📕Судрын чуулган — II боть

Эх сурвалж: Рашид-ад-Дин, "Судрын чуулган" (Жами' ат-Таварих), Хоёрдугаар боть. Орос хэлнээс эх хэлнээ хөрвүүлсэн Ц.Сүрэнхорлоо, хянан тохиолдуулсан Доктор проф. Ж.Болбаатар. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, Түүхийн хүрээлэн. Улаанбаатар, 2002 (Чингис хааны 840 жилийн ойд зориулж хэвлэсэн). Тайлбар: Энэ тэмдэглэл PDF файлын хуудасны дугаарлалт дээр үндэслэсэн (файлын хуудас 1-125, өөрөөр хэлбэл номын хэвлэлийн ~хуудас 3-120). Хэвлэлийн хуудасны дугаарыг боломжтой бүрд дурдсан.

• Хавтас/гарчгийн хуудас: "Рашид Ад Дин. Судрын чуулган II". Дотор нүүрэнд: Монгол Улсын ШУА Түүхийн хүрээлэн, "Эзэн богд Чингис хааны 840 жилийн ойд өргөн барив", орчуулагч Ц.Сүрэнхорлоо, хянагч проф. Ж.Болбаатар, УБ 2002. • Хоёрдугаар боть нь Өгэдэй хааны тухай хүүрнэлээр эхэлдэг (Жочи, Цагадайн тухай хүүрнэл нэгдүгээр ботид байсан гэж үзэгдэх боловч энэ файлд тэдгээрийн хүүрнэл ДАРАА нь, өгүүлэл 71-с 125 хооронд орсон байна — доор тайлбарлав). • Уг зохиол нь тус бүрийн хаадын тухай хүүрнэл гурван хэсэгтэй байхаар тогтмол загвартай: 1. Нэгдүгээр хэсэг: угийн бичиг — хатад, хөвгүүд, ач нар, удмын бичгийн хүснэгттэй. 2. Хоёрдугаар хэсэг: хаан ширээнд заларсан он цаг, хаанчлалын түүх, дайн байлдаан, ялалт — он дараалсан. 3. Гуравдугаар хэсэг: хааны зан чанар, өгүүллэг/сургаалт анекдотууд, шүлэг. ---

• Өгэдэй хаан — Чингис хааны дөрөв дэх (гутгаар) хөвгүүн, Бөртэ үжин хатнаас (Хонгират овгийн Дай ноёны охин) төрсөн дөрвөн их хөвгүүний нэг (Жочи, Цагадай, Өгэдэй, Толуй). • Чингис хааны залгамжлагч сонголт: Чингис хаан хөвгүүддээ өөр өөр давуу тал өгч зөвлөсөн — Жочид ойр байдал, Цагадайд хууль ёс сахих, Толуйд эрэлхэг цэрэг байгуулах чадвар — харин Өгэдэйг тэнцвэртэй, улс төрийн ухаантай гэж үзэн залгамжлагчаар сонгосон. Толуй Өгэдэйг дэмжихийг ятгасан гэдэг нь чухал. • Өгэдэйн хатад: Бурагчин, Дөргэнэ хатан (Мэргэд аймгаас, анх Дайр Усуны эхнэр байсан, Гүюг хааны эх), Мука, Жачин. • Өгэдэйн 7 хөвгүүн: 1. Гүюг хаан — ууган хөвгүүн, дараа нь дөрөвдүгээр Их хаан болсон. Ач хөвгүүн Хайду (Хөхөөгийн хөвгүүн) — Дундад Азид Цагадайн улстай хамт Мөнх, Хубилай хаадын эсрэг удаан тэмцэж, 1259 онд Талас голын хуралдайгаар тэргүүн болгогдож, 1301 онд Мөнхтү нуурын дэргэдэх тулалдаанд шархадсанаас нас барсан. 2. Кутан/Гүдэн — Түвдэд цэргээр байсан. 3. Кучу/Хүчү — Өгэдэйгээс өмнө нас барсан; хөвгүүн Ширамун (Мөнх хааны үед чухал, Хубилай хаан Нангиадын аян дайнд усанд хаяж алсан гэдэг). 4. Корачар/Халзай 5. Каши/Гаши — архинд donjuur байсан, залуудаа архинд хорсон. 6. Хадан Огул 7. Мелиг — 9 хөвгүүнтэй. • Хайдугийн охин Хутулун-Чахаа — барилдаанд ялсан эрчүүдтэй л гэрлэнэ гэсэн эрэгтэйчүүдийг барилдаанд дийлдэг эмэгтэй баатрын тухай сонирхолтой хэсэг байдаг.

• Чингис хаан х.624 (1227 оны 8-р сарын орчим) Тангадыг (Нанхиад) дайлж байхдаа нас барсан; шарилыг Хэрлэн голын орчимд бумбалж, нууцыг хадгалахын тулд оршуулгад оролцогсдыг устгасан. • Хаан ширээ хэдэн жил эзгүй байсны эцэст их хуралдайгаар Өгэдэйг хаан ширээнд өргөмжилсөн (Цагадай, Толуй, авга ах Отчигин нар дэмжсэн; Толуй хан ширээний тэргүүнд суулгасан). • Он дараалал: Өгэдэй хаан ойролцоогоор 1229-1241 он хооронд (эх бичигт хэдэн өөр огноо байдаг) 7-13 жил хаанчилсан. • Захиргаа: 37 яам (өртөө) байгуулж шуудангийн тогтолцоо тогтоосон; малын гувчуур (100 толгойгоос 1), буудайн татвар (10 тагараас 1) зэрэг татварын дүрэм гаргасан. • Хятад/Мачин руу довтолгоо: Хүчү, Хутуг (Хасарын хөвгүүн) нар Мачинд Сиан-гин-фу, Ке-рин-фу хотуудыг эзэлсэн; Толуй хааны Хэ-Чжун хотыг бүслэн авсан тухай, мөн Толуй хааны шившлэгт үхлийн домог (Тэнгэрт өөрийн биеийг золиослож Өгэдэйн өвчнийг аварсан гэдэг) орсон. Кипчакийн тал, Орос, Европ руу хийсэн Батын аян дайн (1236-1242): • Оролцогсод: Бат (Батy), Орда, Гүюг, Мөнх хаан (Толуйн хөвгүүн), Хадан, Бүри, Байдар, Шайбан, Сүбэдэй баатар г.м. • 1237: Булгар, Башгирдыг эзэлсэн; Рязань (Арбан хот)-ийг 3 хоногт, Коломна (Ике)-г эзэлсэн; Хулган хаан шархадаж нас барсан. • Москва (Макар)-г 5 хоногт эзэлж хааныг нь хорооcон; Владимир (Юргия Великого)-г 8 хоногт эзэлж, Переяславльыг эзэлсэн; Козельск-ийг 2 сар бүслэн авсан. • 1237-1239: Черкес, Крым, Кипчаг, Минкас хотыг эзэлсэн. • 1240 оны 7-р сард хааны зарлигаар Гүюг, Мөнх хаан нар их хаанд буцаж ирэв. • 1240 оны хавар: Хадан, Бүри нар Мажар (Венгр), Башгирд рүү довтолж Бела IV-ийн цэргийг ялсан. • 1241 оны 7-р сар: Өгэдэй нас барсны мэдээ хүрч, дайн зогсож эргэн ирэв. 1242-1243 онд Кипчагийг эцэслэн эзэлсэн. Хархорум (Хар Хэрэм): Чингис хаан 1220-д нийслэл болгож, Өгэдэй 1235-д хэрмээр тойруулсан ордон-хот байгуулсан (Орхон голын эрэг дээр, В.Радловын хайгуулын тэмдэглэлд дурдагдсан гэсэн зүүлт бий). • Өгэдэй хааны архидалт: хатад, Желаир овгийн Илжигдэй ноён зэмлэсэн ч зогсоогоогүй. • Өгэдэй хааны нас барсан тухай: 1241 оны 12-р сар (х.634) орчимд, хаанчлалын 13 дахь жилдээ таалал төгссөн. Шарилыг мөнх цастай өндөр ууланд (Ирдыш голын эх орчим) оршуулсан. • Дараа нь хэдэн жилийн (1234-1241) он дараалсан хураангуй: Мачины хаад (Ли-зун), Багдадын халиф (Мустансир-биллах), Рум/Керман/Хорезмын султад, Хорасаны Монгол ноёд (Чин Төмөр, Хул Болд, Онго Төмөр, Хуркус — сүүлчийнх нь Фидайн/Хашишинд хөнөөгдсөн) зэргийн тухай.

