📕Судрын чуулган — I боть

• Номын нэр: Рашид-ад-Дин "Судрын чуулган" (перс. "Жами-ат-таварих"). Нэгдүгээр боть, Нэгдүгээр дэвтэр. Улаанбаатар, 2002. "ЭС-ЖИ-ГРУПП" ХХК компанийн ивээн тэтгэлгээр хэвлэгдсэн. Чингис хааны 840 жилийн ойд зориулж өргөн барьсан (тэмдэглэл нь номын нүүрэн дээр). • Рашид-ад-Дины намтар: Рашид-ад-Дин Фазлуллах ибн Абу-л-Хейр Али Хамадани (1247-1318), Иран, Хамадан хотод язгууртан бус эрдэмтний гэр бүлд төрсөн. Анагаах ухаанаар мэргэшсэн эмч байсан. Чингисийн отгон хүү Тулуйн хүү Хулагу /1256-1265/ хааны удмын Хасан /1295-1304/ хааны төрийн сайдаар 1298 онд томилогдож, Хулагугийн улсын (Ил-хаадын улс, 1256-1353) Иран, Месопотам, Азербайжан, Армени зэргийг захирсан. 1298-1317 онуудад төрийн сайд (везир) байв. 19 жил тушаалдаа байгаад бүлэг дайсагнагчдад буруутгагдан 1327 онд (хиджра 1318 оны 7-р сарын 18) цаазлуулсан (гэвч 1327 онд цагаатгагдсан). • Рашид-ад-Дин Монголын Их хаадад зориулан "Жами-ат-таварих"-ыг Ираны төрийн албан ёсны түүх мэт зохиосон. Хулагугийн улсыг "Иран гүрэн" (Мамалик и Иран) гэж нэрлэдэг байв. Тэрээр зөвхөн лалын шашинт улсуудын түүх бус, дэлхийн олон улсын түүхийг анх удаа хамтад нь харьцуулан бичсэн (Хятад, Энэтхэг, Монгол, Түрэг, Франк /Европ/ гэх мэт). • Зохиолын бүтэц: Нийт 3 боть, боть тус бүр хоёр дэвтэрээс бүрдэнэ (орос хэвлэлд): • Нэгдүгээр боть (2 дэвтэр): Нэгдүгээр дэвтэр — монгол, түрэг аймгуудын үүсэл, тархац, салаа бүтэц, Чингисийн өвөг дээдэс; Хоёрдугаар дэвтэр — Дэбу Бааянаас эхлэн Чингис хаан, түүний үр удам, Чингисийн эргэн тойрны улсуудын түүх. • Хоёрдугаар боть: Өгэдэй, Цагадай, Тулуй, Гүюг, Мөнх, Хубилай, Төмөр хаан нарын үеийн бусад улсын түүх. • Гуравдугаар боть: Хулагу /1256-1265/, Абага /1265-1282/, Ахмад Тохудар /1282-1284/, Аргун /1284-1291/, Гайхату /1291-1294/, Хасан /Газан, 1294-1304/ хаадын үеийн Иран/Персийн түүх, мөн дэлхийн газарзүй, улс орнуудын товч тайлбар. • Рашид-ад-Дин зохиолоо 1301-1311 онд бичиж дуусгасан. Түүнд Абдулла Кашани нарийн бичгийн дарга, хоёр хятад эрдэмтэн, Кашмирийн энэтхэг лам зэрэг олон үндэстний хүмүүс туслажээ. Хятадаас 1286 онд Иранд ирсэн Болд-Чинсан гэдэг монгол ноён Чингис хааны овог дээдсийн тухай "Алтан дэвтэр" хэмээх монгол зохиол болон монголын аман домог, түүхэн мэдээллийг өгсөн байна. • Монгол, түрэг хүмүүс, угсаатан, газар нэрийг зөв бичихэд эх сурвалж (Ташкентийн эртний XIV зууны эхэн үеийн гар бичмэл) заримдаа алдаатай, учир нь перс, тажиг бичигт монгол дуудлагыг үнэн зөв тэмдэглэх боломжгүй байв (О, Ү ялгарахгүй гэх мэт).

• Орос орчуулгад М.Петрушевский редакторласан; монгол орчуулгад Г.Сүхбаатар, Ж.Болдбаатар нар хянасан. Энэ нь Монголд анх удаа хэвлэгдэж буй "Судрын чуулган"-ы монгол орчуулга (2002 он). • Г.Сүхбаатар "Монголын нууц товчоо"-той харьцуулж, хиан/хиад, ниругн/нирун зэрэг нэр томьёог тайлбарлав: Хиад/хиан нь хүннү улсын сурвалжит овог хиан/хуянь мөн гэж үзнэ. Нирун — 330 орчим онд Хятадад бий болсон Их нирун улс (Жужань), Монгол улсын нутагт байгуулагдсан татар/монгол-татар улс гэж тайлбарлав.

• Удиртгал нь Аллахын нэрээр эхэлж, Мухаммед пайгамбар, дөрвөн анхны халиф (Абу-Бекр, Омар, Осман, Али)-ыг магтдаг лалын шашны бичгийн уламжлалт хэлбэрээр бичигдсэн. • Зохиогч номоо 1305 онд (хиджра 704 оны шаввалын 11) бичиж дуусгах гэж байтал захиалагч Хасан хаан (Газан хаан, ноён нас барсан) таалал төгссөн (1304 оны 5-р сарын 17-нд, хиджра 703 он) тухай дурдана. Дараа нь ах дүү Өлзийт хаан (Хударбанда, 1304-1316) зарлигаар номыг үргэлжлүүлж, "Хасаны түүх" хэмээх нэрээр эхэлсэн Он дараллын бичгийг Хасан хааны нэрэмжит болгож үргэлжлүүлэн бичихийг тушаажээ. • Зохиогч Он дараллын бичиг (Та'рих-и-мубарак-и Газани) хэмээх зохиолоо аль хэдийн эхлүүлсэн байсан бөгөөд Газан хааны (Хасан хааны) захиалгаар түүхэн үнэн баримтад тулгуурлан бичсэн гэдгээ онцлон тэмдэглэдэг. Түүхч гэдэг нь зөвхөн алдартай, найдвартай эх сурвалжаас авсан зүйлийг л бичих ёстой гэсэн зарчмыг баримтална. • Газан хааны магтаал: төгс мэдлэгтэй, сэцэн мэргэн, авьяастай захирагч, шударга ёс тогтоогч, соёл иргэншлийг дэлгэрүүлэгч хаан хэмээн тодорхойлно. • Хасаны түүх (номын анхны нэр): он дараалсан баримтат түүх бичих зорилготой, аман яриа, домгоос ялгаатай — зөвхөн итгэмжит эх сурвалжаас баримт цуглуулж бичих зарчим баримтална.

Энэ бол номын бүхэлдээ бүтцийг тодорхой өгүүлсэн онцгой чухал хэсэг: "Судрын чуулган" нийт ГУРВАН БОТЬ: Нэгдүгээр боть (хоёр ангиас бүрдэнэ): • Нэгдүгээр анги: Түрэг түмний гарал үүсэл, аймаг, салбар, овог дээдэс, нийгмийн замнал. Дөрвөн бүлэгтэй: 1. Нэгдүгээр бүлэг: Зөнч Ноягийн (Нухын) Абул ханы ач үрээс гаралтай улс түмэн (Яфес/Иафет-ийн удмаас гарсан ард олон, аймаг болон хуваагдсан тухай). 2. Хоёрдугаар бүлэг: Тухайн үед монголчууд (мугул) гэж нэрлэгдэж байсан түрэг аймгуудын тухай — нэртэй, хочтой, ноёлох байр суурьтай атал эрх чөлөөгүй байсан аймгууд. 3. Гуравдугаар бүлэг: Түрэг аймгийн дотроос урьдах бүлгүүдэд дурдагдсан аймгуудтай садан төрлийн холбоогүй, өөрсдийн хаантай, нэр хүндтэй байсан аймгуудын тухай. 4. Дөрөвдүгээр бүлэг: Эрт үед Монгол (Мугул) гэж нэрлэгдэж байсан түрэг аймгуудын тухай — 2 хэсэг: (1) монголчуудын ерөнхий тухай, (2) монголоос салбарласан нэрнүүдийн тухай. • Хоёрдугаар анги: Монголчууд ба түрэгүүдийн болон бусад ард түмний хаадын домог. Хоёр бүлэг: 1. Нэгдүгээр бүлэг: Чингис хааны өвөг дээдсийн тухай домог (Добун Баян ба Алунгоогийн тухай домог → Алунгоогийн 3 хөвүүн, Бодончар хааны домог → Бодончар хааны хөвүүн Мөнэн Түдүний домог → Байшонхорын домог → Түмбинай хааны домог → Бардан баатрын домог → Есүгэй баатрын домог). 2. Хоёрдугаар бүлэг: Чингис хаан ба түүний удмын хаадын товч он тооллын жагсаалт (домог маягаар) — Есүгэй баатрын хөвүүн Чингис хаан (амьдарсан 72 жил, хаанчлал 23 жил), дараа нь Өгэдэй, Зөчи, Цагадай, Тулуй, Гүюг, Мөнх, Хубилай, Төмөр, Хулагу, Абага, Ахмад, Аригун, Гайхату/Кайхату, Газан/Хасан, эцэст нь Өлзийт хаан хүртэлх богино намтрууд (хаанчлалын жил, нас баралт). Хоёрдугаар боть (2 анги): • Нэгдүгээр анги: Султан Өлзийт хааны мэндэлсэн цагаас хиджра 700 он хүртэлх намтар. • Хоёрдугаар анги (2 бүлэг): Адамаас хиджра 704 он хүртэлх бүх хаад, халифууд, зөнч нарын хураангуй түүх; мөн дэлхийн бүх улс түмний он цагийн бичиг (хятад, франк, энэтхэг гэх мэт). Гуравдугаар боть: Дэлхийн газарзүй — улс орнуудын зам харилцаа, зураг/газрын зураг тайлбар.

• Дахин Аллах, Мухаммед, дөрвөн халифыг магтсан шашны эхлэл. • Он тооллын систем: 1302-1303 оны хиджра 702 оноос эхлэн бичсэн гэсэн он тэмдэглэсэн (хиджра 702 оны 8-р сарын 26 – 1303 оны 8-р сарын 14 хооронд). • Чингис хааны алтан ургийн удмынхныг магтан дурсаж, тэдний эзэмшдэг газар нутгийг тодорхойлно: Дорноос Өрнөд хүртэл — Умард ба Өмнөд Хятад, Энэтхэг ба Сида, Мавераннахар ба Туркестан, Сири ба Византи, Асуд ба Урусууд (орос), Черкес ба Кипчакууд, Келар ба Башгируудын орнууд. • Султан Махмуд Хасан (өөр нэг лалын хаан, Газан хааныг магтахад зэрэгцүүлэн дурдсан жишээ) — Газневидийн Султан Махмудтай (998-1030, Энэтхэгт довтолгоо хийсэн, Фирдоуси, Унсури, Утби зохиолчдыг ивээн тэтгэсэн) харьцуулалт орсон. • Түүх бичихийн ач холбогдол: түүхч бол сурвалж мэдээллийг найдвартай, шүүмжлэлтэй хандаж, зөвхөн итгэлтэй эх сурвалжаас баримт цуглуулах ёстой гэдгийг олон удаа онцолно. • Рашид-ад-Дин Ильхан улсын (Хулагу улс) захиргааны бичиг баримт, эрдэмтэд, элч нараас мэдээлэл цуглуулсан гэдгээ дурддаг. Монголын хаадын "төрөл бүх түрэг аймгийн удмын судар" болон Хятад, Энэтхэг, Уйгур, Кипчак зэрэг олон үндэстний эрдэмтдийн сурвалжийг ашигласан. • Абраамын (Ибрахимын) тухай Библи/Коран-ы домог өгүүлэгдсэн байна: Аллах Авраамыг хайртай хүү Исмаилаа тахил өргөхийг тушаасан тухай (шүтлэгийн ёслол), Авраам дуулгавартай дагасан боловч Аллах Гаврил тэнгэрлэг элчийг илгээж хурга орлуулан тахилаар өргүүлсэн түүх дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ. Энэ бол лалын шашны Ибрахимын (Авраам) удмаас олон үндэстэн, хаад, шашин гарсан гэсэн шашны түүхэн үзэл баримтлалыг илэрхийлнэ ("Бид Авраамын удмынхаас" гэсэн Коран-ы иш татна).

• п.43: "ЭНЭ НОМ ОРШИЛ, ДӨРВӨН АНГИТАЙ" гэсэн гарчигтай хуудас — номын бодит эхлэл. • Оршил (х.44-48): Түрэг түмний нүүдэлчин ахуй, суудаг нутаг дэвсгэрийн тухай ерөнхий тодорхойлолт. Дешт-и-Кипчак, Орос, Черкес, Башкир, Талас, Сайрам, Ибир/Сибирь, Булар, Ангар мөрний нутгууд, найман том нүүдэлчин овгийн нэрс (Орхон, Хэрлэн, Онон, Тола голын сав нутаг зэрэг Монголын уулархаг нутгууд орно). Хүннү, Сяньби (сумбэ) угсаатны тухай зэрэгцүүлэн тайлбарласан зүүлт (Г.Сүхбаатарын тайлбар). • Диб-Якуйн дөрвөн хүүгийн удмаас бүгдээрээ үүссэн түрэг нүүдэлчин түмний нэрсийн хэлхээс (х.45): Диб-Якуй бол зөнч төлөгч Ноягийн (Нухын) хүү Абулж ханы хүү. Абулжаас Хар-хан, Ор-хан, Гур-хан, Коз-хан гэсэн дөрвөн хүү. Хар-ханы хүү Угус (Огуз) нэгэн тэнгэр шүтэхийг номлож эхэлсэн — Угусаас баруун, зүүн жигүүрийн олон аймаг (жагсаалт өгөгдсөн: Кун-хан, Ай-хан, Юлдуз-хан, Кайн-Баят, Яраз-Дукер, Авеш, гэх мэт баруун жигүүр; Кок-хан, Так-хан, Денгиз-хан гэх мэт зүүн жигүүр). • Угузын ах дүү нар: Уйгур, Канлы, Кипчак, Харлуг, Калач, Агач-Эри. • Улс түмний эртний гарвалын хоёр дэд салбар: (1) Жалайр, Сөнөд, Татар, Мэргид, Хурлауд, Тулас, Түмэт, Булгачин, Хэрэмчин, Урасут, Тамгалаг, Ойрат, Баргут, Хори, Теленгут, Кесутами, Урианхад, Куркан, Сухайт зэрэг; (2) Тал хээрт нутагладаг аймгууд — Хэрэйд, Найман, Онгуд, Тангут, Бекран, Хиргисүүд. • Монгол гэдэг нэр нь эх аймгийнхаа овгийн нэр байсан бөгөөд цаг хугацаа өнгөрөх тусам олон аймгуудыг ерөнхийд нь нэрлэх болжээ (адилхан Татарчууд ч бас өргөн утгаар хэрэглэгддэг байсан шиг). Язгуур монголчууд өөрсдөө хоёр салбартай: (1) Нирунчууд — Добун Баян хас нөхцсөний дараа эхнэр Алунгоо гэрлээс төрсөн гурван хүүгээс гаралтай (Нирунчууд арван зургаан овогтой: хатагин, салжиут, тайчуут, хартахин, сижиут, чинос, ноёхон, урут, мангут, дөрвөн, барулас, хадархин, журъят, будат, дуклат, есүт, сухан, хингият); (2) Дуалингууд/Хиад — Нирунчуудын хоёрдугаар дэд салбар, өөрсдөө хоёр салаа: юркин чаншиут, хиад боржигин (Чингис хааны эцгийн шууд удам). • Дараагийн хуудаснаас Нэгдүгээр анги эхэлнэ: Огузын тухай, Хар-хан, Ор-хан, Коз-хан, Гур-хан дөрвөн ах дүү, Огузын мэндэлсэн шидэт домог (гурван хоног хөхөө хөхөхгүй байсан, ижий нь ганц бурханд мөргөвөл хөхнө гэсэн үг хэлсэн нялх хүү), Огузын Кара-ханы хүү болох домог, Огус тэнгэр шүтлэгээ илэрхийлж, эцэг Кара-хан, авга Ор-хантайгаа мөргөлдсөн тухай эхэлсэн байна (Огуз хаан бол лалын өмнөх нэг тэнгэрт итгэдэг шашин номлогч гэж дүрслэгддэг).

