрөгөөс өрийг нь төлж, цаашид дивангийн зөвшөөрөлгүйгээр хэн ч мөнгө өсгөхөөр зээл авахыг хатуу хориглов. Мутасаррифуудад (мужийн захирагч) мөнгө зээлдүүлэхийг зогсоов. • Хорин долоодугаар өгүүллэг: Кавин (сүй тавихад төлөх хэмжээгүй их мөнгө/эмжийн) төлбөрийг зогсоох тухай — гэрлэлтийн үеийн хэт өндөр кавин (инж/сүйн мөнгө)-ийг 19.5 хагас динарын дээш байлгахгүй байхаар шариатын дагуу тогтоосон. • Хорин наймдугаар өгүүллэг: Эзэмшлийн бүх тосгонд лалын сүм ба халуун ус (баня) байгуулах тухай — олон тосгонд сум/сүм, халуун ус байхгүй байсныг засах зарлиг гаргаж, хоёр жилийн дотор бараг бүх нутагт барьсан. • Хорин ес дэх өгүүллэг: Олон түмэн дарс уухыг хориглох тухай — архи, дарс уусны улмаас гарсан хэрүүл, гэмт хэрэг, амиа алдах явдал зэргийг хязгаарлахын тулд зах зээлд ил задгай архи худалдахыг хориглосон. • Гучдах өгүүллэг: Эзэнтний зоогийн газарт (ордны гал тогоо) хүнсний зүйл, түлш зэргийн зардлыг журамлах тухай — элч нарын хаяхуулаар (шамбагаар) хэт хямддуулж авдаг байсан авилгыг арилгаж, тогтмол хэмжээст мөнгөн санхүүжилт (зургаан сар тутам урьдчилж) тогтоов. • Гучиннэгдүгээр өгүүллэг: Өргөөнүүд ба хатангуудын хүнсний зардалд хөрөнгө олгох журмыг цэгцлэх тухай — эв огланы (тайган/хардам)-ын дундаас хуулиас гарсан хэрэглээг зогсоож, дивангаас тогтмол хуваарилалтаар хангахаар болгосон. • Гучинхоёрдугаар өгүүллэг: Сан хөмрөгийн ажлыг эмхлэн цэгцлэх, хатуу журам тогтоох тухай — сан хөмрөгийн зохион байгуулалт, хамгаалагч (ниярав)-уудын хариуцлага, бичиг баримт бүртгэлийг сайжруулсан. • Гучингуравдугаар өгүүллэг: Мэсэс (гар урлал/дархан) ба цэргийн хэрэгслэлийн ажлыг төвхнүүлэх тухай — зэвсэг үйлдвэрлэгч урчуудад тогтмол цалин олгож, дархны газруудыг зохион байгуулсан. • Гучиндөрөвдугаар өгүүллэг: Хааны (харъяаны) мал сүргийг маллах ажлыг эмхлэн цэгцлэх тухай — тэмээ, хонины сүргийг маллагчдад хариуцлага тогтоож, тоолж, хариуцуулах систем нэвтрүүлсэн.

• Гучин тавдугаар өгүүллэг: Шонхорчид, барсчин, гөрөөчдийн ажлыг зохион журамлах тухай — ан агнуурын ажилтнуудыг тариачдаас тусгаарлан, тэдний зөвшөөрөлгүй тариачдын тэжээл, мал авахыг хориглов. Ан агнуурын шувуу, барсны тоог тогтоож, шаардлагагүй хэтрүүлэлтийг зогсоов.

• Гучин зургаадугаар өгүүллэг: Эзэмшил даяар ажлын малтай болох тухай — газар тариалангийн сэргэлт: хоосон хэвтэж байсан тариалангийн газрыг өдөөж, тариачдад ажлын мал (шар үхэр) олгож, тодорхой хугацааны татварын хөнгөлөлт (эхний хэдэн жил бага татвар) өгсөн зарлиг. • Гучин долоодугаар өгүүллэг: Ашиглагдахгүй хэвтэж байгаа газрыг боловсруулах, зохион байгуулах явдлыг журамтай болгох тухай — Чингис хаан ба Александрын байлдан дагуулалтыг харьцуулсан урт эссе: тэдгээр эзэнт гүрнүүдийн байлдан дагуулалт хотуудыг эзгүйрүүлсэн боловч тохижуулж чадаагүй, харин Газан хаан тэднээс илүү, эзгүйрсэн газрыг сэргээн босгож байгаагаараа давуу гэсэн санааг өгүүлнэ. Дараа нь бүрэн эрх зүйн зарлиг орсон: эзгүйрсэн газрыг гурван зэрэгт хуваан, тус зэргийн дагуу татварын хөнгөлөлтийн хугацаа (2-6 жил) тогтоов. • Гучиннаймдугаар өгүүллэг: Эзэмшил даяар элч нарын буудал бариулах ба мужийн цэргийн ноён, хакимууд хувиараар буудаллахыг хориглох тухай — элч нар хувийн айлд буудаллаж, эзэн гэрийнхнийг дарамталдаг байсныг зогсоохын тулд тусгай буудлын байшин (карвансарай) барих зарлиг. Нишапурын хааны үеийн жишээ түүх (эмэгтэйтэй холбоотой сургаалт зүйрлэл) орсон. • Гучин есдэх өгүүллэг: Тэмээ илжиг хариулагсад, туугсад ба мэдээ баригсдыг (шуудан/элч) олон түмнийг хяхан хавчдаг явдлыг хориглох тухай — тэмээ, илжиг маллагч, туугчид замд иргэдийг дарамталж мөнгө шаарддаг байсныг зогсоов. • Дөч дэх өгүүллэг (сүүлчийн өгүүллэг, х. 374-375): Гуанзанд шивэгчинг албадан байлгахыг хориглох тухай — гуанзангийн эзэд бүсгүйчүүдийг тэдний хүсэлгүйгээр (өргүй) албадан хэрэглэдэг байсныг хориглож, тэднийг чөлөөлөх зарлиг гаргасан. Огноо: 697 [хиджра] VI сарын 15 (1298 оны 6-р сарын орчим). Ийнхүү номын 375-р хуудсаар Хасан (Газан) ханы тухай хүүрнэлийн бүх бүлэг, 40 өгүүллэг бүрэн дуусна.