Олон тооны богино анекдот, ардын үлгэр маягийн өгүүллэг — Өгэдэй хааны шударга ёс, өгөөмөр буян, ухаалаг шийдвэрийг харуулах зорилготой: • Кипчак ба лалын сүсэгтэн хоёрын хоорондын маргаан, хааны шударга шийдвэр. • Наймаачид, худалдаачид, зээлдэгчидтэй холбоотой олон түүх — хаан үргэлж ядуус, шударга хүмүүсийн талд шийддэг. • Лалын мэргэн хүнийг монгол хэл мэддэг мэт хуурамчаар дүрсэлсэнд цаазалсан явдал. • Хатан Мукагаас (Мугэ) хандаж явсан сувдны худалдаачны түүх, тэмдэглэлт "Хархөрөм хотод байгуулсан сан хөмрөг" тухай өгүүллэгүүд. • Тэмүрчин, ядуу өвгөн, шувуучин, өгөөмөр хаан гэх мэт сургаалт үлгэрүүд. • Монгол хүн Менгли-Буха, чоны тухай сургамжит түүх (амьтныг өршөөх нь ирээдүйд өөрийг чинь аврах болно гэсэн санаа). • "Шүүн шийтгэсэн тухай" өгүүлэл: Монгол аймгуудын нэгэнд хүүхнийг хүчээр эхнэр болгож өгдөг байсан хуурамч зарлигийн тухай, Өгэдэй хаан үнэнийг шалгуулж шударга ёсоор шийдвэрлэсэн тухай. • Хэсэг эцэст нь "Байдлыг тодотгосон өгүүлэл": Хаан Хятадын бүх эзэмшлийг Сахиб Ялавачид, Уйгурстаныг Бишбалыг Хархотод, мөн Хорезм-Хорасанаас Рум, Диярбекирийн хил хүртэлх мужуудыг Хурхуст даалгаж захируулсан тухай — Өгэдэйн хаанчлалын нутаг дэвсгэрийн зохион байгуулалтын тойм. ---

• Жочи — Чингис хааны том хөвгүүн, Бөртэ үжингээс. Жочийн "хууль ёсны" эцэг эсэх тухай (Мэргэдийн олзлолтын дараа төрсөн гэдэг) хэсэг дурдагдана — Жочи нэрийг "мэндэлсэн" гэсэн утгаар өгсөн гэдэг. • Жочи хааны дүү Өгэдэй, Цагадай нартай байнга зөрчилдөж байсан бол ах Толуйтай эв найртай байсан тухай. • Жочийн хатад ба олон хөвгүүд: 14 хөвгүүн байсан гэж бичсэн, гол нь: Орда (нэгдүгээр хөвгүүн, Ак-Орда/Цагаан Ордны эцэг), Бат/Батy (хоёрдугаар, Алтан Ордны байгуулагч), Берке/Бэрх (гуравдугаар), Шейбан, Тангкуд, Буval, Шингкур, Чимбай, Мухаммед, Удур/Өдэр, Туг-Төмөр, Шингхум зэрэг. • Орда, Батын удам, ач нарын нэрс маш дэлгэрэнгүй жагсаасан (10-15 хуудас орчим угийн бичиг) — Сартаг, Тухан, Абухан зэрэг Батын хөвгүүд, тэдний ач нар хүртэл. Шейбаны 12 хөвгүүн, тэдгээрийн удмаас Ногайн (алдарт Ногай хаан) гарал (Бувалын хоёрдугаар хөвгүүн Мянгхадараас) энд дурдагдана.

• Жочи хан Эрчис (Иртыш) мөрөн ба Алтайн уулс орчмын нутгийг Чингис хаанаас авсан, Дашт-и-Кипчаг хязгаарыг эзлэн авсан. • Жочи, Чингис хааны хоорондын хямрал: Чингис хаан Жочид умард орнуудыг (Келар, Башгирд, Урус, Черкес, Даш-и Кипчаг гэх мэт) эзлэхийг тушаасан боловч Жочи биеэ өвчтэй хэмээн татгалзаж, Мангуд аймгийн нутгаар ан хийж байснаас болж Чингис хаан "чи намайг цаазлаад өг" гэсэн хилэгнэсэн захидал илгээсэн (эсвэл Жочи галзуурсан хэмээн цуу яриа тарсан). • Жочи Чингис хаанаас өмнө (1225 орчим) нас барсан — цуу яриа Мангудынхан алсан гэсэн боловч энэ худал байсан нь батлагдсан гэдэг. • Бат (Батy) залгамжлагч болов: Жочийн ахан дүүсийн зөвшөөрлөөр (ууган Орда татгалзсан) Батыг Жочийн хан ширээнд суулгасан. Бат Чингис хааны урьдын зарлигийн дагуу умард орнуудыг эзлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн (дээрх Оросын кампанит ажил — 1235-1242). • Бат хаан 1256 онд (х.650, Итиль голын эргийн орчимд) нас барсан, 48 жил амьдарсан. Хөвгүүд нь Сартаг, Тухан/Туган, Өвгэн, Улагч. • Сартаг залгамжилсан ч удаагүй нас барсан. Улагч (бага насны) хаан суусан ч удалгүй нас барсан. • Бэрх (Берке) — Батын дүү, х.652 (1254-1255) хан ширээнд заларсан. Толуй хааны өргөөнийхөнтэй эв найртай байсан; х.1265 онд нас барсан. • Бэрх ба Хулагу хааны хоорондын дайн: Ойрхи Дорнодын Хулагу улс (Ил-хад)-тай Дербентийн хилээр удаан дайн хийсэн (Бэрх ислам шашинд орсны улмаас лалын дайсагнагч Хулагутай зөрчилдсөн гэж тайлбарладаг). • Мөнх Төмөр (Батын хоёрдугаар хөвгүүн Туганы хөвгүүн) 16 жил хаанчилж (1266-1282), нас барсны дараа Туда Мөнх хаан ширээнд суусан. • Тогтой (Тохта) ба Ногай хааны хоорондын зөрчил: Энэ хэсэгт Алтан Ордны түүхийн нэг чухал эпизод дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ — Ногай ноён (Бувалын удмын) Тохта хааныг хаан ширээнд суулгахад тусалсан боловч хожим хоёулаа зөрчилдөж, хэд хэдэн удаа дайн хийсэн (Тан голын эргийн Бахтияр гэдэг газарт болсон тулаан г.м.). Эцэст нь Ногай Тохтагийн цэрэгт ялагдаж, оросын морин цэргийн сум онож нас барсан (Тохта ялсан). • Ногайн хөвгүүд (Техе/Тэхэ гэх мэт) Тохтад ялагдаж, эсрэг довтолгоо хийсэн ч бүтэлгүйтсэн. • Мэдэгдэл: "Бүх гар бичмэлд энэ гуравдугаар хэсэг нь бичигдээгүй байна" гэсэн орчуулагчийн/редакторын тэмдэглэл байгаа тул Жочи ханы хүүрнэлийн Гуравдугаар хэсэг (сургаалт өгүүллэгүүд) энэ номд алга. ---