• Огузын дайн: Огуз ганц Аллахад итгэдэг болсны улмаас эцэг Кара-хан, авга нартайгаа мөргөлдөж, дайн эхэлнэ. Кара-хан сэлэмд өртөж үхэв. Огуз 75 жил тэмцсэний эцэст ялж, Талас-Сайрамаас Бухар хүртэлх нутгийг эзэлнэ. Ялагдсан авга/ах дүү нар нь дорно зүг нүүж, тэднээс монголчууд гаралтай гэдэг. • Огуз ялалтын дараа шинэ нэр өгсөн аймгууд: Уйгур (тусалсны нэр), Канлы (тэрэгтэй улс — "канлы" гэдэг нь тэрэг гэсэн үг), Кипчак (модны хөндийд бэлчгэрсэн хөвгүүн — "гол нь өмхөрсөн мод" гэх утгатай кабук), Харлуг (цасанд оршин суусан — "цас эзэмшигч"), Калач (өлссөн хүүхэд авраагүй хүнийг "өлсгөлөн үлдэгтүн" гэсэн хараалаас), Агач-эри ("ойн эрс" гэсэн утгатай, өмнөх нутгийн уугуул аймаг). • Огузын 6 хүү, 24 ач хүү, 24 Түркмен аймгийн гарал: Огуз зургаан хүүтэй (Кун, Ай, Юлдуз, Кок, Так, Денгиз). Тэднийг гурван алтан сум олоод хуваахдаа заргалдсан үедээ ах Кун "бид яаж хуваан авах вэ" гэсэн асуултад — гурван том хүүд нум (баруун жигүүр — Бозук), гурван бага хүүд сум (зүүн жигүүр — Учук) хуваасан. Хүү бүр дөрвөн хүүтэй = нийт 24 ач хүү, тус бүр өөрийн тамга (овгийн тэмдэг), онгон (тотем шувуу/амьтан), тодорхой хувь мах (тахилд оногдох биеийн хэсэг) авсан. Эдгээр 24 нь дэлхийн бүх түркмэн аймгийн эх үүсвэр гэж номд өгүүлнэ. (Жагсаалт: Кайн, Баят, Алкараули, Кара-Уйли — Кун ханы 4 хүү; Язер, Дукер, Дордерга, Япарлы — Ай ханы 4 хүү; Аушар, Кызык, Бек-дели, Каркын — Юлдуз ханы 4 хүү; Баяндур, Бичинэ, Жаулдур, Чибни — Кок ханы 4 хүү; Салор, Имур, Алаюнтли, Уркиз — Так ханы 4 хүү; Бекдир, Букдуз, Йива, Кыныг — Денгиз ханы 4 хүү.) • Уйгурчууд, түрэгчүүд Огузыг эзэн ах дүүгийн үр удам хэмээн үздэг тул угсаа холбоо мэдрэгддэг ч Рашид-ад-Дин үүнийг "аман домог" хэмээн тусгайлан тэмдэглэж, түүхэн бодит баримт биш гэдгийг анхааруулна. • Зүүлт (тайлбар): Хар хэрэм биш Сыр-дарьяны Каракорум тухай, Чингис хааны овог лалын шашин шүтээгүй, "нирун" нэр анх III зууны орчим үүссэн зэрэг тодруулгууд орно.

Энэ хэсэгт дараах аймгуудыг тус тусад нь өгүүлнэ (нэр, гарал, Чингис хаантай холбоо, тодорхой түүхэн явдал): • Жалайр аймаг: Хятадын цэргээс зугтсан Дутум Мэнэний удам, 10 том салбартай (жат, тукараун, кунсаут, уят, нилхан, куркин, тулангит, тури, шанкут). Чингисийн үед жалайраас Мухулай гован (дөрвөн орлогч ноёны нэг) алдартай. • Сөнөд аймаг: Хубатарын удмынхан. • Татар аймаг: Долоон түмэн өрхтэй, Хятадын хилийн ойролцоо (Буйр нуур орчим). Хятадын хаадад алба төлдөг байсан ч байнга бослого гаргадаг байсан тул монголчуудтай удаан дайсагналцжээ. Хабул хааны хөвгүүн Ambagai хааныг Хятадад тушааж "модон илжигэнд хадаж" (модон илжигэнд хадаж алах эмгэнэлт цаазын арга) хороосон нь Монгол-Татарын удаан дайны эх шалтгаан болов. Есүгэй баатар татарын толгойлогч Хотан баатрыг ялсны дурсгалд хүүгээ (Тэмүжин) Хотан нэртэй уяжээ (энэ бол хожим Чингис). Чингис хаан бага байхад Татарууд Есүгэй баатрыг хордуулж алсан гэдэг. Чингис хаан хожим Татаруудыг бут ниргэж, "тэрэгний тэнхлэгээс өндөр" бүх эрэгтэйг хядах зарлиг гаргаж, зөвхөн жижиг хүүхэд, зарим эмэгтэйг үлдээж боол болгосон. • Мэргэд аймаг (мэргит/удуит): Чингистэй болон Ван хантай олон удаа дайтсан. Чингисийн эхнэр Бөртэ ужин нэгэн удаа мэргэдэд баригдаж, Ван хан болон Жамуха нартай хамтран аврагдсан (Монголын нууц товчоонд илүү дэлгэрэнгүй өгүүлдэг эпизод). Мэргэдийн ноён Тогтоа бэхи удаан дайсагнаж эцэст нь ялагдаж алагдсан. Мэргэдийн охин Хулан хатан-ыг Чингис авсан (Дайр усун ноёны охин). • Хурлаут аймаг: Хунгирад, Илжигэн, Баргут aймагтай ойролцоо, ганц тамгатай, Чингистэй дайлдаагүй. • Торгууд/Таргут аймаг: Ираны Таргудайгаас гаралтай гэх мэдээлэл цөөн. • Ойрад аймаг: Найман гол (Секиз мөрөн)-ий сав нутагт. Тодорхой удмын мод: Хутуга бэхи → Инанчи, Торэлчи хоёр хүү → Иналчигийн хүүхдээс Буха-Төмөр, Буртоа, Бар Бука. Ойрадын охид Хубилай, Хулагугийн угийн олон гэрлэлтэд орсон (жишээ нь Хулагугийн хатан Өлзий, Аргуны эхнэр Кутлуг хатан гэх мэт) — Ойрадчууд Их хаадын ураг төрлийн чухал эх сурвалж болжээ. • Баргут, Хори, Тулас аймгууд, Түмэт (тэднээс салбарласан): Сэлэнгэ мөрний цаана нутагладаг. Баргутаас Аригун ханы эхнэр Жүрмаган гарсан. • Түмэт аймаг: Дайчин, хиргисийн нутгийн заха. Толгойлогч Тайтула-Сохор. Чингис хаанд бараадсан боловч бослого гаргаж, Борохул ноёныг алсны улмаас том тулалдаанаар номхотгогдов. • Булгачин, Хэрэмчин аймгууд: Баргужин техүмийн захад, тодорхой мэдээлэл цөөн. • Урасут, Теленгут, Куштеми аймгууд: Монголтой төстэй, эмнэлгийн (эмчилгээний) ур чадвараар алдартай. • Ойн Урианхатан: Ойгоос гардаггүй, хус модоор саравч барьж, зээр агнаж амьдардаг тусгаарлагдсан амьдралтай.

• Хэрэйд аймаг (хамгийн дэлгэрэнгүй өгүүлэгдсэн): Ван ханы (Тогорил/Тогрул) улс. Дэд салбарууд: Хэрэйд, Журхин, Хонхайт, Сакайт, Тумаут, Албат. Ван ханы эцэг Гүр хан, Есүхэй баатартай анд болсон түүх, Ван ханы дүү нартайгаа хийсэн удаан дотоод мөргөлдөөн (Эрх-хар, Тай-Төмөр тайш, Буха-Төмөр гэх мэт), Найман руу зугтаж байсан явдал, Есүхэй баатар хоёр удаа туслаж Ван ханд орыг эргүүлж өгсөн. Ван хан ба Чингис хааны анд, эцэг хүүгийн ёсоор нөхөрлөл удаан үргэлжилсэн боловч Мунлигийн хүү Тэв Тэнгэр, дараа нь Сэнгүмийн үймээнээс болж хагарал үүсэж, эцэст нь Чингис хаан Ван хан, Сэнгүм хоёрыг ялан унагаав. Ван хан Найман руу зугтаж Хучахус Буюурукийн цэргээс алагджээ. Хэрэйдийн олон охин (Сорхагтани бэхи, Ибакэ бэхи, Дугуз хатан) Чингисийн хөвгүүд Тулуй, Хулагу, Аригбөх, Хубилай нарын эх/эхнэр болсон — Хэрэйдийн ураг холбоо Чингисийн гэр бүлд асар их нөлөөтэй. • Найман аймаг: Наркыш Таян, Эниат хан удмын хаад. Таян хан, Буюурук хан ах дүүгийн хагарал, Чингистэй удаан дайсагналцсан. Чингис хаан 1204 онд (барс жил) Найманыг ялж, Таян хааныг алж, Буюурук ханыг ч барьж авсан. Кушлук хан (Таян ханы дүүгийн хүү) зугтаж Хар Хидан (Кара-Хитан) Гүрхан уруу оржээ. Найманы охид Чингисийн гэрт олон орсон (Хубилай, Хулагу, Аригбөхийн эх Сорхагтани — Хэрэйдийн, гэхдээ Найман-Хэрэйд ойролцоо холилдсон гэрлэлтийн сүлжээ). • Онгуд аймаг: Хятадын хилийг манаж, "Буркур" (хэрэм) барьж байсан монголжсон түрэг аймаг. Толгойлогч Алакуш-тегин Хури Чингистэй эвсэж, Чингисийн охиныг гэргий болгож авсан. Алакушийг дотоод үймээнд алсны дараа Чингис хаан өшөөг нь авч, алуурчдыг цаазалж, Онгудын удамд өөрийн охидыг үргэлжлүүлэн өгсөн (жишээ нь Тулуй ханы охин Ангудайд өгсөн). • Тангад аймаг (Тангуд улс): Их дайчин, олон хот цайзтай (Хашин/Кашин гэдэг нэрээр монголчууд нэрлэдэг байсан — Өгэдэйн хүү Хайдугийн эцэг Гашин тахилаачийн улмаас "Гашин" нэрийг хориглож Тангад болгосон). Чингис хаан Тангадтай олон удаа дайлдаж, эцэст нь бүрэн эзлэн авав. Чингис хааны амьдралын сүүлчийн кампанит ажил, нас барсан газар нь Тангадын дайн байсан гэдгийг энд дурддаг (Лун Шидургу хааныг эзлэн, "нохой жилийн хавар" Чингис нас барж, "гахай жилийн эхэнд" (буюу дараагийн жилд) шарилыг нь Тангадын хотоос авчирсан гэж дурдана — Чингисийн үхлийн нөхцөл байдал энд нууцлагдмал байдлаар дурдагдсан). • Уйгур аймаг: Идикут (Иди-күт) нэртэй захирагчид. Хар Хидан Гүрхантай дайсагнаж байснаа Чингист өөрөө дуулгавартай эрхшээлдээ орсон, Чингисийн охин Алажи бэхийг гэргий болгон авсан. Уйгуруудын бичиг соёл Монголд их нөлөө үзүүлсэн (энд шууд дурдаагүй ч далд агуулагдана).

• Бекрин аймаг: Уйгуристаны их уулархаг нутагт, ууланд явдаг чадвартай. • Хиргис аймаг: Хэм-Кэмчигийн (Енисей дээд урсгал) сав нутагт. 1207 онд (туулай жил) Зүчи хааныг илгээж захиргаанд оруулсан. Хожим бослого гаргасныг дарж дахин эзлэв. • Харлуг аймаг: Арслан хан захирагч, Чингисд өөрийн дураар дуулгавартай орж, хаан охидоо өгч холбоо тогтоосон. • Хипчак аймаг: Хунчег ноёны удирдсан, Чингисийн шухэрчдийн ахлагч Кумурбиш зэрэг Хипчак гаралтай хүмүүс Чингисийн ойрын хүрээнд байсан.

• Дөрөвдүгээр анги (номын өөрийнх нь гарчиг, ТОВЪёгт "бүлэг" гэж нэрлэгддэг): "Эрт цагт Монголчууд гэдэг нэртэй байгаад дараа тодорхой дурьдсанаар олон аймаг бий болсон түрэг аймгуудын тухай" — өөрөөр хэлбэл жинхэнэ "Монгол" гэдэг өвөг нэрийг агуулсан хэсэг. Хоёр бүлэгт хуваагдана: (1) Дорлигинчууд (Добун Баян, Алунгоогоос өмнөх), (2) Нирунчууд (Алунгоогийн гурван хөвгүүнээс гаралтай). • ЭРГҮНЭ-ГҮНИЙ ДОМОГ (х.112-115) — Монголчуудын гарал үүслийн хамгийн алдартай домгуудын нэг: Эрт үед монгол аймгууд бусад түрэг аймагтай дайн хийж бут ниргэгдэж, зөвхөн хоёр эр, хоёр эм үлдэж, дайснаас зайлан Эргүнэ-гүн (уулаар хүрээлэгдсэн, зөвхөн нэг нарийн жимээр орж болдог нууц хөндий) хэмээх газарт нуугдав. Тэдний нэрс нь Нохос (Нукуз) ба Хиан (Киян). Тэд тэнд удаан жил амьдарч үрждэг. Хэдэн үеийн дараа хөндий даяар олширч байрлах газаргүй болоход тэд гарах арга хайж, төмөр хайлуулах ур чадвараа ашиглан 70 үхэр, адууны арьсаар хийсэн хөөргөөр уулын хүдэртэй хэсгийг хайлуулж, шинэ гарц нээж гарсан. Энэ үйл явдлыг дурсан Чингисийн угсаа "шинэ жилийн эхний шөнө төмөрчний хөөрөг хийж, дөш дээр улайсан төмрийг алхаар цохиж дурсдаг заншилтай" байсныг тэмдэглэнэ. Хиан (Киян) нэр цаг хугацааны дараа "хиад" гэдэг нэрийн эх болсон гэж үздэг; Добун Баян нь хиан овгоос, харин Алунгоо горлас аймгаас гаралтай. • Хоёрдугаар бүлэг: Монгол Нирунчуудын тухай — Алунгоо бэлэвсэн эхнэрээр гэрлийн туяанаас (шидэт домгоор) жирэмсэлж гурван хүү төрүүлсэн тухай товч дурдаж, тэдний удмаас гарсан хүмүүсийг "нирун" (=нуруу, цэвэр нуруугаар гарсан хөвгүүд) гэдэг нэрээр нэрлэдгийг тайлбарлана. Алунгоогоос Хабул хаан хүртэл зургаан үе. • Хонгирад аймаг: Алтан савнаас (домогт өгүүлэмжээр) гурван хөвгүүн гарсан гэх домог. Нэгдүгээр хөвгүүн Журлук-мэргэн (өнөөгийн хонгирадуудын өвөг), хоёрдугаарх Кубай-Ширэ (Ихирас, Олхунуд-ын өвөг), гуравдугаарх Тусубу-Дауд (Харанад, Хунклиут, Горлос-ын өвөг). Хонгирадаас Чингисийн гэрт олон эмэгтэй орсон — Бөртэ ужин (Чингисийн ерөнхий хатан), Есүгэйн эх эхнэр Өэлүн ужин ч мөн хонгирадынх. Хонгирад Чингисийн гэр бүлийн хамгийн тогтмол, найдвартай ураг холбоо болж байв. • Уряут аймаг (Хонхотон, Арулат, Уряут-Хилингут гурван салбар): Уряутаас Боорчи ноён, Сорхон Шар (доор дэлгэрэнгүй) зэрэг Чингисийн хамгийн ойрын анхны нөхөд гарчээ.