Номын төгсгөлд (376-379-р хуудас) бүхэл Гуравдугаар боть-ийн Гарчиг (агуулгын хүснэгт) орсон бөгөөд энэ нь бүхэл номын бүтцийг баталгаажуулж өгнө: • Толуй хан → Хулагу/Үлэхү хан (Ilkhanate-ийн үндэслэгч, х. 3-61) • Абага хан (х. 61-100) • Ахмед (Тогудар Ахмед) хан (х. 100-116) • Аргун хан (х. 116-137) • Гайхату хан (х. 138-147) • Хасан (Газан) хан (х. 147-375): • Хүүрнэлийн нэгдүгээр хэсэг (эхнэр, хүүхэд, түүх) • Хоёрдугаар хэсэг: Новруз, Хайду, Хорасаны дайн, Дамаскийг эзлэх, Байдугийн тулаан, онгон шүтлэгийг устгасан, Сирийн хоёр дахь дайн, Хожа Са'д-ад-дингийн албан тушаал, Хулан мөрөнд өвөлжсөн, нас барсан (х. 147-225) • Гуравдугаар хэсэг: 40 өгүүллэгт хуваасан зан чанар, засаглалын дүгнэлт (х. 225-375, дээр дэлгэрэнгүй тэмдэглэсэн) Энэ нь баталгаажуулж байгаа нь миний тэмдэглэсэн 191-378 хуудсын хамрах хүрээ бол Хасан (Газан) ханы Новрузын бослогын төгсгөлөөс эхлээд, түүний нас баралт, дараа нь түүний засаглалын тухай 40 өгүүллэгт дүгнэлт хийсэн бүхэл хэсгийг бүрэн хамарч байгаа явдал мөн — өөрөөр хэлбэл энэ номын сүүлчийн эзэн хаан Хасан (Газан) ханы тухай бүх агуулгыг бүрэн уншиж дууссан гэсэн үг. ---

1. Түүхэн үйл явдал (х. 191-234): Новрузын бослогын төгсгөл ба цаазлагдсан нь, Садр-ад-дин Зенжани везирийн авилга ба цаазлагдсан нь, Хожа Са'д-ад-дин Сахиб-диваны албан тушаал, Газан хааны Сирийн эсрэг хоёр дахь аян дайн (Дамаскийг эзлэх), Тебризийн обсерватори ба Абваб-ал-бирр барилга, Керемун хатны нас баралт, Газан хааны эхнэр Иль-Хутлуг, "Алафрангийн хан хүү" хэмээх луйварчны хэрэг, Газан хааны нас баралт 703 [1304.V.17]. 2. Намтрын дүгнэлт — "40 өгүүллэг" (х. 225-375): Газан хааны засаглалын бүх талыг дэлгэрэнгүй тодорхойлсон эрх зүй-захиргааны шинэчлэлийн эх бичвэрүүд (ярлигуудын бараг бүрэн эх), үүнд: цэргийн дэг журам, барилгын ажил, вакф, шүүх шинэчлэл, татварын шинэчлэл (иктаа систем), луйвар/зээлийн хямрал шийдвэрлэсэн нь, мөнгөн тэмдэгт ба хэмжүүрийн стандартчилал, ярлык/пайзын хяналт, цэргийн иктаа газар хуваарилалт, хилийн цэрэг байгуулалт, шашны байгууламж (сум, халуун ус), архины хориг, ордны зоог-санхүүгийн журам, сан хөмрөгийн зохион байгуулалт, урчуудын (мэсэс) ажил, мал аж ахуй, ан агнуур, газар тариалангийн сэргэлт, элчийн буудал, тээврийн ажилчдын хяналт, гуанзны шивэгчдийн эрх. 3. Энэ бүхэн нь Газан хааныг Ilkhanate-ийн хамгийн том шинэчлэгч, засаглалын тогтолцоог бүрэн өөрчилсөн хаан гэдгийг харуулсан баримт бичиг мөн — Рашид-ад-Дин өөрөө энэ шинэчлэлийн гол архитектор (Сахиб-диван, дараа нь везир)-ийн нэг байсан тул эх сурвалж нь маш нарийвчилсан, анхдагч баримтад суурилсан. (Энэ файл 191-378-р хуудсыг бүрэн хамарч, тэмдэглэл дууссан.)