• Цагадай — Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн, Бөртэ үжингээс. Хамгийн дуртай хатан нь Есөнлун (Хонгират аймгийн Даритайн охин). • 6 хөвгүүнтэй: Мутугэн (ууган, хамгийн хайртай), Мужи Яа, Бельхэшиг, Сарбан, Есу Мунке, Пайдар/Байдар. • Мутугэн — Чингисийн хамгийн хайртай ач асан хөвгүүн, Бамианы цайзыг бүслэлт хийхэд харваст цохиулж нас барсан (1221 орчим). Чингис хаан маш их гашуудаж, Бамианы иргэдийг бүрмөсөн устгасан гэдэг ("Гайтай цайз" хэмээн нэрлэсэн). Цагадай маш их шаналж, өвдөг сөгдөж эцэгтээ уучлал гуйсан тухай хөдөлгөөнтэй хэсэг. • Мутугэний 4 хөвгүүн: Байжу, Бури, Есөн-Дува, Хар Хулагу. Тэдний удмын дэлгэрэнгүй жагсаалт (Байдар, Есу-Мунке, Алгу, Мубарак-шах, Кара Хулагу зэрэг) хэдэн хуудсыг эзэлдэг. Онцлох зүйл: Алгу (Байдарын хөвгүүн) — Ариг Буха хааны тушаалаар Цагадайн улсын эзэн болсон боловч хожим тусгаар тогтносон.

• Цагадай Чингис хаанаас: "Ёс хууль, билигдэл, жаяг хант ёсыг сахих хэн бүхэн Цагадайг дага" гэсэн сургаал хүртсэн — өөрөөр хэлбэл Цагадай хууль ёсны сахиулагчийн үүрэгтэй байсан. • Чингис хаан амьд байхад Цагадай эцгийнхээ зарлигаар аян дайнд байнга мордож (Хятад, Хорезм руу дайн, 1211, 1219-1221 он орчим) байлдан дагуулалтад оролцсон. • Талихан, Отрар хотын бүслэлт (1219-1220): Цагадай, Жочи хамтран Отрарыг бүслэн авсан; дараа нь Цагадай, Өгэдэй хамтран Хорезмыг эзэлсэн — Жочи, Цагадай хоёрын хоорондын зөрчлөөс болж Өгэдэйг ерөнхий захирагчаар томилсон. • Цагадай ба Өгэдэйн морь уралдааны түүх: Цагадай согтуугаар Өгэдэйтэй морь уралдсанаа гэмшиж, эцэст нь Өгэдэй өршөөсөн тухай сонирхолтой анекдот. • Цагадай Өгэдэйг хаан болгоход хамгийн эрчимтэй дэмжигч байсан бөгөөд өөрөө хаан ширээнд суух эрх мэдэлтэй хэдий ч татгалзсан. • Цагадай 1242 онд (х.640, Өгэдэй нас барснаас удаагүй) нас барсан. • Цагадайн нас барсны дараа хаан ширээг залгамжлагч нь Хар Хулагу (Мутугэний том хөвгүүн) байсан боловч Гүюг хаан Мөнх хаантай зөрчилдсөнөөс болж, Цагадайн хөвгүүн Есен Мөнхийг улс залгамжлуулав. Мөнх хаан суухдаа Хар Хулагуг дахин суулгах зарлиг гаргасан боловч тэрээр буцах замдаа нас барсан. Түүний эхнэр Ургана хатан хөвгүүн Мубарак-шахын нэрийн өмнөөс захирсан. • Хубилай ба Ариг Буха хоёрын хоорондын хаан ширээний тэмцэл (1260 орчим) Цагадайн улсад мөн нөлөөлсөн: Хубилай Мутугэний ач Абишкаг Цагадайн улсын захирагчаар томилсон боловч Ариг Бухагийн цэрэг замдаа баривчлан цаазалсан. Дараа нь Алгу (Байдарын хөвгүүн) Ариг Бухагийн зарлигаар Цагадайн улсын эзэн болсон боловч хожим тусгаарлаж, Ариг Бухатай дайсагналцсан. • Алгугийн дараа Мубарак-шах, дараа нь Борог/Барак хаан (Есен-Дувагийн хөвгүүн) удаа дараа Цагадайн улсыг захирсан. Борог ба Хайду хааны хоорондын нарийн төвөгтэй холбоо, дайн, эв найрамдал ээлжлэн солигдсон түүх (Кипчаг ноён, Жалайр овгийн зөрчил зэрэг) дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ. • Борогийн дараа хаан ширээ түүний хөвгүүд/ах дүүс, ялангуяа Дува (Барагийн хөвгүүн, Хайдугийн холбоотон) руу шилжсэн — Дува Хайдутай хамт Хубилай/Мөнх Төмөрийн эсрэг удаан кампанит ажил хийсэн. • Цагадайн шадар туслагч Везир ба Хабаш Амид-ийн тухай тусдаа хэсэг: Везир нь Хятад гаралтай, Кушук ноёны малчин байсан хэдий ч эрдэм мэдлэгээрээ Цагадайд ойртож, шадар зөвлөх болсон түүх; Уйгур бичигч Чингхайтай хамт Цагадайн хамгийн итгэмжит хүмүүсийн нэг байсан. • Файлын хуудас 120 (хэвл. тал 116-120) дээр Цагадайн хүүрнэлийн Гуравдугаар хэсэг (аж амьдралын магтаалт тал, сургаалт үлгэр) эхэлж, түүний ард шууд Толуй хааны тухай хүүрнэлийн Нэгдүгээр хэсэг (угийн бичиг) эхэлдэг:

• Толуй — Чингис хааны дөрөвдүгээр (отгон) хөвгүүн, Бөртэ үжингээс. Хочит нэр нь "Их ноён" ("Улуг ноён"). Эхнэр Сорхогтани бэхи (Хэрэйд аймгийн Он хааны дүү Жаха Хамбын охин). • Толуйн 10 хөвгүүн (хатад болон татвар эмсээс): 1. Мөнх (хаан), 2. Журика/Зурих, 3. Хутухт, 4. Хубилай, 5. Хулагу/Үлэхү, 6. Ариг Буха, 7. Буджаг, 8. Муха/Мугэ, 9. Сатухтай, 10. Сабухтай. • Файл 125 (хэвл. тал 120) төгсгөлд Толуйн хааны Хоёрдугаар хэсэг (хаанчлалын түүх) эхэлж байгаа хэсгээр манай унших мужийн төгсгөл (файлын хуудас 125) тохиож байна. ---