• Тэб Тэнгэр (Хөхчү, Мунлигийн хүү) домог: Ван ханы ялагдлын нэг шалтгаан болсон бөмбөгчин/төлгөчин Тэв Тэнгэр — "тэнгэртэй ярьдаг", ирээдүйг зөгнөдөг, цасан дунд нүцгэн суудаг гэх ер бусын чадвартай хүн гэж дүрслэгдэнэ. Чингис хааны нэрийг "Чингис" гэж өргөмжилсөн нь тэнгэрээс заяасан нэр хэмээн Тэб Тэнгэр зарлигдуулсан гэдэг. Хожим Тэб Тэнгэр эрх мэдэлдээ хэтэрхий итгэж, Зүчи-Хасар ах дүүтэй мөргөлдөж эцэст нь алагджээ (энэ түүх дэлгэрэнгүй биш, товч дурдсан). • Боорчи ноёны түүх (х.124-126): Чингис бага байхад тайчуудын дайснаас амьсгал даран зугтаж, цас ихтэй үед Боорчи, Борхул хоёр Чингисийн морийг барьж, Боорчи өөрийн биеэр Чингисийг цаснаас хамгаалж хоёр гараараа далдалж зогссон гэдэг эрхэм үнэнч байдлын түүх өгүүлнэ (мөн загас барих, хоол хуваалцах зэрэг найзын харилцааны жижиг эпизод орно). Дараа нь Боорчи адуу хулгайлагдсаныг эрж хөөх (Монголын нууц товчоонд илүү дэлгэрэнгүй) —залуу Тэмүжин Боорчитой анх танилцах, хамтдаа дайснаас адуу буцаан авах түүх энд товч дурдагдана. Чингис хаан хожим "Та нар бол миний өгөх соёрхлоос дээгүүр зэргийн хүмүүс" хэмээн Боорчи, Борхул хоёрыг бусад ноёдоос дээгүүрт тавьсан. • Сүлдсүн аймаг — Сорхон Шар (Сорган-Шира)-гийн түүх (х.127-130): Чингис бага залуу байхад тайчуудын олзонд орж, дөнгөөр (буу мод, дар) хүзүүндээ зүүлгэсэн байдалд байхад Сорхон Шар гэдэг эмгэн (мэргэдийнх, тайчуудын гэр чигэлэг) түүнийг нууцаар тусалж, хоол өгч, амьдралыг нь аварсан домог өгүүлэгдэнэ. Дараа нь Чингис нэг шөнө дэнгэн нуураас зугтаж, Сорхон Шарын гэрт нуугдахад тэр эмгэн улаан ноосон доор нуугаад тайчуудаас хамгаалсан. Чингис хаан хожим Сорхон Шарыг өргөмжилж, түүний хөвгүүн Чулуун баатар (эр зоригтой их дайчин) Чингисийн ойрын дэслэгч болов.

• Илдүрхин аймаг: Сүлдсээс салбарласан, Чингис Ван хантай хийсэн дайнаас буцахдаа Ван ханд элч мэдээ хүргэсэн буухиа хүн (Хархай Жэун) эндээс гаралтай. • Баяд аймаг: Хоёр салбар (Жидайн Баяд, Хээрийн Баяд). Сэлэнгэ мөрний сав нутагт. • Кингит аймаг: Жочи ханд Кунжи (Кунжид?) улсад орлогч болсон Хуран ноёны угсаа. • Дөрөвдүгээр ангийн хоёрдугаар бүлэг — "НИРУН ГЭЖ НЭРЛЭГДСЭН ТҮРЭГ АЙМГУУДЫН ТУХАЙ": Алунгоогийн зургаан үеийн Хабул хаан хүртэлх бүх удмыг нирун гэж нэрлэдэг тухай дахин тодотгож, дараах аймгуудыг тус тусад нь дурдана: • Хатагин аймаг: Алунгоогийн ахмад хүү Буха Хатагиасаас удамласан. Чингистэй эсрэгцэн босож олонтоо дарагдсан. • Салжиуд аймаг: Алунгоогийн дунд хүү Бухату Салжиугаас удамласан. Жамуха сэцэн энэ аймгийнх (доор дэлгэрэнгүй). • Тайчууд аймаг (маш чухал, дэлгэрэнгүй өгүүлэгдсэн): Мэнэн Түдүнгийн хоёрдугаар хөвгүүн Начингаас гаралтай гэх (эсвэл Хайду ханы гуравдугаар хөвгүүн Чирхай-Лингумаас гэх хоёр өөр уламжлал бий, зохиогч хоёуланг дурдана). Тайчуудаас Амбагай хаан (Хабул ханы хамаатан, Хятадад "модон илжигэнд хадаж" цаазлуулсан — дээр дурдсан), мөн Таргудай Хирилтуг (Есүгэй баатартай өрсөлдөгч, Чингисийг эзэмшин боолчлохыг завдсан). Тайчуудтай Чингисийн удаан удаан дайн, өшөө хонзонтой харилцаа энд дэлгэрэнгүй дурдагдана (Есүхэй баатрын алагдал, Хонхотон аймгийг Тайчуудаас аварсан явдал гэх мэт). • Хартахан, Сижиуд аймгууд: Хайду ханы отгон хөвгүүн Жаучингаас гаралтай. • Чонос аймаг: Тайчуудын нэг салбар, Чарахай Лингумийн хоёр хөвгүүнээс (Гэнду чоно, Өлэгчин чоно) гаралтай — "чонос" гэдэг нь олон тооны "чоно" гэсэн үг. Дархан хийж, төмөр хайлуулдаг чадвартай удам (Эргүнэ-гүний домогтой холбоотой). • Ноёхон, Уруд, Мангуд аймгууд: Түмбинай ханы есөн хөвгүүдийн ууган Жагсугаас удамласан гурван салбар. Мангудаас Хуйлдар сэцэн — Чингисийн үнэнч анд, Далан-Балжуд тулалдаанд Хуйлдар шархадан үхсэн (Ван хантай хийсэн шийдвэрлэх тулалдаан) — үнэнч тусын гайхамшигт жишээ болгон дурддаг. • Дөрвөн аймаг, Баарин аймаг: Баариноос Наяа ноён (Мухулай ноёны дараа алдартай зүун гарын ноён) гарсан. • Барулас аймаг: Хубилай ноён (Чингисийн дөрвөн адууч гэгдэх дөрвөн орлогчийн нэг) эндээс, мөн Хөхэчү баатар. • Хадархин аймаг: Мухур-Куран удирдагчтай.

• Журьяд/Жадаран аймаг (Жамуха сэцэн): Түмбинай ханы долоо дахь хөвгүүн Дүрбайгийн удмаас. Жамуха сэцэн — Чингисийн бага насны анд, туйлын ухаантай, зальтай хүн гэж дүрслэгдэнэ. Мэргэдийн ноён Тогтоа бэхийг нэгэнт дээрэмдсэн бүх хөрөнгийг буцаан өгч Тогтоагийн итгэлийг олсон гэх худал зальт явдал, дараа нь Ван хан, Чингистэй байлдсан, эцэст нь бусад аймгууд түүнийг "Гур хан" (өргөмжилсөн хаан) хэмээн зарлаж Чингистэй дайлдсан ч ялагдсан. Жамуха эцэст нь Чингисийн цэрэгт баригдаж, Чингисийн өмнө авчрахад Чингис "нэгэнт нөхөр эзэнтэн байсан хэн боловч барьж авчирсан хүнийг өршөөхгүй" гэсэн зарчмаар барьж өгсөн таван хүнийг цаазалж, Жамухаг өөрийг нь цус урсгалгүйгээр нуруу хугалж алах ёсоор (язгууртны нэр төртэй үхэл) хатан цаазаар авахуулсан — учир нь Жамуха "хааны эзэн" (анд) байсныг хүндэтгэсэн. Энэ бол Нууц Товчоонд бас өгүүлдэг алдартай эпизод. • Будаад, Духлад аймгууд: Түмбинай ханы 5, 8 дахь хөвгүүдээс. • Ийсуд/Бэсуд аймаг: Түмбинай ханы хамгийн бага (9 дэх) хөвгүүн Хитатайгаас. Энэ аймгаас Зэв ноён (Жэбэ) гарсан — анх Чингистэй дайсагнаж байхдаа Чингисийн морийг харваж унагаасан боловч дараа нь баригдаж, өөрийн буруугаа илэн далангүй хүлээж зоригтойгоор өмгөөлсний улмаас Чингис түүнийг өршөөж хамгийн итгэмжит жанждын нэг болгосон гэдэг алдартай түүх (Зэв нэрийг Чингис өөрөө өгсөн — "сум" гэсэн утгатай).

• Зэв ноён (Жэбэ), Сүбээдэй баатар нарын Кавказ-Оросын алдарт морин аян (х.151-152): Кушлук ханыг мөшгин, Хар Хидан, Түркестаны Мавераннахр орнуудаар давшин, Персийн Ирак, Гүрж, Тифлис улс руу дайлан орсон түүх дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ. Гүржүүдтэй тулалдахдаа "нуувч довтолгоо" (заль мэх) хэрэглэсэн: Зэв өөрийн цэргийг нуугаад Сүбээдэйг дан ганцаараа тулгаж, Гүржүүд мөшгихөд Зэв хажуугаас нь дайрч бут цохисон гэдэг тактикийг дурддаг ("Энэ бол монголчууд олонхи тулалдаандаа хэрэглэдэг эрдийн мэх"). Дербентийн хаалгаар гарч, Кипчак, Ас (Асуд), Урус (Орос) руу довтолж, гурван жилийн дотор энэ томоохон аяныг дуусгасан гэдэг — энэ бол 1220-1223 оны жинхэнэ түүхэн Кавказ-Оросын кампанит ажлыг (Калкагийн тулалдаан хүртэл) тодорхойлж буй хэсэг. • Сукан аймаг, Кунгият аймаг: Нирун аймгуудын нэг хэсэг, Тайчуудтай холбоотой байсан ч зонхилогчдын нэр тодорхойгүй гэж тэмдэглэнэ. • Х.154: Зохиогч энэ хэсгийн төгсгөлд Нирун аймгуудын тухай дурсгал өгүүллэгийг дуусгаж, дараагийн зорилго нь Чингис хааны удмаас гарсан салбар, түүний үеэл ах дүү, төрөл төрөгсдийн тус бүрийн салбарыг дэлгэрэнгүй өгүүлэх гэдгээ зарлана. Мөн энэ бүхнийг Султан Махмуд Хасан хааны (Газан хаан) нэрэмжит номын зорилготой холбон тайлбарлана. • Х.155: ТАЙЛБАР (зүүлт) хуудас — 22 тайлбар: нирун гэдэг үгийн гарал (нуруу), Найманы цэрэгт живсэн Кун гүн, Эргүнэ-гүний домгийн эх сурвалж, Хятад-Хиад нэршлийн этимологи, Хар Хидан, Чжунду (Дундад нийслэл, Алтан улсын 1125-1215 нийслэл Бээжин хот), Дайду (Юань улсын нийслэл) зэрэг газар нэрийн тайлбар орно. Энэ хуудсаар "Судрын чуулган"-ы Нэгдүгээр ботийн Нэгдүгээр дэвтэр (буюу ТОВЪёгт дурдсан "Нэгдүгээр анги" — Түрэг-Монгол аймгуудын тухай) төгсөнө.

• х.156: Шинэ дэвтрийн гарчиг хуудас — "СУДРЫН ЧУУЛГАН-НЫ НЭГДҮГЭЭР БОТИЙН ХОЁРДУГААР ДЭВТЭР: МОНГОЛ, ТҮРЭГ БУСАД АЙМГИЙН ТУХАЙ ХҮҮРНЭЛ ӨГҮҮЛЛЭГ ОРСОН БОЛОЙ. ЭНЭ НЬ ХОЁР АНГИТАЙ." • х.157: Нэгдүгээр анги — "Энд Чингис хааны өвөг дээдсийн тухай өгүүлэхийн хамт тэдний төрлийнхний амьдралын олон янз байдлын тухай өгүүлэгдэж ч орно. Энэ нь арван хүүрнэл өгүүллэгээс бүрдэнэ." Энэ бол ТОВЪёгт дурдсан "Хоёрдугаар анги, Нэгдүгээр бүлэг" (Добун Баян/Алангоогийн домог → Бодончар → Мөнэн Түдүн → Байшонхор → Түмбинай → Бардан → Есүгэй баатар хүртэлх шат дараалал). • Оршил (х.157-158): Онгуд аймгийн тухай (Утху хэрмийн хамгаалалт, Алакуш тэгин), удирдамж (энэ хэсгийн зорилго: Добун Баян, Алангоогийн салбарыг бусад монголчуудын овгийн салбаруудаас ялгаруулан гаргах). • ДОБУН БАЯН, ТҮҮНИЙ ГЭРГИЙ АЛАНГООГИЙН ТҮҮХЭНД ХОЛБОГДОХ ӨГҮҮЛЛЭГ (х.159-164): • Нэгдүгээр хэсэг: Бүх монгол аймаг Эргүнэ-гүнд очсон хоёр хүний (домогт Бөртэ Чоно) удмаас гаралтай гэсэн уламжлал давтагдана. Бөртэ Чоногийн удмаас Добун Баян, түүний гэргий Алангоо болон бусад олон аймаг гарсан. Мөн Дурбан аймгийн гарлыг (Тамача ханы дөрвөн хөвүүнээс) дурдана. • Хоёрдугаар хэсэг: Добун Баян, Алангоо хоёрын хүүхдүүд — Алангоо нөхрөө нас барсны дараа гэрлийн туяагаар (нар мэт гэрэл шөнөдөө гэрт нэвтэрч биед нь шингэсэн) гурван хүү жирэмсэлж төрүүлсэн алдарт домог энд илүү дэлгэрэнгүй, яруу найргийн хэлбэрээр өгүүлэгдэнэ (Библи/Коран-ы онгон төрөлтийн сэдэвтэй адилтгаж, шашны философийн тайлбар хавсаргана). Алангоо гурван хөвгүүнтэй: Бух Хатаги (Хатагин аймгийн өвөг), Салжи (Салжиут аймгийн өвөг), Бодончар хан (отгон, Чингисийн шууд өвөг дээдэс — "Чингис хааны ариун овог түүнээс үүсэлтэй"). • БОДОНЧАР ХАН, ТҮҮНИЙ ХАТАД БА ХӨВҮҮД (х.165-168): Бодончар эр зоригтой эрэлхэг хүн, хоёр хөвгүүнтэй: Буха (ихийг) ба Бухтай/Бухагай (багийг). Чингисийн шууд сурвалж Бухагаас үргэлжилнэ. Тайчуудын зарим аймаг мөн Бодончарын удмаас гэдэг боловч эл мэдээнд бүрэн итгэх аргагүй гэж зохиогч сэжиглэнэ (учир нь тайчуудын "Алтан дэвтэр"-т Чархай/Чарахай Лянхуагийн (өөр удмын) хөвгүүдээс гаралтай гэж бас өгүүлдэг — хоёр өөр уламжлал зэрэгцэн байгааг зохиогч шударгаар тэмдэглэнэ).

• МЭНЭН ТУДУМ БА МУНУЛУН ХАТАН (х.166-169): Мэнэн Тудум бол Чингисээс дээших долоо дахь үеийн өвөг (Бухагийн хөвүүн). Хатан Мунулунтай есөн хөвгүүнтэй байв (баян, хангалуун амьдралтай, Нус-эрэг/Кухи-сиях нутагт). Жалайр аймгийнхантай зөрчилдсөн явдал: Мунулун хатны хөвгүүд адуугаа хайхаар яваад жалайрчуудын тарьсан тарианы газрыг сүйтгэсэнд Мунулун хатан жалайрчуудыг зэмлэн муу үг хэлсэнд жалайрчууд өшөөрхөж, найман хөвгүүнийг нь хамтад нь алсан (эсрэг хувилбараар: жалайрчууд Мунулуны хөвгүүдийн морин тэмцээнд нутгаа сүйтгүүлсэнд өшөөрхөж авс алсан). Отгон хөвүүн Хайду ганцаараа авга ах Начингийн (өвөг эцэг) саванд (шаварсаваар хийсэн буйдан/сав) нуугдаж амьд үлдсэн. Хайду хожим өсч том болоод жалайр аймгийг бүхэлд нь эрхшээлдээ оруулж боолчлон, тэр цагаас хойш жалайр аймаг Хайду ханы (улмаар Чингисийн) удмын өтөг боол (удаан жилийн боол/зарц) болжээ — энэ нь Жалайраас гарсан Мухулай гован зэрэг Чингисийн үеийн алдартай ноёд яагаад "боол" статустай байсныг тайлбарлана. • ХАЙДУ ХАН БА ТҮҮНИЙ ХӨВҮҮДИЙН ТУХАЙ (х.169-170): Хайду бол Чингисээс дээших зургаа дахь үеийн өвөг. Их буян, аз жаргалтай, гурван хөвгүүнтэй: Байшинхор (ууган, Чингисийн алтан ураг эндээс эхэлнэ), Чархай/Чарахай Лянхуа (дунд, өөрөөр Түмбинай гэдэг — Алтан дэвтэрт бүх Тайчуудын өвөг гэж бичигдсэн), Чаужин/Ортагай (отгон, түүнээс Артахан, Сайжуд хоёр аймаг үүссэн). Хайду хааны үед олон эхнэр, аймаг, адуу сүрэгтэй тоо томшгүй өргөжсөн хүн ам жагсаана. Чингис хаан бага насандаа эцгээсээ өнчирч, эрхшээлийнхээ ихэнх хүмүүсийг цэргүүд нь тайчуудад нийлсэн тул удаан жил дайн дажин болсныг энд оршил байдлаар анх дурдана.

• Амбагай хааны цаазлагдсан түүх дахин дэлгэрэнгүй (х.171-173): Амбагай хааныг (Чархай Лянхуагийн ач) татарууд барьж Алтан хаанд (Хятадын Алтан улс/Жин гүрэн) хүргүүлж, "модон илжигэнд төмөр хадаасаар хадаж" алуулсан. Энэ явдлын өмнөх зэрэгцээ өгүүллэг: Тодойн Отчигин (Амбагай ханы ач, тайчуудын нэгэн зонхилогч) татар аймгийн зочинд очиж, Мунхо-Жаутхури гэдэг татар ноёны залилан мэхлэлд орж бага хугацаанд баригдах гэснээ азгаар зугтаж амьд гарсан адал явдалт өгүүллэг өгүүлэгдэнэ (аюулаас зайлсхийсэн зальтай учрал). • Чонос аймгийн угсаа: Чархай Лянхуагийн ач Соргогдуху чоно → Амбагай хан. Байшинхор гэргийгээ (эхнэрээ) залгамжлан авсны дараа Гэнду чоно, Өлэгчин чоно хоёр хөвгүүнтэй болж, тэднээс Чонос аймаг хоёр салбарлаж хөгжсөн. • Хотол хан — Амбагай ханы өшөөг авахаар Алтан хантай (Хятад) дайлалдсан, эцэст нь ялагдсан ч гайхамшигтайгаар амьд гэртээ буцаж ирсэн адал явдал (х.183-186): Амбагай ханы нас барсны дараа монголчууд хуран цуглаж, зөвлөлдсөний эцэст Хотол хан-ыг (Хабул ханы зургаа/долоо дахь хөвүүн Тодойн Отчигин) хаанчлагчаар өргөмжилж, Алтан хааны эсрэг дайнд мордуулав. Хотол хан их зүйл олзолсон боловч буцах замдаа дөрвөн аймгийнхнаас (өөрсдийнх нь холбоотон боловч урвасан аймаг) дайрагдаж, ганцаараа зугтан морио алдаж, олон адал явдал даван туулж (морь алдах, буягны шидэт өндөгний дүрсэлсэн ардын үлгэр маягийн зохиомж холилдсон өгүүлэмж), эцэст нь эргэн гэртээ амьд ирж, гэрийнхэн нь түүнийг "нас барсан" гэж уй гашуу болж байтал баяр хөөрөөр угтсан гэдэг ардын үлгэрийн шинжтэй домог. (Энд шүлэглэсэн хэсэг ч орсон.) • ХАБУЛ ХААНЫ ХӨВҮҮН БАРДАН БААТРЫН ТУХАЙ ХҮҮРНЭЛ — Чингисийн шууд удам угийн бичгийн гол шат: • Байшинхор (Чингисээс дээших 5-р үеийн өвөг, "Бүдэ өвөг" гэдэг нэрээр монголчууд нэрлэдэг) → Түмбинэ хан (4-р үеийн өвөг, "Будуту" гэдэг). Түмбинэ хан есөн хөвгүүнтэй, тав нь нэг эхтэй (Жагсу/Яхши - ноёхон, уруд, мангуд aймгийн өвөг; Барим ширбуха/бужу; Хачули - барулас aймгийн өвөг; Хачиун/Сим Сэчүлэ - хадархан aймгийн өвөг; Батхүлэг/Баткулки - будат aймгийн өвөг), дөрөв нь өөр эхтэй (Хабул хан — 6-р хөвгүүн, Чингисийн шууд өвөг; Удур баян - журьяд/жадаран aймгийн өвөг; Бурулжар - духлад aймгийн өвөг; Хитатай - бэсуд/ийсуд aймгийн өвөг).

• ХАБУЛ ХАН (Чингисээс дээших гуравдугаар үеийн өвөг, "элинчик" гэж нэрлэгддэг): Их хатан Сунигул/Сочигэл (баргуд aймгийн) хатантай. Дөрвөн хөвгүүн: Охин-бархаг (Юрки) (ууган, туйлын гоо үзэсгэлэнтэй хүн байсан гэдэг — учир нь түүнээс "Охин" хэмээх нэр гарсан), Бардан(Бартан) баатар (хоёрдугаар хөвүүн — Чингисийн өвөг эцэг), Хадан баатар (гуравдугаар — олон ноёд гарсан), Тодойн Отчигин/Хотол хан (дөрвөн эсвэл зургаа/долоо дахь хөвүүн — дээр өгүүлсэн Хотол хан). • Хабул хааны Алтан хантай (Жин улс) хийсэн зөрчилдөөн: Хабул хан нэгэн удаа Алтан ханы элчийг алсны улмаас хоорондоо мөргөлдөж, дараа нь Хабул ханы хөвгүүд татар aймгийнхантай мэтгэлцэн тулалдаж эхэлсэн. Энэ явдлаас болж татарууд байнга л монголчуудыг отон байж, тэдний дайран орох аятайхан нэхцлийг хүлээж байв гэсэн удаан жилийн хурцадмал байдал үүссэн (Есүгэй баатрын алагдал хүртэлх шалтгаан). • Охин-бархаг (Юрки)-ийг татар aймгийнхан авлигаар баривчлан, Алтан хаанд хүргэж, модон илжигэнд төмөр хадаасаар хадаж алсан (Амбагай ханы адилхан цаазын хэлбэр — энэ бол өөр эпизод, өөр хувилбар байж болзошгүй боловч ижил дүрслэл давтагддаг). • ХИАД БОРЖИГИН АЙМАГ (Есүгэй баатрын удам)-ын өвөрмөц шинж: Хиат-Боржигин удмынхны ихэнх нь цэнхэр нүдтэй, час зэрдэн (улаавтар/бор шаргал) үстэй байдаг гэдэг — Алангоогийн гэрлийн туяа (домгийн эцэг) шөнө цэнхэр нүдтэй улбар шар үстэй хүний дүрстэй гэрэл гэнэт гэрт нь ирж, явж байсан гэсэн домогтой холбож энэ өвөрмөц гадаад төрхийг зохиогч тайлбарлана — Есүхэй баатрын үеэс (найм дахь үе) энэ содон шинж тод ажиглагдаж эхэлсэн гэж тэмдэглэнэ. • Хадан баатрын удам: Хучар гэдэг мэргэн харваач (сумаа маш хол харвадаг, "Хучарын сум нь нүдэнд үзэгдэхгүй болтол хол явдаг" гэсэн зүйр үг) — Чингистэй анх нэгдэж, дараа нь Хабул ханы хөвгүүн Алтан, Хотол ханы хөвүүн Хучар нар (Даридай Отчигины удам) дайны олзны хуваалцлагаас болж Чингисийн эсрэг Он хан руу шилжсэн боловч эцэст нь Чингис Хучар, Алтан хоёрыг ялан авсан гэдэг.

• х.191 — Бардан баатрын удмын хүснэгт: Бардан баатрын дөрвөн хөвүүн: Мэнгэт хиан (бүх хиадууд эндээс гаралтай — "хиад" гэдэг нь монгол хэлээр "ширүүн урсах" гэсэн утгатай гэж тайлбарлана; удмаас Букун-Жаухат, Хучир зэрэг), Нэхүш тайш (удмынхан нь "ойн иргэн" гэж нэрлэгддэг), Есүхэй баатар (Чингисийн эцэг), Даридай Отчигин (удмаас Тайнал-өө). • ЕСҮХЭЙ БААТРЫН ТУХАЙ ХҮҮРНЭЛ (х.192-198): Есүхэй баатар олон монгол аймгийг захирч байсан, эрэлхэг, зоригтой хүн. Татар аймаг, хятадын цэрэг ноёдтой олонтоо тулалдсан. Их хатан нь Үүлэн (Өэлүн) ужин (олхонуд aймгаас) — буянтай, хүндэт, таван хөвгүүн, нэг охины эх. Хоёрдугаар хатнаас (нэр нь Бүлгэтэй ноён гэдэг хүний эх) нэг хөвгүүн. • Тэмүжин (ууган хөвүүн, хожмын Чингис хаан): "Найманы эзэнтэн (Тайан хан) хороогоод, тавин настайдаа ганц эзэн хаан суухад нь Чингис хаан цол өргөмжилжээ" гэж товч дурдана. • Жочи Хасар (хоёрдугаар хөвүүн): Асар их бяртай, шуурхай хүн — хоёр гараараа хүнийг барьж авч нуга татаад хугалж чаддаг гэдэг гайхамшигт хүчний тухай дурдана. Чингистэй Он хантай хийсэн дайнд, Найманы Таян хантай хийсэн дайнд голлох цэргийг удирдсан. Хожим Хасарын удмынхныг Чингисийн ургийнхантай адил хан хөвгүүдтэй эрэгцүүлэн суулгах өвөрмөц зан заншил тогтсон (Чингисийн бусад ах дүүсээс ялгаатайгаар Хасарын удам ганцаараа "хан" зэрэглэлтэй байсан). • Жочи Хасарын хөвгүүд: Ихэ, Туху, Есүнгу (гурав нь мэдэгдэж буй), мөн 40 орчим хөвгүүнтэй байсан гэдэг. Есүнгу Мөнх хаан, Хубилай хааны шадар туслагч байв. Аригбухтай хагарал гарахад Есүнгу Хубилайн талд байсан. • Есүхэй баатрын бусад гурван хөвгүүн (нэрс товч жагсаагдсан — Хачиун, Отчигин Тэмгэ гэх мэт, дараагийн хэсэгт дэлгэрэнгүй). • х.199: Есүхэй баатрын хатад ба хөвгүүд-ач нарын асар том угийн бичгийн хүснэгт (Чингис хаан, Жочи Хасар, Ихэ, Туху, Есүнгу... олон салбар). • х.200 — Рашид-ад-Дины чухал тайлбар (Тэмүжин нэрний гарал): "Тэрбээр эхлээд Тэмүжин нэртэй байсан. 13 настай байхад эцэг нь өөд болсон учир 28 жил түүний аж байдал уруудан сарнижбайлаа. Хэрэйдийн эзэнтэн Он ханыг эрхшээлдээ оруулснаас хойш хиймрь нь сэргэж, буян нь дэлгэрч, аугаа их эзэнтэн Чингис гэж нэрлэх болжээ. Улаар (Найманы) эзэнтэн Даян ханыг дарсны дараа түүнд хаан төрийг барюулан ёсоор өнгэт цагаан туг мандуулан Чингис хаан цол өргөмжилжээ. Энэ нэрийг түүнд Мэнлиг эцгийн хөвгүүн, нэр нь Хөхчүү цол нь Тэб тэнгэр өгчээ." — Энэ бол "Чингис" нэрийн гарлын тухай хамгийн тодорхой мэдэгдэл (Тэб Тэнгэрийн зарлигаар өргөмжлөгдсөн гэдгийг баталгаажуулна).