• Чингис хаан — оршин байдал: 1227 онд нас барсан, Тангадыг эзлэх аяны үеэр. • Өгэдэй хаан — 3-р Их хаан, Хархорумыг байгуулсан, Оросын кампанит ажлыг эхлүүлсэн, 1241 онд нас барсан. • Толуй хаан — эцгээ шившлэгээр аварсан домогтой, Хятадад кампанит ажил хийсэн; хатан нь Сорхогтани бэхи (Мөнх, Хубилай, Хулагу, Ариг Буха хаадын эх). • Гүюг хаан — Өгэдэйн ач хаан, богино хугацаанд хаанчилсан (1246-1248), Баттай зөрчилдсөн. • Дөргэнэ хатан — Гүюгийн эх, Өгэдэйн нас барснаас Гүюг хаан болтол (гурван жил) хаант засгийг барьсан. • Бат (Батy) хаан — Алтан Ордны байгуулагч, Орос/Европ руу довтолгоо хийсэн, Мөнх хааныг дэмжсэн. • Хайду — Өгэдэйн ач, Дундад Азид удаан хугацаагаар (1260-1301) Юаний хаадын эсрэг тэмцсэн. • Ногай ба Тогтой (Тохта) — Алтан Ордны дотоод зөрчил, Ногай эцэст нь ялагдаж нас барсан. • Цагадай хаан — хууль ёсны сахиулагч, хамгийн хайртай хөвгүүн Мутугэн Бамианд нас барсан. • Мубарак-шах, Борог/Барак, Дува — Цагадайн улсын хожмын захирагчид, Хайдутай холбоотон. • Мөнх, Хубилай, Хулагу, Ариг Буха — Толуйн хөвгүүд, дараагийн үеийн Их хаадын залгамжлал ба Ариг Буха/Хубилайн хаан ширээний тэмцэлийн эхлэл энэ хэсэгт цухас дурдагдана (дэлгэрэнгүй нь дараагийн хуудсуудад). --- Энэ тэмдэглэл нь PDF файлын хуудас 1-125 хүртэлх (номын хэвлэлийн хуудас ~3-120) агуулгыг бүрэн хамарсан бөгөөд манай хариуцсан хэсэг (1-125) энд дуусна. Үргэлжлэл (файлын хуудас 126-249)-ийг өөр тэмдэглэлийн файлд тусад нь бэлтгэсэн болно. --- Судрын чуулган-II (Рашид-ад-Дин) — Тэмдэглэл: 126-249 хуудас Эх сурвалж: судрын чуулган 2, орчуулагч Ц.Сүрэнхорлоо. Энэ тэмдэглэл нь PDF-ийн 126-249 дугаар хуудсыг (номын дотоод хуудасны дугаарлалт ойролцоогоор 121-244) бүрэн хамарна — өөрөөр хэлбэл номын энэ ботийн ЭЦСИЙН хэсэг, "Төгсөв" гэсэн үгээр төгсдөг (х.242) ба ард нь гарчиг (агуулга) орсон байна. Хоёрдугаар боть нь Өгэдэй, Цагадай, Түлүй, Гүюг, Мөнх, Хубилай, Тэмор хаадын үеийг өгүүлдэг. ---

Түлүй хааны намтрын төгсгөл: • Түлүй хаан Чингис хааны эцгийнхээ дэргэд байнга байж, Чингисийн хамгийн итгэмжит зөвлөгч байсан. "Отчигин" (гал голомтын эзэн) хэмээх бага хөвүүний уламжлалт статустай — эцгийн үндсэн хөрөнгө, цэрэг, гэр орон түүнд үлдсэн. • Түлүйн дайн байлдаанууд: Хятадын эсрэг дайн (Тай Юань Фу хот), Алчи ноён Хонгиратайгаа хамт цэрэглэсэн; Тазик-Сартаулын (Хорезм) эсрэг Чингис хаантай хамт мордож Отрар хотыг бүслэн эзэлсэн; Самарканд, Нахшеб, Термез эзлэв; Хорасаны хотууд — Мерв, Маручак, Серхас, Нишапур зэргийг эзлэн авсан. • Түлүй хааны нас барах явдал: Өгэдэй хаан Алтан хааны (Жин улс) эсрэг дайнд өвчилж хүчтэй өвчилсний улмаас Түлүй "Мөнх тэнгэрт" залбирч, өөрийн биеийг өвчний хөөрдлөг усны оронд өргөж, Өгэдэйн оронд өөрийгөө "хилэнцийг нь ногдуулаач" гэж зарлигдсан домогт өгүүлэл байдаг. Түлүй тэр даруй өвчилж нас барсан. Он: Х.630 (МЭ 1232 оны 10 сарын 18 - 1233 оны 10 сарын 6), могой жил. • Сорхогтани бэхи — Түлүйн хатан, дөрвөн хөвүүний эх (Мөнх, Хубилай, Хулагу, Ариг Буха). Түүний ухаан, эрх мэдэл, авьяас чадвар нь хожим хөвүүдийг нь хаан ширээнд гаргах гол шалтгаан болсон гэж тодотгож бичсэн. Гуюг хаан Сорхогтани бэхийг хөвүүн Гуюгтайгаа гэрлүүлэхийг санал болгосон боловч тэр татгалзсан.

Гуюг хааны тухай хуурнэл эхэлнэ (Өгэдэйн хөвүүн): • Гуюг — Өгэдэйн ууган хөвүүн, Дөргэнэ (Төрэгэнэ) их хатнаас төрсөн. Гурван хөвүүнтэй: Ходжа Огул (ууган), Наку, Хоко (Хуку/Хөхө). • Дөргэнэ хатны дэглэлт (регент байдал) — Өгэдэй нас барсны дараа (1241) Дөргэнэ хатан таван жил орчим хаан ширээг эзэмшин удирдсан. Фатима нэртэй нэгэн дотно эмэгтэй (Тусс/Мешхедээс олзлогдсон) Дөргэнэ хатны хамгийн итгэмжит зөвлөх болж, төрийн хэргийг хутгалдуулсан; Чинхай тушмэлтэй мөргөлдөж, Абд-ар-Рахман гэдэг хүнийг сайд болгосон. • Гуюг ханы хаан ширээнд заларсан он: Х.643 раби II (МЭ 1246 оны 8 сарын 26-9 сарын 23), морин жил. Хуралдайд оролцогчид: Сорхогтани бэхи ба хөвүүд, Отчигин ноён, Чагадайн удмынхан (Хар Хулагу, Есу, Мунх, Бури, Байдар, Есэн-Буха), Жочийн улсаас Бат-Батугийн хувьд Орда, Шэйбан, Бэрх, Бэрхчир, Тангуд, Тугат Төмөр (Бат өөрөө ирсэнгүй). Гадаад элчид: Румын Султан, Гуржийн хаад, Багдадын Халиф, Мосулын Султан, Алеппо, Фарс, Керман, Кухистан (Исмаилийн) гэх мэт олон улсын элч. • Гуюг хаан ширээнд заларсны дараа Фатимагийн хэрэг мөрдөгдөж, түүнийг цоохор эсгийд ороож усанд хаяж алсан; эмчлэгч Али Ходжаг ч гэсгээв. • Отчигин ноён (Чингисийн дүү) хуралдай удаж байх зуур хаан ширээ булаан авахаар оролдсон гэж сэжиглэгдэж мөрдөгдсөн — эсэргүүцлээ гэдэж бууж өгсөн. • Чагадайн залгамжлал: Хар Огул төрийн хэргэд оролцдоггүй байсан тул Гуюг Есен Мунхийг (ач хүү) Чагадайн улс залгамжлуулав.

• Гуюг хаан Несторийн шашинд хандлагатай, лалын шашинтнуудад хатуу ханддаг байв. • Гуюг хаан хаан ширээнд заларсны дараа Батыг (Жочийн улсын хаан) буруутгаж дайлахаар мордсон боловч удаагүй өвчилж, Самаркандын хязгаарт нас баржээ (хаан суусан хугацаа нь бараг жил шахам). Сорхогтани бэхи Батад урьдчилан анхааруулсан гэдэг. • Дараа нь Хятад ба Мачины эзэнт улсуудын он дараалал, Хорасаны эмирүүд, Халифуудын он дараалал, Султануудын (Рум, Мосул, Миср, Керман, Систан) товч он дараалал жагсаасан бүлэг. • Мунх ханы тухай хуурнэл эхэлнэ (Толуй ханы хөвүүн). Гурван хэсэгтэй: (1) удам судар, (2) хаан ширээнд заралт, (3) намтар/сургаал үг. • Мунх хаан — Толуй ханы ууган хөвүүн, Сорхогтани бэхиэс төрсөн. • Мунх хааны заларах явц: Гуюгийн эх бүл (Дөргэнэ, дараа нь Огул Каймиш) ба Ширмун зэрэг өрсөлдөгчид байсан ч Батын дэмжлэгээр Мунх хаан дэвшигдэв. Хуралдай Онон-Хэрлэнгийн нутагт, дараа Хэрлэн голд болов. • Мунх хааны хаан ширээнд заларсан огноо: Х.648 Зул-ль-када (МЭ 1251 оны нэгдүгээр сарын 25 - хоёрдугаар сарын 23), гахай жил, Хар Хөрөмд. Долоо хоногийн турш их найр хийсэн. • Хуйвалдаан (Ширамун, Наку, Харачаар, Хутуг нарын Мунх хааныг хорлох гэсэн оролдлого) 1251-1252 онд илрүүлэгдэж, Мунхсар ноёноор шүүлгэсэн. Олон ноёдыг цаазалсан. Огул Каймиш усанд хаяж алагдав; Ходжа цаазлагдав; Ширмун цөлөгдөв (Хубилайд дагалдуулсан). Иди Кут (Уйгурын идикут) хуйвалдаанд холбогдож цаазлагдав (Х.650, МЭ 1252 оны 11-12 сар). • Мунх хааны төрийн шинэчлэл: татвар бууруулах, худалдаачдын өрийг цэгцлэх, шашны бүх төлөөлөгчдийг (лалын, буддын, христос, онгон бөө) татвараас чөлөөлөх; Аргун ахыг Ираны хиймд захирагчаар томилсон; өртөө тогтолцоог зохион байгуулсан; тооллого явуулсан.

• Мунх хааны буянтай засаглал: худалдаачдын өрийг улсын сангаас (500 мянга гаруй алтан, мөнгөн зоос) төлж өгсөн. • Хубилай ба Хулагугийн дайн илгээлт: Мунх хаан дүү нартаа — дорно зүгт (Хятад, Мачин) Хубилайг, баруун зүгт (Иран) Хулагуг явуулсан. Хубилайтай хамт Урианхадай (Сүвээдэйн хөвүүн) мордсон. • Мунх хаан өөрөө Дали-Шанк цайзыг бүслэн эзлэв; Тогочар ноёныг Сан-Ян-фу, Фан-Чин хотуудыг бүслүүлэв (амжилтгүй). • Хубилай хаан Нанхиад руу дайлав: Явчу хотыг эзлэн, Конх (Хөх) мөрнийг гаталж буцав. • Мунх хааны нас барах: Дали-Шанк цайзыг бүсэлж байхад холер тархаж нас баржээ, Х.655 Мухаррам (МЭ 1257 оны 1-2 сар), тавин хоёр насандаа. Бурхан Халдунд Чингис ба Толуй ханы хажуугуур оршуулав. • Хубилай хаан дайнаа зогсоож буцаж ирэв. Мунх хааны үеийн Иран, Шам, Рум, Миср, Магриб зэргийн эмир, халиф, султан, мэлиг, атабекүүдийн он дараалал.

• Толуй ханы хөвүүн Хубилай хааны тухай хуурнэл — гурван хэсэгтэй (удам судар; хаан ширээнд заралт ба хаанчлал; сургаал/зан чанар). • Хубилай — Толуй ханы дөрөв дэх хөвүүн, Сорхогтани бэхиэс төрсөн. Хатад ба хөвүүд: ахмад хатан Чабун хатан (Хонгиратын Ильчи ноёны охин, нас 1283-1284). Хубилай нийт 12 хөвүүнтэй: Дорджи, Жим-Хим (Хим-Жим/Тай ху — залгамжлагч байсан ч эрт нас барсан; хөвүүд нь Камбала/Хан бал, Дарамбал [Хайшанг хожим Төмөр хаан болсон], Минхлухан), Хуридай, Хугачи, Агругчи, Аячи, Хутлуг Төмөр, Туган гэх мэт. • Мунх хаан нас барахаасаа өмнө дүү Хубилайг Хятад тийш, Хулагуг Иран тийш томилсон. Хубилай Нанхиад руу цэрэг илгээж Явчу хотыг эзлэв. Мунх хаан Дали-Шанк цайзыг бүсэлж байхад холер тархаж нас баржээ. Мунх хааны нас барсны дараа Ариг Буха (Толуй ханы өөр нэгэн хөвүүн, Мунхийн дүү) өөрийгөө хаан ширээнд суулгах гэж завдсан.