• х.201: "СУДРЫН ЧУУЛГАН"-ы Нэгдүгээр ботийн Хоёрдугаар дэвтрийн ХОЁРДУГААР АНГИ эхэлнэ — "Чингис хаан, түүний яруу алдарт ураг эрин үе бүрд эзэнтэн байсан түүний зарим хувь хүн, мөн эзэмшил нутаг (улс)-ын байгсдын тухай хүүрнэл, түүнчлэн тэдний үед ба одоо ч, өөрөөр хэлбэл 705 он буюу МЭ 1305-1306 оны сард дэлхийн бүх бус улсын хүмүүсийн товч өгүүллэгийн хавсралтаас бүрдэнэ. Энэ анги нь арван зургаан хүүрнэл өгүүллэгтэй." Энэ бол ТОВЪёгт дурдсан "Хоёрдугаар бүлэг" (Чингис хаан ба түүний удмын хаадын товч он тооллын жагсаалт). • Чингис хааны өргөн уудам магтаал (шашны хэв маягаар — дэлхийг эмх цэгцтэй болгогч, шударга ёс тогтоогч, Аллахын зарлигаар засаглагч хэмээн дүрслэгдэнэ). • ЧИНГИС ХААНЫ ХАТАД БА ХӨВГҮҮДИЙН ТУХАЙ (х.203-207): Чингис хаан гурван зуу орчим эхнэр, татвар эмстэй байсан боловч тав нь их хатан: 1. Бөртэ ужин — Хонгирад aймгийн зонхилогч Дэй ноёны охин, хамгийн ахмад, хүндэт хатан, 5 хөвгүүн 5 охины эх. Мэргэдэд олзлогдож, Ван ханы туслалцаатайгаар аврагдсан алдартай түүх дахин дурдагдана (Ван хан Чингисийг "хөвүүн" гэж, Бөртэг "бэр" гэж үздэг байсан учир аврахад тусалсан). Аврагдах замдаа Жочи мэндэлсэн тул "гэнэт ирсэн зочин" гэсэн санаанаас "Жочи" нэрийг өгсөн гэх (Жочи нэрний өөр нэг гарлын хувилбар: "хасар махчин араатан" гэсэн үг гэж энд өгүүлнэ — сая уншсан 193-р хуудсанд). • Хөвгүүд: Жочи (ууган), Цагадай (Туркестанаас Амударьяны хүртэл захирсан), Өгэдэй (гуравдугаар, Чингисийн дараа их хаан суусан, 13 жил төр барьсан, ууган хөвүүн Гүюг хан), Тулуй (дөрөвдүгээр, "Их ноён" цолтой, эцгийнхээ дэргэдээс салдаггүй байсан — "толь/күзу" гэсэн нэр, хөвгүүд нь Мөнх хаан, Хубилай хаан, Хулагу/Үлэхү хан, Аригбух). • Охид: Ужин бэхи (Ихирас aймгийн Нэхүн бутгийн хөвүүнд), Чичгэн (Ойрад aймгийн Хутугийн хөвүүн Торэлчид), Алгай (Онгуд aймгийн эзэнтний хөвүүнд), Түмэлүн (Хонгирад aймгийн эзэнтний хөвүүн Гүргэнд), Алталун (Олхунуд aймгийн Тачу хүргэнд, "Жаур сэцэн" цол авсан), Ил Алти (таалсан эмэгтэйгээс гарсан тэжээвэр охин, Уйгарын эзэнтэн Идикутад өгсөн). 2. Хулан хатан — Мэргэд aймгийн зонхилогч Дайр усуны охин. Нэг хөвүүн Хулгана/Кюльген төрүүлсэн. 3. Есүй хатан — Татар aймгийн хүн, нэг хөвүүн Жаур төрүүлсэн ч тэр багадаа нас барсан. 4. Гүнж хатан — Умард хятадын эзэнтэн Алтан ханы (Жин улс) охин, хүүхэдгүй. 5. Еслүн — Есүйгийн эгч, мөн Татар aймгаас.

• Бусад дурдсан эхнэрүүд: Абихэ хатан (Ван ханы дүү Жаха хамбын охин, Чингис сүй тавьж авсан ч зүүд сэжиглэн Уруд aймгийн Хөхдэй ноёдод өгсөн — эсрэг хувилбар: Тулуйд өгсөн гэх бас өгүүлдэг, хоёр эх сурвалж зөрчилтэй), Гүрбэсу хатан (Найманы Даяны (Таян хан) бэлэвсэн эхнэр байсан, Даяны алагдсаны дараа Чингист өгсөн), Тангадын эзэнтний охин. Мөн Найман, Татар олзны эмсээс төрсөн хоёр хөвгүүн — Журчидай (Зүрхтэй) ба Уржихан (Аурджикан) — хоёул багадаа нас барсан. • х.207: Чингис хаан, эхнэрүүд ба хөвгүүдийн салбарын бүрэн хүснэгт — Жочи хан, Цагадай хан, Өгэдэй, Тулуй, Хулхан (Хулгана), Жаур, Журчидай, Уржихан (сүүлийн гурав багадаа өнгөрсөн тул үр удамгүй); мөн зургаан охины хүснэгт (Ужин бэхи, Чичгэн, Алгай, Түмэлүн, Алталун, Ил Алти) — хэн хэнд нь хэн хүргэн болсныг тодорхой дурдана.

• х.208: ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ — "Чингис хааны тухай он дараллын бичгүүд ба өгүүллүүд. Энэ нь түүний мэндэлсэн үеэс хаан суусан ба хаан байсан үеийн хаан ширээ, хатагтай нар, хан хөвгүүд ба ноёдыг дүрслэнэ. Аль нэгэн цагт өөрийнх нь зохион байгуулж удирдан хийсэн тулалдаан ялалт болох ноёдын нь өвгийн тухай өгүүлнэ." Зохиогч арга зүйгээ тайлбарлана: Ибн-эл-Асирийн жил жилийн түүхийн загварыг баримталж, Чингисийн мэндэлснээс эхлээд насан эцэслэсэн үе хүртэл жил бүрээр (мөн эргэн тойрны бусад улсын үйл явдлыг зэрэгцүүлэн) он дараалсан хэлбэрээр бичих зарчим баримтална. • ЧИНГИС ХААНЫ ТҮҮХ (х.209-211) — Төрсөн он: гахай жил, хиджра 547 он (МЭ 1152-1153), тодруулбал зул-кадэ сарын (1153 оны нэгдүгээр сарын 28 — хоёрдугаар сарын 26) хооронд. Зохиогч нарийн он тооллын тооцоо хийж, Чингис 72 жил амьдарч 73 дахь насандаа өөд болсныг баримтлан төрсөн он жилийг ухаждаг арга хэрэглэсэн гэдгээ тайлбарлана (учир нь монголчууд, тэр байтугай зурхайчид ч түүний яг төрсөн өдрийг тодорхой тэмдэглээгүй, харин нас барсан он насыг нь нарийн мэддэг байсан тул түүгээр нь тооцож гаргасан). • Тэмүжин нэрний өөр нэг тайлбар: Есүхэй баатар татаруудтай дайтахаар мордоход (яг Чингис мэндэлсэн гахай жилд, х.547/1152-1153), эхнэр Үүлэн (Өэлүн) эх жирэмсэн байв. Есүхэй татарын Тэмүжин үгэ болон Хори буха гэдэг хоёр зонхилогчийг дийлж, дарханы цолоо (баатрын нэр) авч буцаж ирэхэд яг тэр үед хүү нь мэндэлсэн тул "сайн ерөөлтэй тохиолдол" хэмээн дайсны ялагдсан ноёны нэрээр (Тэмүжин үгэ) хүүгээ нэрлэжээ гэсэн уламжлалт домог (Монголын нууц товчоонд бас өгүүлдэг эпизодтой яг адилхан). • Есүхэй баатар нирун aймаг, ах дүү, төрөл садангуудын толгойлогч байсан ч, эсрэг талын аймгууд (ялангуяа Есүхэй ба Татар aймгийнхны хооронд) бие биенээ үзэн ядаж дайсагналцах болсныг дахин тэмдэглэнэ. Есүхэй идэр залуудаа өөд болсон (татаруудад хордуулагдсан — өмнөх хэсэгт дурдсан). • ДЭЛХИЙН ХАЛИФ, СУЛТАН, МЕЛИК-АТАБЕКУУДЫН ОН ТООЛЛЫН ХАВСРАЛТ (х.211-215) — Рашид-ад-Диний зохиолын өвөрмөц арга барил: Чингисийн мэндэлсэн үеийн (х.547-562, МЭ 1152/53-1166/67) 13 жилийн туршид дэлхийн бусад томоохон улс орны хаад, эзэнтнүүдийн товч он тооллын жагсаалт хавсаргана: • Халифуудын он тооллын бичиг: Багдадын Аббасидын халиф Муктафи (х.556/МЭ1160-1161 хүртэл), дараа нь Мустанжид, Египетийн (Мисэр) Исмаилийн халиф Зафир, дараа нь Фанз (х.556 онд).

• Султануудын он тооллын бичиг: Хорасаны Сельжукийн Султан Санжар ибн Мелик-шах (Угусуудад олзлогдож, дараа зугтаж, дизентери өвчнөөр нас барсан, МЭ1157/х.552 онд Угусууд Нишапур хотыг дээрэмдсэн); Хорезмийн (Сартуул) захирагч Ил Арслан (Атгыз ибн Билгэ тегиныг ялж Хорезмийг эзэлсэн, 61 настайдаа нас барсан); Ирак/Ажамын Султан Мухаммед ибн Махмуд ибн Мухаммед Мелик шах (Багдадыг бүслэн авсан, Сулеймен шах хаанчлалын залгамжлал); Бага Ази/Рум-ын (Анатоли) Султан Масуд, түүний хөвгүүн Кылыч Арслан. • Меликүүд ба Атабекуудын он тооллын бичиг: Систан, Мазандеран, Ирак-и Ажам, Азербайжан (Атабек Ilдэгиз), Сири/Шам (Атабек Нур-ад-дин Дамаскийг эзэлсэн, Диярбекр), Магриб (Альмохадын Абд-ал-мумин, Франкуудаас Махдиж хотыг булаан авсан МЭ1159/х.553) зэрэг орнуудын захирагчдын нэр, огноо жагсаана. • Дурсгалт үйл явдлын он дараллын бичиг: МЭ1158/х.553 онд Багдад хотыг үер автсан (голын үер, хотын хороолол нурсан); МЭ1161-1162/х.557 онд Гүржистан-Азербайжаны довтолгоо Довин хотыг эзэлсэн, атабек Шамс-ад-дин Илдэгиз хариу довтолгоо хийсэн; 1163/х.558 онд Гүрж улстай долоон хоног үргэлжилсэн том тулалдаан болсон. • х.215 төгсгөлд: Зохиогч энэ 13 жилийн (х.547-562, МЭ 1152/53-1166/67) дэлхийн товч он тооллын хавсралтыг дуусгаж, "Энэ арван гурван жилээс хойших Чингис хааны түүхийг бичих ажилдаа эргэн орьё" гэж мэдэгдэн энэ хэсгийг өндөрлүүлнэ. ---

Энэ хэсэгт (Нэгдүгээр боть бүхэлдээ — Нэгдүгээр ба Хоёрдугаар дэвтэр хэсэгчлэн) дараах гол агуулга багтав: 1. Орчуулгын болон зохиогчийн удиртгал (х.1-42): Рашид-ад-Дины намтар, номын гурван ботийн бүтэц, шашны философийн эхлэл. 2. Нэгдүгээр дэвтэр — Түрэг, Монгол аймгуудын угсаа судлал (х.43-155): Огузын домог, 24 түркмэн aймаг, дараа нь Чингисийн үеийн ойролцоо болон холбоогүй монгол/түрэг олон aймгийн (Жалайр, Татар, Мэргэд, Ойрад, Хэрэйд, Найман, Онгуд, Тангад, Уйгур гэх мэт) тус бүрийн намтар, дайн дажин, ураг холбоо. 3. Хоёрдугаар дэвтэр эхлэл — Чингисийн шууд өвөг дээдсийн шугам (х.156-211): Эргүнэ-гүний домог → Бөртэ Чоно → Добун Баян/Алангоо → Бодончар → Мэнэн Тудум → Хайду хан → Байшинхор → Түмбинэ хан → Хабул хан → Бардан баатар → Есүхэй баатар → Чингис хаан (Тэмүжин). Чингисийн бүх хатад, хөвгүүд, охидын жагсаалт, "Чингис" ба "Тэмүжин" нэрсийн гарал. 4. Дэлхийн он тооллын хавсралт (х.211-215): Халиф, Султан, Мелик-Атабекуудын товч жагсаалт (х.547-562/МЭ 1152-1167). Дараагийн хэсэг (х.216-) — өөр агент уншиж байгаа хэсэгт Чингис хааны бодит үйл ажиллагааны он дараалсан түүх (13-аас хойших жилүүд) эхлэх төлөвтэй. --- Тэмдэглэл бэлтгэсэн хуудас: 1-215 (даалгаврын хамрах хүрээ бүрэн дуусав). --- Судрын чуулган (Рашид-ад-Дин), I боть, I дэвтэр — Тэмдэглэл (хуудас 216-424) Эх сурвалж: Судрын чуулган 1 (Ц.Сүрэнхорлоогийн орчуулга, УБ 2002), 424 хуудастай. Энэ тэмдэглэл 216-424 хуудасны хамрах хүрээг бүрхэнэ (1-215 хуудсыг өөр агент тэмдэглэсэн). ---

Энэ хэсэг нь "Арван настайдаа эцгээсээ хагацсанаас хойших үеийн Чингис хааны түүх" гэсэн том бүлгээс эхэлж, дараа нь Чингисийн залуу насны дайн байлдаан, овог аймгуудын хуваагдал, нэгдэл, дараа нь Он дараллын бичиг (Хятад, Хар Хидаан, Мачин, Туркестан, Иран, Рум/Шам/Мисрийн халиф-султан-мэлигүүдийн он тооллын жагсаалт) орж байна. Үүний дараа Чингис ба Он хан хоёрын харилцаа, Найманы Буюруг хан, Тайчууд, Мэргэд, Татар, Жамуха сэцэн зэрэгтэй хийсэн дайн байлдааны түүх дэлгэрэнгүй бичигдсэн. ---

• МЭ 1167 оны 12-р сараас 1168 оны 1-р сар (х.563 раби 1) — хулгана жилээс МЭ 1194 оны 1-2-р сар (х.590 сафар) — барс жил хүртэл 27 жилийн хугацаа. Энэ хугацааны эцэст Чингис хаан 40 (41) настай байв. • Энэ бол Чингисийн эцгээ нас барсны дараах, амьдрал нь тодорхойгүй, жил жилээрээ тэмдэглэгдээгүй үе — товчхон бичигдсэн.