• Хубилай хааны хаан ширээнд заларсан огноо: Х.658 (МЭ 1259 оны 12 сарын 18 - 1260 оны 12 сарын 5), бичин жил, Кай-Минг-Фу (Шанду/Кайпин-Фу) хотод, 46 настай. "Дундад дэлхийн" (Хятад) хаан ширээнд заралт. • Ариг Буха — Толуйн бас нэгэн хөвүүн, Мунх хааны дүү — Яйлаг Алтай гэдэг газарт хаан суулгав. Түүнийг дэмжигчид: Ургана хатан (Хар Хулагуйн эхнэр), Мунх хааны хөвүүд Асутай ба Урандаш, Чагадайн ач Алгу, Тогочарын дүү Есу, Хаданы хөвүүн Хурмиш ба Начин, Ордагийн хөвүүн Харачар г.м. • Хубилай, Ариг Буха хоёр бие биедээ элч зарсаар удаан хугацаагаар тулгарч, эцэст нь дайн эхэлсэн. Хубилай Ариг Бухагийн зүг олон элч, ноёд (Тогочар, Инсунхэ, Их-Хадан г.м) явуулж эвлэрүүлэх гэж оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. • Хубилай хаан их цэргүүдтэйгээ Хар Хөрөмд тулж ирж хотыг тойрон буулгав. • Дайн: Ариг Бухагийн манлайд явсан Хар Буха Сутгул нэртэй ноён Пулац хотын дэргэд Алгутай дайлдав. Алгу дийлж гарлаа, Хар Буха алагдлаа. Ариг Бухагийн цэрэг Асутайн удирдлагаар Или мөрөн, Алмалыг эзэлж дээрэмдсэн. Алмалыкт өлсгөлөн, гачаал болов (цэргүүд арвай, тавьж өгөхийн оронд талх өгч, дараа нь өвс идүүлсэн — олон хүн үхэв). • Ариг Бухагийн цэргийн дунд байгалийн онцгой үзэгдэл (хуй салхи, ноён хатан хийсэн) гарч гай гамшиг тохиолдож, тэднийг цөхрөнгөө барах шинж болов. • Мунх хааны хөвүүн Урандаш Ариг Бухаас Алтайд байсан Могулистан руу элч зарж, эцгийнхээ (Мунх хааны) их хааш чулуун тамгыг ашиглан цэрэг цуглуулав. • Алгу (Чагадайн ач хөвүүн, Байдарын хөвүүн) Ариг Бухагаас урвасан: Ариг Буха Алгуг Чагадайн улсыг захируулахаар томилсон боловч Алгу хожим Ариг Бухагийн зарлигаар цуглуулсан хөрөнгийг эргэлзэж эзэмшсэн, дараа нь Ариг Бухагийн элчийг алж эсэргүүцэв. Ариг Буха ба Алгу хоёрын дайн эхлэв — Алгу Самарканд, Бухарыг эзэмшив, дараа нь давалгаагаар ялагдаж, эргэн авав. • Ариг Буха эцэст нь бууж өгөв: Х.662 раби I сар (МЭ 1264 оны 1 сар), хулгана (хулганы) жил, Ариг Буха хаанд бууж, Кайпин-Фу хотод хүрч ирж уучлал гуйв. Хаан уйлаад, ах дүүгийн харилцаагаа сэргээв ("Эрхэм дүү минь, энэ хэрүүл маргаанд хэнийхийн зөв байв?" гэж асуухад Ариг Буха "Бидний л, харин одоо бол тарынхаа" гэж хариулав). • Хааны шийдвэрээр Ариг Буха өршөөгдсөн боловч түүний дэмжигч ноёдыг (Булга, Чин Төмөр зэргийг) шүүн байцаав — олонхыг цаазалсан (Тохус, Гуюг хааны хөвүүд Хоку, Хар Чарын хөвүүд Хутуг зэргийг Туркестан руу цөлсөн). • Ариг Буха өөрөө удалгүй өвчнөөр нас баржээ: Х.664 (МЭ 1265 оны 10 сарын 13 - 1266 оны 10 сарын 1), барс жил. Ариг Буха, Бэрх хоёр ойролцоо хугацаанд нас барсан (аль аль нь "хорлолд" нас барсан гэсэн яриа байдаг гэж тэмдэглэсэн).

• Алгу ч бас удаагүй нас баржээ. Чагадайн улсад — Ургана хатан хөвүүн Мубарек шахыг Алгугийн оронд суулгав, гэвч Хубилай хаан Барог (Борог) хааныг Чагадайн улсыг захируулахаар зарлиг гаргаж, Мубарек шахыг захирагдуулав.

• Нанхиадыг (Өмнөд Хятад/Сун улс) эрхшээлдээ бүрэн оруулах дайн: Хубилай хаан монгол 30 түмэн, хятад 80 түмэн цэрэг бэлтгэв. Тэргүүн жанжид: Шинки баатар (толгойлогч), монгол талаас Уриантхад (Сүвээдэй баатрын ач Ажу). Дөрвөн жил орчим бэлтгэсэн ажил. • Хан Балиг (Дайду) хотыг захирсан цэргүүд: Тогочар, Иисунхэ, Хулагар, Их-Хадан хадагийн хөвүүн зэрэг. • Цэргийн ахлагч Баян, Ажу нар Нанхиадыг эрхшээлд бүрэн оруулж, Су-Чу-г (Сун улсын нийслэл) эзэлсэн. • Солонго (Гаолиг) улс мөн Мунх хааны үед эзлэгдсэн, Хубилай хааны үед бослого дарж дахин захирагдав. Ява муж (Индонезийн арлууд) руу цэрэг явуулан усан онгоцоор байлдаж, Хиндийн ихэнх хэсгийг захирагдуулав. • Хааны хилийн бүх шугам, хилийн харуулын дэс дараалал дэлгэрэнгүй жагсаагдсан (зүүн — Солонго/Жерчид, урд — Тангад/Ананда, баруун — Уйгур хот/Карахожа, Хайдугийн хилийн дагуу, баруун хойд — Түвд/алтан шүдтэн орон). • Хааны везир-сайд ба ач хөвүүн Баян пин чжангийн тухай: Бухарийн Ажалли Сейидийн ач хөвүүн, Хубилай хааны везир байв. • Ахмед Фенакети — Хубилай хааны үеийн хятад везир, "Као пин-чжан"-тай холбоотой хорлогдож нас барсан. Ахмед их нөлөөтэй, олонд атаархагдсан, авилга авдаг байв. Тайж Жим Химтэй (Зенжин/Жинким, залгамжлагч хунтайж) хэлмэгдэлтэй харьцдаг. Кэо пин-чжан (Хятад ноён) хуйвалдаж, Жим Хим ирж яваа гэсэн хуурамч мэдээгээр Ахмедыг гадагш татаж, өвчин мэт болгож (морины жолоог булааж) алжээ. Хаан анх уурлаж хуйвалдагчдыг цаазлав; дараа нь Ахмедийн авлигыг мэдэж (мянган мурид/шавь цуглуулж, дархан улсын хаяг ашиглаж байсныг илрүүлж) хатагдсан цогцсыг ухаж гаргуулан нохойд идүүлж, эхнэр хүүхдийг цаазалж, эд хөрөнгийг санд хураав. • Санке (Санги, Уйгур хүн) — Ахмедийн дараа таван зургаан жилийн турш бүх хэргийг шийдвэрлэж байсан везир. Хожим тэр ч бас авлигад буруутгагдаж (сартаул худалдаачдаас хахууль авсан үнэт эрдэнэ), Мавляна Хамид-ад-дингийн (Самаркандын хүн) шүүлтээр илрүүлэгдэж, долоон жил везир байсны эцэст цаазлагдав.