• Чингис 13 настайдаа эцгээсээ хагацахад тайчууд аймаг түүнийг орхиж, дайсагнаж эхэлсэн. Хабул хааны ач Адал хааны хөвүүн, хэрүүлч Таргудай (Тайчуудын эзэнт захирагч) болон Хүрэлбаатар нар тэргүүлж байв. • Есүхэй баатрын үед дуулгавартай байсан аймгууд Чингисийн үед тэрслэж, "ойн иргэд" гэж нэрлэгддэг айл өрхүүд тарж, зөвхөн Тодойн гэрт (Чингисийн гэр бүл) л цөөхөн хүн үлдэв. • Чархай өвгөн (Сорхон-шарын хамаатан) Чингисийг сум харваж шархдуулсан хэрэгт холбогдсон боловч Чингис уучилж, хожим Ил төмөр, Бүргэд/Буркут, Итгэл хүү/Итэлгү нар Чархайн удам болж Чингисийн ноёд болсон. • Жамуха сэцэн-ий анхны эсрэг хүчний эхлэл: Жочи Дармала (Жамухагийн хамаатан) Чингисийн ноён Тохучар/Такудачарыг нум сумаар харваж алсан явдал Жамуха, Чингис хоёрын анхны хагаралын шалтгаан болсон. • Тайчуудын эсрэг дайн, "13 хүрээ" зохион байгуулалт: Чингис талд Үлэн (Өэлүн) эх, ордны тайган, хадам, аймаг зэргээс бүрдсэн 13 хүрээ (аймгийн бүлэглэл) байгуулагдсан — хуудас 218-220 дээр 13 хүрээг нэг бүрчлэн жагсаасан (Чингисийн эх Үлэнгийн хүрээ, Чингис ба хөвгүүдийн хүрээ, Хабул хааны ах Сэм Сэчүлэ, Сүйхэтү/Дэренги ноён, Сархагт-Зурхэтийн хөвүүд, Хиад зурхэнхүүд, Даридай отчигин, Хотул хааны хөвүүн Жочи хаан, Алтан нэгэн хүрээ, хингият аймгийн Дахи баатар, Чархай лингумын хөвүүд гэх мэт). • Далан балжуд байлдаан: Тайчууд 30,000 морин цэргээр Чингисийг довтолсон боловч 13 хүрээгийнхэн бухний дээд үнэн (тэнгэрийн) авралаар дайсныг ялсан гэдэг. • Удут, Бүрдут аймгийн нар (тайчуудын салбар) Чингист дагаар орсон тухай, олзлогдогсдыг тогоонд чанаж эрхшээлдээ оруулсан хэрэг гарсан (аюултай эрсдэлтэй үйл явдал). • Улуг-баатар, Тугай-Далу нар боол мэт номхон ирсэн боловч 2 удаа тэрсэлсэн (Очал Жалмак толгойд аюулт явдал болсон). • Сулдус аймгийн Сорхон-Шар, Чулуунбаатар тайчуудаас тасарч Чингист ирсэн. • Баарин аймгийн Ширкату-Эбүгэн (Ширээт өвгөн) Алаг, Наяа хөвгүүдээ дагуулан Чингист ирсэн — Наяа Мөнх хааны үед 120 нас хүрсэн гэдэг. • Чингисийн дайллага (Хиад аймгийн уулзалт): Өэлүн эх, ах дүү Жочи Хасар, Отчигин ноён, хиад аймгийн салбар журхэний удирдагчид, Сача бэхи ба Тайчу нарын хамт Онон мөрний хөндийд дайллага хийсэн. Сача бэхийн бага эхнэр Эмугэй (Эбэгэй) хатан айраг барьсан явдлаас болж хэрүүл гарсан — Шихиур (аягачны ахлагч) зодуулж, Бэлгүтэй ноён шархадсан, Хатагин аймгийн Хатахита морь хулгайлсан зэргээс Бэлгүтэй, Бүри хоёрын хэрүүл болж, Бэлгүтэй ялагдсанаар Сача бэхи, Тайчу нар Чингисээс тасарч одсон.

• Хятадын Алтан хааны ноён Чинсян (Ван) татарын ноён Мэгужин сүлтийг довтолсон мэдээ ирж, Чингис Татарын эсрэг дайтахаар мордсон (Улзын нутагт Мэгужин сүлтийг устгасан, олон адуун сүрэг мал, мөнгөн хатгамал, алтан хатгамал бүхий эд зүйлийг олзолсон). Хятадын Чинсян Чингист "Жаут-хүри" (Аугаа их ноён) цол, Тогорилд "Ван хан" (нэгэн ханлигийн эзэнтэн) цол өгсөн. • Жүрхэн аймгийнхныг Долоон болдог газарт бут цохисон. • Ван ханы дүү Жаха хамба (дунгайд аймгийнхны нэгэн, Иран/хэрэйд угсаатай Абачи тутгаулын удам) Чингист автан эрхшээлд орсон.

• 27 жилийн хугацаанд (х.563 раби 1 - х.590 сафар) Умард Хятад, Хар Хидаан, Чина ба Мачин, Туркестан, Иран орны халиф, султан, мэлик нарын он дарааллыг жагсаана. • Умард Хятад: Лиан, Тайзу 12 жил, Ши-зун 20 жил, 23 жил. • Мачин: Нам-зун, Гау-зун 40 жил; Сау-зун 22 жил; Гуан-зун 4 жил, 3 жил. • Туркестан, Мавераннахар: Гүр хан. • Багдадын халиф: Аль-Мустанжид (х.566/МЭ.1170 нас барав) → Мустади халиф (х.575/МЭ.1180 нас барах хүртэл) → ан-Насер-ли-диниллах. • Египет (Миср): Адыд халиф (х.565 мухаррем/МЭ.1169 нас барав) → Салах-ад-дин Юсуф (Саладин) хаан суусан — Аббасудын халифын нэрийн өмнөөс хутба уншиж, Исмайлийн (Фатимидын) язгуур 14 хүн 272 жил захирсны төгсгөл. • Хорезмын султанууд: Ил-Арслан ибн Атсыз (х.567/МЭ.1172 нас барав) → Султан-шах, Текеш (Ала-ад-дин Текеш) хоёрын хооронд эрх мэдлийн тэмцэл, Хар Хидаан Гүр ханд туслалцаа хүссэн, Мелик Муайад-ад-доулагийн оролцоо — Текеш эцэст нь Хорезмын сэнтийд суусан (х.568 раба II/МЭ.1172.3.12). ---

Хорезмшах Текеш ба Туган шахын дайн • Текеш Хорасаныг эзэмшиж, Туган шахтай (Мелик Динар, Серахс, Нишапур орчимд) удаан дайн хийсэн. х.576/МЭ.1181 — Туган шах Хорасаны Серахс, Мервийг эзлэв. • Туган шах х.581/МЭ.1185 онд нас барав. • Атабек Менгли бек, Султан Текеш хоёрын дайн, Нишапур, Мерв, Шадьях зэрэг хотуудын эзэмшлийн төлөөх тэмцэл (х.582-590/МЭ.1186-1194). • Хар Хидаан Гүр хан, Сельджукийн Султан Тогрул ибн Арслан, Ирак-и Ажамын (Персийн) Кутлуг Ианч, Атабек Мухаммед ибн Илдегиз зэрэгтэй Текешийн харилцаа, дайн. • х.589 рамазан/МЭ.1193.12.29 (шөнө) — Султан Текеш нас барав (Хорезмшахын сан хөмрөг, эзэмшил нутгийн захиргааг гартаа авсан байсан). • х.590/МЭ.1193-1194 — Султан Тогрул нас барах, Кутлуг Инанчийг Хятан хааны хүү Юнус хан алж, атабек болгосон. • Кутлуг Инанч Рей хотод Султан Тогрулын цэрэгтэй тулалдаж алагдав (шүлэг иш татсан хэсэг бий — Шахнамэ номоос). • Багдадын халиф Насир — Рей хотод Султан Тогрулын толгойг явуулсан (х.590 раби 1/МЭ.1194.3.1). Сайд Назим-ал-мулк Масуд. • Мазандеран, Ирак, Азербайжан, Керман, Мосул/Диярбекр, Шам (Сири), Миср (Египет), Умард Африк-ийн мэлиг, атабекуудын он дарааллын бичиг (х.234-238): • Мазандеран шах: Ала-ад-дин Хасан ибн Рустем ибн Шахрияр. • Ирак, Азербайжан атабек: Илдегиз → хөвүүн Мухаммед Жехан Пехлеван (х.567/МЭ.1171-72 нас барав) → Фалак-ад-дин → Кызыл Арслан. • Мосул/Диярбекр атабек: Нур-ад-дин, Кутб-ад-дин Маудуг ибн Зенги ибн Аксонкур → Сейф-ад-дин Гази → Изз-ад-дин Масуд. • Шам (Сири) атабек: Нур-ад-дин (Занги гүрний, Салах-ад-дин /Саладин/-тай холбоотой үйл явдлууд, Франкуудтай дайн, Мисрийг эзлэх). • Салах-ад-дин Юсуф (Саладин) Мисрийг эзэлж, Аюби гүрнийг үндэслэсэн тухай дурдагдана. Бэйт-ал-Мукаддес (Иерусалим) эзлэх, Франкуудтай (загалмайтнууд) хийсэн дайн байлдаан. • Умард Африк (Магриб): мэлик Юсуф ибн Абд-ал-Мумин. ---

Х.591 раби/МЭ.1195 (1-2 сар, туулай жил) — х.599 жумада II/МЭ.1203 (2-3 сар, гахай жил) хүртэлх 9 жилийн хугацаанд Чингис хаан 41 настай байв. Энэ үед Чингис, Он хан хоёр найрсаг байж, хамтран Мэргэд (Тогтоа/Тогтох), Найман (Буюрук), Тайчууд, Горлос, Ихирэс, Дөрвөн, Татар, Хатахин, Салжиут аймгуудыг эзлэн дайлж дуустал байлдсан. Дараа нь Он хан, Найманы эзэнт Даян хааныг Чингис устгасан — үүнээс хойш Чингис хаан цол хүртэв.

• Есүхэй баатар, Он хан хоёр "анд" (шүтэн бишрэх найз нар) байсан — Есүхэй Он ханыг сүйрлийн ирмэгээс аварсан удаатай. • Он хан анх Тогорил нэртэй, Тогрул (Тунгрул шувуутай холбоотой нэр гарал — баруун орны "Анка" шувуутай төстэй домгийн шувуу). Хятадын Алтан хааны сайд Чинсян Ван хан цол өгсөн. • Он ханы өвөг: Хурчихус/Буюурук хан → Мархус/Маркуз → Тогорил (Он хан). Он ханы дүү нар: Эрх хар (Эрхэ Кара), Жаха хамба. • Он хан анхандаа Гүр ханд (Хар Хидаан) дайжиж, дараа Чингисийн эцэг Есүхэйн тусламжтайгаар эрх мэдлээ сэргээсэн. • Чингис ба Он хан анд (эцэг хөвгүүн мэт) харилцаатай — Жаха хамбын охин Абихи бэхигийг Хөхтэй ноёнд, өөр охиныг Жочид, гурав дахь нь Сорхогтани бэхийг Тулуйд сүй тавьсан. Жаха хамбын өөр нэг охиныг Тангадын эзэнтэнд өгсөн. • Он ханы хөвгүүд: Сангүн (ах, барич нэртэй), Еку (баг). Сангүний охин Тухуз хатныг Чингис Тулуйд авч өгсөн. Есүхэй, Он хан хоёрын анд байдал үрчлэгдэж Хулагу хаан хүртэл үргэлжилсэн гэдэг.

• Чингис х.572/МЭ.1177-78 (могой жил) Мэргэдийн Тогтоагийн эсрэг довтолж, Сэлэнгэ мөрний Мурач сүүл (Манача) газарт устгасан. • Дараа нь х.594/МЭ.1197-98 (морин жил) Он хантай хамт Мэргэдийг дахин довтолж, Тогтоагийн хөвүүн Тегес бэхи/Тогуз бэхи, Хутугтай, Чаалун/Чаулун охидыг, Хуту, Чулуун хөвгүүдийг олзолсон. Тогтоа Баргужин уруу зугтав.

• Х.595/МЭ.1198-99 (хонин жил) Чингис, Он хан хамтран Найманы Буюруг ханыг довтолсон (Буюруг Таян ханы дүү, тусдаа нутагтай, ах дүү хоёр эвгүй харьцаатай байсан). • Найман аймгийн угсаа: Хүчлуг хан (Буюрук хан гэдэг цол — "маш их хүчтэй" гэсэн утгатай), Таян хан (Тай буха → Тай юан цол — "ханы хөвгүүн"). • Алтай орчмын Хишил баш газарт Буюруг ялагдаж, Киргизийн нутагт зугтав. • Найманы ноён Хугсэу Сабраг Байтарак (Байдраг голын бэлчир) орчимд Чингис, Он ханы цэргийг дайрч, адуу малыг нь хөөж авчээ. • Тулалдааны үеэр орой цасан шуурга гарч, Найманы цэрэг мөсөн уулнаас хальтран унаж их хохирол амссан. • Жамуха сэцэн энэ үед Он ханд "Чингис Найманд нэгдэж таны эсрэг эргэлээ" гэж худал зэлдэж (доромжлон) Он ханыг Чингисээс тусгаарлахыг завдсан — Убчиртай Хүрэн баатар зэрэг ноёд Жамухаг зэмлэсэн. • Хожим Он хан Чингисийг орхиод буцаж, Тогтоагийн ах Хуту нартай нэгдсэн. Чингис "Он хан өөрөө мэд" гэж хариулж, өөрөө Сайр хээр газар очив. • Он ханы хөвүүн Сэнгүм Утхияг (Утхиягийн хэрэм) довтолж, Найманы Хугсэу Сабраг довтлоод адуу малыг нь дээрэмджээ. Он хан Чингисээс тусламж хүссэн, Чингис 4 ноёноо (Боорч, Сухулай, Борхул, Чулуун) явуулж туслуулсан — энэ дайралтад Он ханы ахмад ноёд Тигин Күри, Итүргин нар алагдсан. Сэнгүмийн морийг Боорч аварч (Жики Бүрэ/Бор чихт морь) өгсөн түүх дэлгэрэнгүй өгүүлэгдсэн. Он хан талархлаа илэрхийлж Боорчид алтан манхур бэлэглэсэн.

• Тайчуудын тэргүүлэгчид: Таргудай хирилтуг, Анку Хакүчү, Хүрил, Күкүдар. Хатагин, Салжиут аймаг Чингистэй байлдаж, дараа зугтав. • х.597 жумада I/МЭ.1201 (тахиа жил) — Хонгирад, Ихирэс, Горлос, Дөрвөн, Хатагин, Салжиут аймгууд Хан мөрэнд хуран цуглаж, Жамуха сэцэнг "Гүр хан" (Султан/хангуудын хаан) цолоор өргөмжилсөн — Чингисийн эсрэг дайтахаар тангараг өргөсөн байна (малыг азарга, бух илдэрч цавчин тавьж тэнгэрт тангараглав). Энэ мэдээг Хоридай (Мэрхитэй хүргэнээрээ дамжуулан) олж, Чингист хэлсэн. • х.578 жумада/МЭ.1182.9 (нохой жил хавар) — Чингис Улхуй-Шилугэлжинд цагаан татаруудын эсрэг тэмцэж, олз хувааж авах ёсны зарлиг (йасак) тогтоов ("Дайнаа дуусгаж дайсанаа устгасны дараа тэгш хуваана" гэсэн зарчим). Гэвч Хотул ханы хөвүүн Алтан, Нэхүн тайжийн хөвүүн Хучар нар зарлигийг эс дагаж, хулгайлан олзолсон учир Чингистэй мөргөлдөж Он ханд нэгдэв. • Найманы Буюруг хан, Мэргэдийн Тогтоа бэхи болон бусад (Татар, Хатагин гэх мэт) нэгдэж Чингисийн эсрэг довтлохоор ирсэн боловч уулан дээр цасан шуурга болж их хэмжээгээр мөхсөн (хальтран унаж). • Жамуха сэцэн Он ханы хөвүүн Сэнгүмтэй нөхөрлөж, Чингисийн эсрэг зэлдэн зөвлөлдөж эхэлсэн. Жамуха, Сэнгүм хоёр Чингисийг доромжлон Он ханд эргэлзээ төрүүлэхийг оролдсон боловч Он хан анх дуулгавартай болоогүй. • Дарийн отчигин, Хотул ханы хөвүүд Алтан, Хучар нар Жамухатай нэгдэн Он ханд Чингисийг гүтгэсэн. Сэнгүм өэлүн эхийн охин Чаур бэхийг Жочид өгөх санал тавьсан боловч биелэгдээгүй. • Мангут аймгийн Тагай Хулахай, Мохоо хөрөө зэрэг Он ханы зарим ноёд Жамухатай нэгдэхийг эсэргүүцсэн. • х.599/МЭ.1202-1203 (гахай жил хавар) — Сэнгүм эцэгтээ (Он хан) элч явуулж Чингисийн эсрэг шүүмжлэлтэй, яаралтай хэлүүлсэн. Он хан эхлээд эсэргүүцсэн боловч эцэст нь ("Тэд бидний үгийг сонсохгүй байна... Одоо ч бурхан тэнгэрт даатга") гэж зөвшөөрсөн. • Хуурамч сүй тавих төлөвлөгөө: Он хан талынхан Чингисийн хөвүүн Жочид Чаур бэхийг өгөхийг санал болгож, ирэхэд нь баривчлах гэсэн заль. Чингис хоёр зарц (Букадай, Кичат/Бухатай, Хиратай) явуулж мэдээ авахуулсан. Мунлик/Мэниг бэхи Чингист аюулыг мэдэгдэж, Чингис тэдэнд итгэлгүй буцсан (шөнөжин явсан). • Сэнгүм гэрт нь дарханчид (Дархан Сартуул, Дархан-Туган) нарын нэгэн адуучин Хишилиг, Чэрэнгийн хөвүүн Нарин Кэхэн (Нарийн Гэгээн) нарын сонссон яриаг Чингист мэдэгдэж, Он ханы төлөвлөгөө илэрхий болов — Чингис яаралтай бэлтгэлд орсон. ---

• Он ханы цэрэг давуу байсан ч Чингисийн анд Хуйлдар сэцэн (мангуд аймгийн) баатарлагаар тэмцэж алагдав (Он хан талын өндөр газарт хатгаж, дайсныг тараасан). Чингисийн цэрэг их хохирол амссан ч Он ханы хамгийн шилдэг цэрэг болох хэрэйд аймгийн жирхин аймгийнхныг ялж, Курин Шилэмүн тайжийг бут цохив. • Сэнгүм Чингисийг нүүрэнд нь сум онож шархдуулав — Чингисийн цэрэг ухарч, их хохирол амссан (энэ бол монголчуудын дунд "Хар халзан элээтийн тулалдаан" гэдэг нэрээр алдартай, Умард Хятадын хил орчимд болсон). • Чингис хаан цэргээ бага зэрэг цуглуулан ухарч, ундаагүй хуурай хээрээр Балжун нуур руу зорьж очив (ус, хоол дутагдаж лаг шаварлаг усыг шүүрч уусан). "Балжунтынхан" гэдэг цөөн хэсэг хүн Чингистэй хамт үлдэж, тэдэнтэй үнэнч байсны төлөө хожим тусгай эрх эдэлсэн (Балжуны тангараг). • Балжунаас гарсны дараа Хонгирад аймгийн ноён Тэргэ-Эмэл Чингист элч илгээж дагаар орсон. • Чингис Он хантай хуучин анд, эцэг-хөвгүүн харилцаагаа сануулж урт "9 эрхийн илгээлт" (арга барилаар алдартай уриа хэлэлцээ) — Аркай Джэуг/Архай хасар Сүхэхэй Жэүн зэрэг элчээр дамжуулан явуулсан. Энэхүү илгээлтэд Чингис Он ханд болон түүний дүү Жаха хамбад хийсэн бүх тусыг дурсаж, өөрийн үнэнч байдлыг нотолсон (эцэг Есүхэй Он ханыг Гүр ханаас аварсан, Тайчуудаас (Он хан) хөөгдөхөд нь Хар уулын хавчилд байлгаж дэмжсэн, Мэргэдийн Тогтоа бэхийг довтолж авсан олзыг өгсөн, Найманы Хугсэу Сабрагийн эсрэг Боорч, Мухулай, Борхул, Чулуун дөрвөн ноёноо явуулж тусалсан гэх мэт). • Он ханы хариу — Сэнгүм: "Бид дийлж гарсан нь хаан байхын тулд би дайтах болно" гэж хатуу хариу өгсөн. Тэд Балжунаас Он хан руу довтолж, хонгирад аймгийн Бутуг зугтаалгав. • Он хан, Сэнгүм эцэст нь бут цохигдож зугтав — Он ханы дугайд аймгийг Чингис дарж, Хэрэйд аймгийн ноёдын ахлагч Күрин Шилэмүнг устгасан. Он хан зугтаж явахдаа Найманы харуулд баригдаж, толгойг нь Таян ханд илгээв (Хэрэйдийн Найманд хамгийн их эзэнтэй алж байсан тухай ангид бичсэн). Таян хан Он ханы толгойг мөнгөлж, сэнтийдээ тавьсан. • Сэнгүм зугтаж Тибет/Түвд орон (Бури-Түбэт), Тонгуд, Хотон орон, Куча (Хуча) хүрсэн боловч эцэст нь Хэлэж/Келж аймгийн ноён Клыч-кара (Хори бэгд, Кори-Субэчу) баригдаж алагдав. Сэнгүмийн гэргий, хүүхдийг Чингист хүргүүлж, тэднийг Чингисийн эрхшээлд оруулав. • Чингис хаан ширээнд заларсан нь: х.599/МЭ.1202-1203 (гахай жил өвөл), Тэмээн хээр газарт хатуу засаг цааз (ясак/яса) тогтоож, буян заяа нь дэлгэрсэн, аз хийморь нь ялалт өрөөлтэй ирсэн гэдгээр өгүүлнэ. Хэрэйд аймаг бүхэлдээ түүний эрхшээлд оров.

Дараагийн он дараллын хэсэг: х.591 раби I/МЭ.1195 (туулай жил) — х.599 жумада II/МЭ.1203 (гахай жил)-ийн 9 жилийн үеийн Умард Хятад, Мачина, Хар Хидаан, Туркестан ба Мавераннахр, Иран орон, Шам (Сири), Мисr (Египет), Магриб (Умард Африк)-ийн хаган, халиф, султан, мэлик, атабекуудын он дараалал дахин жагсаагдана. Мөн Хорезмын султанууд (Ирак, Хорасан хэргийг захирсан Текеш), Хамадан, Тутлук Инанчийн үхэл, Хорезм шахын цэрэг Рей хотыг эзэлсэн зэрэг дэлгэрэнгүй бичигдсэн. ---

Хорезмшахууд ба Гүрийн султанууд (х.268-273) • Султан Текеш нас барсны дараа хөвүүн Ала-ад-дин Мухаммед (Хорезмшах) сэнтийд заларсан. Меликшах, Хандухан гэх өрсөлдөгчид, Гүрийн султанууд (Гияс-ад-дин, Шихаб-ад-дин /Мухаммед Гүри/) Хорасаныг эзлэх гэсэн удаан тэмцэл. • Шихаб-ад-дин Гүри Хиндустан (Энэтхэг)-ийг байлдан дагуулсан тухай дэлгэрэнгүй (700 байлдагч заан, сая эрчүүдтэй байсан гэдэг). Гүри, Хасан, Хорасаны хэсэг, Хинд, Синдийн хаант улсуудын он дараалал. • х.599 жумада I/МЭ.1203 — Султан Гияс-ад-дин Абу-л-Факт Мухаммед ибн Сам Гурид нас барав. Дараа нь Шихаб-ад-дин хаанчлалаа үргэлжлүүлж, Хорезм шахтай (Ала-ад-дин Мухаммед) удаан дайтав. • х.602 мухаррам/МЭ.1206 — Шихаб-ад-дин Гүрийг алж хороосон (Хинд оронд, Хужистаны сектээс хамааралтай мөргөлдөөнөөр). Түүний ор залгамжлагчид, Румын султан Рухн-ад-дин Сулейман, Малатья, Аксарай, Кониег эзлэх зэрэг үйл явдал. Мелик, Атабекуудын он дараалал — Мазандеран, Ирак, Азербайжан, Диярбекр, Шам, Миср, Магриб, Рум (Константинополь буюу Византи) (х.274-293) • Мисr/Египетийн мелик Азиз, Афзаль, Адиль нарын хоорондын дайн, Дамаск (Димашк), Иерусалим (Бейт-ал-Мукаддес), Палестин, Хал(Алеппо) зэрэг нутгийн хуваарилалт. • Азербайжан, Диярбекр атабек Нур-ад-дин Арслан шах (Мосул эзэмшигч). Мисрийн мелик Адиль Кутб-ад-динд элч илгээж холбоо тогтоосон. • Константинополь (Румын) — франкууд (загалмайтнууд) Византийн эзэнтэй хийсэн дайн: Румын эзэнт залуу хаан эцгийнхээ авга ах (эзэнт дүүгээ) нүдийг сохлон шоронд хорьсны улмаас Франкийн эзэнт дүүтэйгээ сүй тавьсан хамаатанд туслахаар Константинополь руу цэрэг илгээв. Хотод байлдаан болж, франкууд хотыг бүсэлж, залууг эзэнт болгосон боловч дараа нь маргаан гарч франкууд хотыг довтлохоор бэлтгэв (энэ бол Дөрөвдүгээр загалмайтны аян дайны Константинопольд халдсан үйл явдлын тухай өгүүлж байгаа хэсэг). ---

• х.600/МЭ.1203-1204 (хулгана жилийн өвөл) — Чингис хаан Мэргэдийн эзэнтэн Тогтоа бэхи болон Таян хантай нийлж зайлан гарсан бусад аймгуудын эсрэг мордов. Увас мэргэдийн аймаг (Тар мөрний эхэнд) дагаар оров. Тайхал шивээ бэхлэлтэд байсан удиут мэргэд, мудан, тодотлин, ражун аймгуудыг бүслэн авав. • Тогтоа хөвгүүдтэйгээ (Худу, Чулуун, Мажар, Мэргэн) зугтааж, Найманы Буюруг хантай нийлэв.

• х.601 жумада II/МЭ.1202 (үхэр жил) — Чингис Тангад орныг анх довтолж, Лигили цайзыг эзлэв, Килин Лоши хотыг авав. • х.606 жумада/МЭ.1207 (туулай жилийн намар) — Чингис Тангадын оронтой дахин дайтаж бүрэн ялгуулав.

• х.602 раджаб/МЭ.1206 (барс жил хавар) — Чингис хаан есөн хөлт цагаан туг-аа босгож их хуралдай хийж, "Чингис хаан" цолыг албан ёсоор баталгаажуулав. Энэ тухай тайлбар: "Чин" — бат бэх, "гиз/гис" олонтоо утгатай, Хар Хидааны "Гүр хаан" (аугаа их хүчтэн эзэнтэн) цолтой адилтгаж болно. • Дараа нь Найманы Буюруг ханыг Улуг таг нутагт (Сохог/Сохоу-усан) гэнэт довтолж, мал сүрэг, эхнэр хүүхэд, эзэмшил газрыг булаан авав.

• х.604 раджаба/МЭ.1208 (луу жил) — Чингис Тогтоа бэхи, Хучлуг хоёрыг Эрчис голын мужид газарчлан хөөж, ойрад (ойн арад)-ынхны туслалцаатайгаар бүслэн олзолж, эд баялаг, мал сүргийг булаан авав. Тулалдааны үед Тогтоа бэхи алагдаж, Хучлуг Хар Хидааны Гүр ханд хоргодов.

• х.605 шабана/МЭ.1209 (могой жил хавар) — Уйгурын эзэнтэн Идикут (Хар Хидааны Гүрханд захирагддаг байсан) Хар Хидааны амбан Шукамыг алж, Чингист элч зарж дагаар орохоо мэдэгдэв. Алп унук, Дурбай/Дарьбай зэрэг элч нар харилцан явж, Идикут Чингист хүндэтгэл, алба гувчуур хүргүүлэв. • х.606/МЭ.1209-1210 (морин жил зун) — Идикут өөрөө Чингист бараалхаж очив. Чингис Тангад орныг дахин довтолж, Ирвэй хотод хүрч журам тогтоов; Тангадын эзэнтэн охиноо Чингист өгсөн. • Хонин жилийн хавар х.607/МЭ.1210-1211 — Харлугийн эзэнтэн Арслан хан ч Чингист дагаар оров.

• х.600 жумада II/МЭ.1204 (2-3 сар)-аас х.606 шабана/МЭ.1209 (12-р сарын 18)-аас 1210 оны 1-р сар хүртэл — 6/7 жилийн хугацаа. Энэ хугацааны сүүлийн жилд Чингис хаан тавин зургаан настай байв. Энэ үед Чингис хаан Таян хантай байлдаж, түүнийг дарж, есөн хөлт цагаан туг мандуулан Чингис хаан цол өргөмжлөгдөнө. Тангадуудтай хэд удаа, мөн мэргэдийн эзэнтэн Тогтоа болон Таян ханы эзэнтнүүдийн эсрэг байлдана. • Умард Хятад, Мачина, Журчид, Хар Хидаан, Туркестан, Мавераннахрын хаган, Иран орон, Шам, Миср, Магриб, Румын халиф, султан, мэлик, атабекуудын он дараалал дахин жагсаана (7 жилийн хугацаанд).

• х.600 жумада II/МЭ.1204 (хулгана жилийн хавар) — Найманы эзэнтэн Таян хан Онгуд аймгийн эзэнтэнд элч илгээж, Чингисийг хамтран довтлохыг санал болгосон боловч Онгуд аймгийн Алахуш дигит хурид (Ю-хунан) татгалзаж, харин Чингист энэ талаар мэдээлсэн (элч Торбиташ дамжуулан). • Чингисийн авга ах Отчигин, Чингисийн ах Бэлгүтэй нар "Найманы хоромсогийг эс булаавал, монголчуудын адуу мал өнчрөх болно" гэж дайтахыг уриалав. • Тэмээн хээрийн Түлхинчэут газраас хөдөлж, сарын 15-нд Халаат (Халхат) голын хөндийд Хэлтгий хад гэдэг уулан дээр Таян хантай тулалдав. Найман тал ухарч эргэлдэн ("хучиж бай" гэсэн тактикаар) Хангайн Алтай голын хөндийд байрлав. • Тулалдаанд Таян ханы цэрэг бут цохигдож, Таян хан өөрөө шархадсан. Найман ноён Хорису бэхи баатарлаг байдлаар эцсээ хүртэл эсэргүүцэж үхтэл тулалдсан тухай дэлгэрэнгүй өгүүлэгдэнэ ("Ийм нэхэр цэргүүдтэй хүн юундаа ч гутрах билээ" гэж Чингис магтсан). • Таян хан ялагдаж нас барав. Хүчлуг хан (Таян ханы хөвүүн) авга ах Буюрук хандаа зугтав. Дөрвөн, хатахин, салжиут аймгууд Чингист захирагдав. Мэргэд аймаг зугтав. ---

• Константинополийг франкууд эзэлж, венецийн (Дукст), Фландрын Конт зэрэг хэсгүүдэд хуваасан тухай (Дөрөвдүгээр загалмайтны аян дайны үр дүн, 1204 он орчим). • Фарсын атабек Сад ибн Зенги, х.602/МЭ.1206 Керманыг эзлэв.

• х.607 шабан/МЭ.1211 (1-р сарын 18 - 2-р сарын 16) хонин жилээс — х.614 зул кадэ/МЭ.1218 (1-р сарын 30 - 3-р сарын 1) барс жил хүртэл — 7 жилийн хугацаа. Энэ сүүлчийн жилд Чингис хаан 64 настай. • Энэ хугацаанд Чингис Хятадад довтолж, Умард Хятадын Алтан хантай байлдсан. • Мэргэдийн эзэнтэн Хучлуг ба Худу нартай тооцоо дуусгасны дараа Тумэт, Хэргис зэрэг аймгуудыг эзлэн дагуулав.