• Дундад улсын арван хоёр шэн (муж) ба тэдгээрийн байрлалыг дэлгэрэнгүй жагсаав: Хан Балиг ба Дайду-гийнх; Зерчид ба Солонгагийнх; Намкин (Хар мөрний эрэг дэх хятад эртний нийслэл); Никджену; Шэн Кинксай (Манзигийн нийслэл); Фу-чжоу (Зейтун); Лукин-Фу (Манзи); Караджаных (лалын шашинтнууд, тусгаар); Кинкхан-фугиинх (Тангадын Ананд захирдаг); Камжу/Хамчу. • Засаг захиргааны зэрэг дэв: Чжен-сян (ерөнхий сайд), Тайфу (цэргийн дарга), Пин-чжан, О-чжен, Цзо-чжен, Цань-чжен, Цань-и, Лан-чжун г.м. — есөн зэрэгтэй. • Дивангийн зургаан хороо: Ляйс (吏 — хүний хэрэг), Лусэ (户 — санхүү), Чу-ми-уан (兵 — цэрэг), Тунжи-уак (刑 — шүүх/эрх зүй), Руштан (шүүх), Сюниш (худалдаа/элч, гаалийн хороо). • Хурууны хээ (hurmы хэв)-ээр хүн таних арга тодорхой тэмдэглэгдсэн — байцаалт хийхдээ мэдүүлгийн цаасан дээр байцаагдагчийн хурууны хээг зурж хавсаргадаг байсан тухай — эрт үеийн хурууны хээгээр таних дэлгэрэнгүй, сонирхолтой тэмдэглэл. • Хан Балиг (Дайду, өнөө Бээжин) хотын байгуулалт: Хана 17 цамхагтай, тойрог дөрвөн фарсанг; ойролцоо ямар ч хот тэнцэхгүй том, тансаг. Хотод жимсний мод тарьсан, цэцэрлэгжсэн. Хааны ордон "харш" гэж нэрлэгддэг — багана, шал нь бүхэлдээ гантиг чулуугаар гоёмсог чимэглэгдсэн. Хотын дотор гол (Хан Балыг-Дайдугийн туур), их усан сан. • Кайпин-Фу (Шанду) — зуны байр, дайдуугаас 50 фарсанг зайтай, ойролцоо гурван зам зэрэгцдэг. • Хааны везир Сейид Ажалли — Хубилай хааны везир, Хараджан мужийг захирсан. Түүний ач хөвүүн Абу Бекрт "Баян пин-чжан" цол соёрхов. Баян пин-чжан — гурван жилийн турш байгалийн гамшиг тохиолдоогүй сайн засаглал явуулж хамгийн их шагнал хүртсэн. Дараа нь Сейид Ажалли гэж нэрлэгдэв. • Хааны везир Ноён Наян-ы бослого: Х.688 (МЭ 1289 оны 1 сарын 25 - 1290 оны 1 сарын 13), гахай жил — Отчигин ноёны ач Тогочар ноёны өвгийн ноён Наян ба бусад хан хөвүүд Хайду, Дувагийн талд оруулхаар шийдэж хаанаас урвасан. Хубилай хаан өөрөө наян гурван настайдаа заан дээр суусан жуузан авчирч, дайлаар мордов (эрт хугацаанд эсэргүүцлийн эсрэг). Хааны цэрэг Наяныг дийлж, барьцлан авч цаазлав, цэргийг нь хуваасан ба сарниулав. • Жим-Хим (Зенжин/Жинким) хаан ширээ залгамжлагчаар тохоогдов, гэвч Жим Хим хаанаас өмнө нас барсан тул хаан ширээг залгамжлаагүй.

• Хубилай хаан тэнгэрт хальсан тухай: гучин таван жил хаан байгаад наян гурван настаа Х.693 (МЭ 1293 оны 12 сарын 2 - 1294 оны 11 сарын 20), морин жил, тэнгэрт хальж, ач хөвүүн Төмөр хаанд эрин үеийн хаан суудлыг үлдээв (учир нь ууган хөвүүн Жим Хим өмнө нь нас барсан). • Мачины эзэнтэн, Иран, Шам, Миср, Магриб гэх мэтийн султан, мэлиг, атабекуудыг шахаж товчилсон түүх — Хубилай хааны хаанчлалын үед байсан гадаад захирагчдын дэлгэрэнгүй он дараалал: Рум (Изз-ад-дин, Рукн-ад-дин, Гияс-ад-дин Кей-Хосров, Гияс-ад-дин Масуд); Диярбекр ба Мосул (Бадр-ад-дин Лулу); Миср/Шам (Мамлюк султанууд — Бундукдар/Байбарс, Тугу, Тудан, Альфи, Ашраф); Керман (Кутб-ад-дин, Хажаж, Желал-ад-дин Суюргатмыш, Турхан хатан — эмэгтэй захирагч, шударга ёсоороо алдартай); Фарс (атабекүүд — Абу-Бекр, Сасад, Мухаммед — Мухаммедийг эх Кутб-ад-дин Йездийн Махмуд шах Кутб-ад-дингийн охин Турхан хатан удирдав; шах Сельжук хоёр охиныг алж хорьсноор түүнийг Абаркух хотод монгол цэргээр дарж цаазалсан тухай); Систан (Шамс-ад-дин Мухаммед Курт). • Хугацаанд тохиолдсон дурсгалтай үйл явдлын он дараалал: Бадр-ад-дин Лулу нас барсан (1261); Нишапур газар хөдлөлт (1270, олон хоног үргэлжилсэн); Тебриз газар хөдлөлт (1272-73); Насир хожа (Насир ад-Дин ат-Туси, Марагагийн одон орон судлаач-эрдэмтэн) Багдадад нас барсан (1273, зурхайн урьдчилсан таамаглалаараа өөрийн нас барах өдрийг тааж байсан гайхамшигтай тэмдэглэл — 73 жил 7 сар амьдарсан); эрдэмтэн Муайид-ад-даула Арази нас барсан (1270). • Ариг Буха нас барсны дараах эхнэр хөвүүдийн байдал: Ариг Буха дөрвөн хөвүүнтэй — Юмхур (Минли Төмөр), Найро (Нялх Буха), Мэлиг, Тамача. Тэднийг Хубилай хаан хэдэн жилийн дараа гэр бүлдээ буцаав. Сорхогтани бэхийг Чингисийн их хориг Бор Өндөрт оршуулсан газарт Ариг Бухаг ч оршуулав. • Ариг Бухагийн хатад, охид, ач хөвүүдийн (Найрах Буха, Мэлиг Төмөр гэх мэт) нарийвчилсан удам судар, гэрлэлтийн холбоо (Ойрад, Хонгират, Жалайр зэрэг аймгуудтай) жагсаагдсан — уламжлалт удам судрын бичиг. • Ариг Бухагийн болон Хайдугийн ноёд, тушаалтнуудын нэр, албан тушаал (сулдус, кипчаг, хатахин, сакмай-хатахин аймгийн харуулын ноёд гэх мэт) жагсаасан.

• Гарчиг: "Чингис хааны хөвүүн Толуй, Толуйн хан хөвүүн Хубилай, Хубилай хааны хөвүүн Жим Хим, Жим Химийн хөвүүн Төмөр хааны тухай хуурнэл" — Нэгдүгээр хэсэг (удам судар), Хоёрдугаар хэсэг (сэнтийд заралт, хаанчлал), Гуравдугаар хэсэг (сургаал/зан чанар — энэ хэсэг бүх гар бичмэлд орхигдсон гэж эмхтгэгчийн тайлбар тэмдэглэл (14) байдаг). • Хэсэг 1 (удам судар): Төмөр хаан — Хубилай хааны хөвүүн Жим Химийн хөвүүн. Их эхнэр Хөхчин хатнаас Х.663 (МЭ 1265), үхэр жил, мэндэлсэн. Олон эхнэртэй; ахмад эхнэр Булуган хатан (Баяут аймгаас). Хөвүүд: Дэйсу Гайши, Маха Гилян гэх мэт. • Хэсэг 2 (сэнтийд заралт): Хубилай хаан нас барахад Жим Химийн их эхнэр Хөхчин хатан хаан ширээг Төмөр хаанд тохоохоор Баян ноёныг зарж эргүүлсэн. Хаан ширээний өрсөлдөөн ах Намила (Гамала/Каммала)-тай гарав. Билэгдлийн шалгалт: Хөхчин хатан хоёр хөвүүнээс Чингис хааны сургаал (билэгдэл)-ийг хамгийн сайн хэлэх нэгийг сонгохоор шийдэв. Төмөр хаан урлаг чадвартай, чимээгүй сайхан хоолойгоор ярьж илүү сайн харагдсан тул сонгогдов. Кайпин-Фу (Шанду) хотод хаан ширээнд заларсан. • Төрийн хэргийг тохион зохион зохиосон: хан хөвүүд, ноёдыг хилийн зах хязгаарт томилов (Хамила аймгаас эхлээд, Онон-Хэрлэн-Кем-Кемжиут-Сэлэнгэ-Байгаль-Хиргис хилийг Чингисийн их хориг Бурхан Халдунтай хамт тэдэнд захируулав). Дивангийн даргын албан тушаалд урьдын адил Баян пин-чжаныг тавив, дараа Сейид Ажалли ({{Ажалли}}) нэртэй хүн залгамжлав. • Хан хөвүүн Ананда (Хубилай хааны гуравдугаар хөвүүн Мангалын хөвүүн) — Тангадын мужийн эзэнтэн болж, лалын шашинд орсон тухай дэлгэрэнгүй өгүүлэл: лалын шашинт асрагч эмээ түүнийг өсгөж, лалын шашинд тэвэрсэн; эхнэр Зулейка ч бас нөлөөлсөн. Ананда Корон (Куран) номонд сайн суралцсан, шарийн дагуу мөргөл үйлдэж, захирагддаг 150,000 монгол цэргийн ихэнхийг лалын шашинтан болгосон. Хубилай хаан энэ тухай мэдээд их уурлаж, Анандыг цаазлах гэж завдсан боловч Ананда теологийн маргаанд (Бурхан ганц гэдэг, урчин бүтээлийг шүтэхгүй гэх мэт) Хубилайг ятгаж чадсан. Хааны Хэхчин хатан (Төмөр хааны эх) хаан хэлмэгдэхээс сэргийлж Анандыг суллуулан Тангадад дахин захиргаанд оруулав. • Ананда лалын шашны бүхий л насаараа зутгэсэн, гэрлэлт, ном судалж, лалын шашинт нэр хүндтэй; Тэмур хааны эргэн тойронд ч зарим лалын шашинт нөлөө байсан. • Хайду ба Дуватай хийсэн дайн Төмөр хааны үед үргэлжилсэн: хоёр удаагийн томоохон тулаан болов; Хайду шархадсан ба удалгүй нас баржээ (энэ нь түүхэнд бодит баримт болгож 1301 оны Каракорумын тулааны дараа Хайду нас барсантай нийцнэ). Дува мөн шархадав.

• Наймаачдаас худалдаж авсан гоёл чимэглэл, худалдаачдын хуйвалдаан: хааны везир, ноёд эрдэнэс худалдан авахдаа хуурагдаж, худалдаачид үнэ ихэсгэдэг байсан ("маклак" зуучлагчид). Мухабил пин-чжан гэдэг ноёныг халж дараа нь дахин үнэлэлт хийлгэсэн боловч хуйвалдаан илэрсэн. Хаан 12 хүнийг (Дашмен чансан, Туйна, Сарбан, Игмыш, Их пин-чжан, Иса-Калямчи, Баянжар, Шамс-ад-дин Кундузи гэх мэт) баривчлан цаазлах шийдвэр гаргасан боловч сүүлт од (комет) гарч ирсэнийг Түвд лам багш Тамба ёгуутгаж, хаанд "40 хоригдлыг суллах ёстой" гэж зөвлөж, 20 хоногийн дараа биечлэн бас тэднийг чөлөөлсөн. • Номын эх бичвэр энд "Төгсөв" (ТӨГСӨВ) гэж тэмдэглэгдэж дуусна (х.242). Гуравдугаар хэсэг (Төмөр хааны сургаал/зан чанарын тухай) бүх гар бичмэлд байхгүй байсан тул орчуулгад ороогүй. • Дараа нь (х.243-244 = PDF-ийн х.248-249) номын бүхэлдээ Гарчиг (Агуулга) орсон бөгөөд Өгэдэй хаанаас эхлээд бүх ботийн бүтцийг харуулна (Жочи, Чагадай, Түлүй, Гуюг, Мунх, Хубилай, Төмөр хаадын хуурнэлийн хуудасны дугаарууд). ---

Энэ хэсэг нь дараах хаадын түүхийг агуулна: 1. Түлүй хаан — нас барах, Сорхогтани бэхийн үүрэг (х.121-127 орчим) 2. Гуюг хаан (Өгэдэйн хөвүүн, 3-р Их хаан) — заралт 1246, Дөргэнэ хатны дэглэлт, Фатимагийн хэрэг, нас барах 1248 орчим (х.128-141) 3. Мунх хаан (Толуйн хөвүүн, 4-р Их хаан) — заралт 1251, хуйвалдааны шүүлт, төрийн шинэчлэл, Хубилай/Хулагугийн дайн илгээлт, нас барах 1257 (х.142-171) 4. Хубилай хаан (5-р Их хаан, Юань улсын үндэслэгч) — заралт 1260, Ариг Бухатай иргэний дайн (1260-1264), Нанхиадыг эзлэх (1279 орчим Сун улс мохсон), Дайду/Хан Балиг хотыг байгуулах, Хятадын засаг захиргааны нарийвчилсан тогтолцоо, Ахмед Фенакети ба Санги везирүүдийн авлига-хэрэг, Наяны бослого (1287-89), нас барах 1294 (х.172-232) 5. Төмөр хаан/Өлзийт хаан (Хубилайн ач хүү, 6-р Их хаан) — заралт 1294, Ананда хунтайжийн лалын шашинд орсон явдал, Хайду-Дувагийн дайн үргэлжлэх, худалдааны хуйвалдааны хэрэг (х.232-242, дутуу дулимаг төгсдөг) Гол огноонууд: • Түлүй нас барсан: 1232-1233 (могой жил) • Гуюг хаан ширээнд: 1246 (морин жил) • Мунх хаан ширээнд: 1251 (гахай жил); нас барсан 1257 • Хубилай хаан ширээнд: 1260 (бичин жил); нас барсан 1294 (морин жил), 35 жил хаанчилсан • Ариг Буха бууж өгсөн: 1264 (хулгана жил); нас барсан 1265-66 (барс жил) • Наяны бослого: 1289-1290 (гахай жил) • Хайду нас барсан: Төмөр хааны үед (тулааны шархнаас) Гол дурсагдах хүмүүс: Сорхогтани бэхи, Дөргэнэ хатан, Фатима, Отчигин ноён, Батый (Бат хаан), Сорхогтани, Ариг Буха, Алгу, Урианхадай, Баян ноён, Ахмед Фенакети, Санги (Санке) везир, Наян ноён, Ананда хунтайж, Насир ад-Дин ат-Туси (эрдэмтэн), Тамба лам, Хубилай хааны олон хөвүүд ба ач нар.