• х.607/МЭ.1210-1211 (хонин жилийн хавар) — Харлугийн эзэнтэн хан Арслан ирж, Чингист боол мэт зүтгэхээ илэрхийлж захирагдав (Хэрлэн голын тус газар дуулгавартай зүтгэхийн тэмдэг болгож бэлэг барьжээ). • Уйгуруудын эзэнтэн Идикут (МНТ-д Идикут) мөн энд ирж, дээд төрөлтэнд номхоор зүтгэхээ илэрхийлж, охиноо гуйсан. Чингис хаан охиныг өгч, Идикутыг өөрийн тавдугаар хөвүүн гэж зарлав.

• Чингис МЭ.1211 (х.607) оны 1-2 сард хонин жилийн хаварт Хятад оронд довтлохоор морилов. Ар талыг хамгаалахын тулд хонгирад аймгийн Тогочоор хоёр мянган хүнтэй хилийг харуулласан. • Умард Хятад (Жаукут/Жахут — монголчуудын нэршил), Хар Хидаан, Журчид мужуудын хил хязгаар, ёс заншил, худалдааны онцлог, түрэг гаралтай Хятан хааны угсаа (Аль-Мустанжид... уу — үгүй, энд Хятан = Хар Хидаан) зэргийг дэлгэрэнгүй тайлбарлав. Хятад буюу Хятадаар Чин, Мачина буюу Хиндугийн нэрлэдгээр Мачина.

• Чингис хааны хөвгүүд Жочи, Цагадай, Өгэдэй нар Юйн-нүй, Тун чан, Ню жиу, Нин жид хотуудыг эзлэв. • Чингис хаан Сигин гэдэг том хот (70 түмнээс бүрдсэн мужийн төв)-ыг бүхэлд нь эзлэв. Зөв (МНТ-д магадгүй Юньчжун/Датун) хотыг бүслэв — Алтан хааны цэрэг ухарч зайлж, харин довтлогч ажиглаж явна гэсэн мэдээ ирж, эргэж ирээд Чингисийн цэрэгт бут цохигдов. • Хатай (Хятад), Боча ноёд хавцлын оройг хамгаалж байсан. Алтан хааны цэрэг том хэмжээгээр Удун нэртэй ноёноор ирж ерөнхий довтолгоо хийхээр байсан ч Чингис даруйхнаар Чавчаал хавцлын (уулын бэхлэлт зам) гарцыг эзлэн авч, довтолгоог няцаав. Чавчаал хавцал гэдэг нь "уулыг сэтлэн зам гаргасан газрыг" хэлнэ гэсэн тайлбар байдаг. • Жон-ду/Жун-ду (одоогийн Бээжин) хотын хаалганы дэргэд буудалласан, хотыг бүсэлж 20 хоног байлдав. • Чингисийн хөвгүүд Жочи, Цагадай, Өгэдэй нар баруун жигүүрээр урагшлаж олон мужуудыг эзлэв. Балагас/Балагасун (хятадаар Жин-дин-фу) — том хот — эзлэв. • Чингис хааны цэрэг Хар мэрэн (Шар мөрөн)-д хүрч, тэндээс буцаж Тун мэн фу хотыг дээрэмджээ. • Мухалай ноён Ми-жиу гэдэг том хот руу явуулсан. Хан-балыг (одоогийн Бээжингийн хуучин нэр) хотын хавьд буудалласан. Энэ хотыг орчин үед Дай-ду гэж нэрлэсэн байна. • Чингис хаан Хятадад довтлон ирсэн цагаас Жун-ду хотын орчинд бүтэн хоёр жил (х.607-608/МЭ.1210-1212) өнгөрчээ.

• Тахиа жилийн (МЭ.1213 оны 1-2 сар, х.609 рамазан) хавар Чингис Жун-ду хотын захад буудалласан. Алтан хааны ноёд дотоод зөвлөлдөөнд Чингист захирагдаж, элч зарж, гүнжээ (охиноо) өгөх санал тавьсан. • Алтан хан Чингист охиноо өгч, Чингисийн цэрэг Чавчаал хавцлыг даван Мачи гэдэг газар хүртэл үдэн гаргаж өгөв. • Дөрвөн сарын дараа Алтан хан Нам-гин (одоогийн Кайфэн) хот руу нүүж, шинэ нийслэл болгов — энэ бол Хар ус (Шар мөрний эрэг дээрх) том хот, 40 фарсанг тойрогтой. Хар хидааны цэргийн довтолгоо, Алтан хааны цэргийн эсэргүүцэл (Сүн Вэнгийг цаазлав), гурван удирдагч сонгогдсон (Жида, Базар, Жалар) зэрэг дэлгэрэнгүй. • Жун-ду хотыг эцэст нь монголчууд бүслэн авав (Алтан хааны хөвгүүн, ноёд Жун-дуг хамгаалж байсан ч цэрэг хангамж, хүнс дутагдаж хүний мах идэх хэмжээнд хүрсэн гэдэг). • Чингис хаан татар аймгийн Шихи цолтой Хутуг ноён (замд олж тэжээвэрлэсэн хүү), Буурч ба Архай Хисар гурвыг Жун-ду хотод байсан Алтан хааны сан хөмрөг, үнэт зүйлсийг авчрахаар явуулав.

• х.611/МЭ.1214-1215 (хулгана жил) — Журчидийн нэгэн ноён Жангин Гим-жиу хотод бослого дэгдээж, "Ляу-си ван" гэдэг цол хэрэглэн өөрийгөө хятадаар "султан" гэсэн утгатай цол хэрэглэж эхэлсэн. Чингис Мухалай го вангийг явуулж Жангиныг баривчлан авч, мужийг дахин эзлэв.

• МЭ.1215-1216 (х.612, үхэр жил) — Чингис хаан Сүбдэйг Тогтоа бэхийн ах Худу болон гурван хөвүүн (Чулуун, Мажар, мэргэн) нарын эсрэг мордуулав. Худу нарыг Чан мөрөн хүртэл хөөж, тулалдаж мэргэдийг бүрмөсөн устгав (Мэргэн нэртэй баг хөвүүнийг зэрэлхнээр амьд авч, Жочид хүргэсэн — "Жочи тэднийг аварч хайрлаач" гэж Чингис зөвшөөрөв).

• Тумэт аймгийн тэргүүлэгч Сохор Дайдахул Хятад руу явж холдсоныг далимдуулан дахин үймээн дэгдээсэн. Чингис баарин аймгийн Наяа, Дэрвэн ноёдыг явуулсан боловч Наяа өвчтэй тул Борохул ноёныг явуулав. Борохул тумэт аймгийг дарж эзлэн авсан боловч дайнд алагджээ. Чингис хааны хайр энэрлээр Борохулын хүүхдүүдийг тэтгэж хайрласан.

• МЭ.1218 (х.614 зул кадэ, барс жил) — Мухалайд "гойон/го ван" (нэгэн мужийн эзэнтэн) цол соёрхож, түүнд онгудын нэг түмэн иргэн, 1000 түвэр цэрэг, 4000 уруд аймгийнхан, 1000 хуйлдарын хөвүүн Мөнх халжа тэргүүтэй мангудууд, 3000 алчи ноён тэргүүтэй хонгиратынхан, мөн Уяр ваншай, Туган ваншай тэргүүтэй Хар хидаан, Журчидийн цэргийн хэсгийг захируулан Хятад, Журчидийн эрхшээлд оруулсныг хамгаалахыг даалгав. ---

• Хучлуг (Найманы Таян ханы хөвүүн) Сарыколь хавцалд Зэв ноёны цэргээр баригдаж алагдсан. Хучлугийн амьдралын түүх: эцэг Таян хан алагдахад Буюрук хандаа зугтаж, Буюрук хан ч алагдахад Тогтоатай хамт дүрвэж, эцэст нь Бишбалыкыг дайран Куча мужийн хязгаарт очив. • х.604 раджаба/МЭ.1208 (луу жил) — Хар Хидааны эзэнтэн Гүр ханд ирж, Гүр ханы охин Гүр Гунгу (Күнку)-г эхнэрээ болгов. Хучлуг христосын шашнаас урвуулж, бөөгийн шүтлэгтэн болов. • Хучлуг цаг хугацааны явцад Гүр ханы эрх мэдлийг булааж эзэлсэн: Хорезмшах Мухаммедтэй хамтран Гүр ханы эсрэг хуйвалдав (хоёр тал баруун, зүүн талаас довтолж, хуваан авахаар тохиролцов). Хучлуг Балагасунд байсан Гүр ханыг дайран, бут ниргэж, Гүр ханы бүх хот, тойргийг эзлэн авав. Хучлуг өвдөг сөгдөж хүндэтгэсэн боловч эцэст нь Гүр ханыг бүх засаг эрх мэдлээс нь халж, 2 жилийн дараа Гүр хан "тэнгэрт" өргөв (нас барав). Хучлуг 305 жил цугласан сан хөмрөгийг бүхэлд нь эзэмшив. • Хучлуг лалын шашинтнуудыг хавчиж, дарлаж, тариалан шатааж, лалынхны эсрэг хатуу арга хэрэглэв. Хотаны имам Мухаммед Хотани эсэргүүцсэнээр тамлагдаж, медресийн үүдэнд цовдлогдож үхэв. Энэ бузар мужаагийн улмаас Хучлугийг Чингисийн цэргийн гараар бөөгийн мөргөл хэрцгий харгисыг үлдэн хөөв гэж бичсэн. • Чингис хаан Зэв ноёныг ихээхэн цэргээр Хучлугийг няцаахаар илгээв. Зэв "хүн бүр өөрийн шүтлэгээ сахин, өвөг дээдсийнхээ замыг мөрдөж явж болно" гэсэн шашны эрх чөлөөний зарлиг тараав. Хучлуг Бадахшаны хязгаарт Сарыкол хавцалд баригдаж алагдав.

• х.604 шабана/МЭ.1211 хонин жилээс х.614 зул кадэ/МЭ.1218 барс жил хүртэлх найман жилийн хугацаа (Чингис 64 настай). Умард Хятад, Мачин, Хар Хидаан, Туркестан, Мавераннахр, Иран/Шам/Миср/Рум/Магриб-ийн халиф, султан, хаган, мелик, атабек нарын он дараалал жагсаагдана. • Багдадын халиф ан-Насир-ли-диниллах — татвар (тамгын татвар)-ыг зогсоосон, Багдадад оромж барьж, ядуучуудад хоол хувцас өгсөн үйл хэргийг дурдана.

• Сартуул, Ирак, Хорасан, Газнагийн султан Мухаммед Хорезмшах бүрэн эрхт эзэнт болж Туркестан, Мавераннахрын зарим хэсгийг эрхшээлдээ авав. • Багдадын халиф Насиртай харилцаа муудсан (сүр жавхлангийн төлөө өрсөлдөж, Аббасийн угсааны эрхийг халиад өөрийгөө "Ала-ал-мулка Термезий" (аугаа их сейид) хэмээн зарлах гэсэн зорилготой байсан). • Хорезм шах цэргээ татан Багдад руу довтлохоор аялсан боловч намрын эхэн (эхний шөнө) хүчтэй цасан шуурга болж их хэмжээний хүн мал хорогдож ухарсан.

• Чингис хаан Хятадыг байлдан дагуулсны дараа гурван бухарын худалдаачин (зарбафт, зенданачи, карбас гэх мэт эд бараатай)-г Хорезм рүү явуулж наймаа хийлгэсэн. Чингис тэдэнтэй өгсөж, худалдааны итгэлцэл байгуулах гэсэн байдлаар зарлиг тавьж, наймаачдыг сангаасаа бэлэн бараагаар хангаж явуулсан. • Дараа нь Чингис хаан 450 хүнээс бүрдсэн том худалдааны кэрвэн (Махмуд Хорезм, Али хожу Бухари, Юсуф Ханх Отрари тэргүүтэй) Хорезм рүү элчийн захидалтай хамт явуулав. Захидалд: Чингис Хорезмшахыг "хамгийн хайрт хөвүүн" хэмээн хэлж, худалдаа, эв найрамдлын харилцаа тогтоохыг санал болгосон байна. • Элч, худалдаачид Отрар хотод хүрэхэд тэндхийн ноён Иналчук (Кайр хан) (Хорезмшахын эх Туркан хатны хамаатан) тэдний барааг шунан, Хорезмшахад тэднийг "тагнуул" хэмээн гүтгэсэн зэлдэж мэдэгдэв. • Хорезмшах Мухаммед цус асгаруулж эд хөрөнгийг нь булаан авах тушаал буулгав — Отрарт ирсэн бүх худалдаачин, элч нар (450 орчим хүн) хөнөөгдөв. Ганц хүн зугтан амьд гарч Чингист мэдээлэв. • Чингис хаан энэ хэргийг сонсоод сэтгэл нь маш их зовж, уулын орой дээр ганцаараа гарч 3 хоног ууж идэлгүй мөргөл үйлдэж уйлж байжээ. "Энэ самуунг дэгдээгч миний бус, тэнгэр мэднэ" гэж мөргөв. • Чингис хаан хариу арга хэмжээ авахаас өмнө Хорезмшахад элч зарж, урвасан явдлыг сануулж, дайн зарласан тухайгаа мэдэгдсэн байна.

• Хорезмшах Мухаммед Ирак орныг хөвүүн Рукн-ад-динд өгч, өөрөө Хамаданаас Хорасан руу дайлаар хөдлөв. Нишапур, Бухар, Самарканд, Жендэд явж, Туркестаны хилд хүрч ирэв. • Тэнд Мэргэдийн эзэнтний хөвүүн Хуту, Хучлуг нарыг Чингисийн цэрэг (Сүбдэй баатар, Тогочар ноёнтой) хайж байхад Хорезмшахын цэрэг санамсаргүй монгол цэрэгтэй тааралдаж, Худатай тулалдав. Хоёр талын жигүүрүүд эргэлдэж, Хорезмшахын хөвүүн Желал-ад-дин эрэлхгээр байлдаж эцгээ мэхлэлийн байдлаас гаргаж авав. • Тулалдаан шөнө болтол үргэлжилж, аль аль тал ялалт олж чадалгүй тарав. Чингис хаан цэргээ бэлтгэн цуглуулж, Хорезмшахтай зохих ёсоор дайн хийхэд бэлдэв — гэвч Хучлугийг устгах тухай зарлигаа биелүүлж дуусаагүй байсан тул анхны шийдвэрлэх довтолгоог хойшлуулав. • Хорезмшах Самарканд руу буцаж, дотоод сэтгэл түгшин, ирээдүйн аюулаас болж сандарч эхлэв. • Султан Хорезм улс даяар өөрийн эрх мэдлээ хамгаалахаар нөөц бэлтгэл хийж (Отрар, Бенакет, Бухар, Самарканд, Термез, Балх, Жанд, Хутталян, Кундуст, Бухтарса, Яркенд зэрэг хотуудад хамгаалалтын цэрэг хуваарилав) боловч Желал-ад-дин Мавераннахрыг орхиж Хорасан руу цугларахыг санал болгосон ч Мухаммед татгалзав. ---

• Мазандеран, Ирак (Ирак-и Ажам), Азербайжан, Диярбекр (Изз-ад-дин Масуд ибн Нур-ад-дин Арслан шах), Шам-Мисr (мелик Адиль), Фарс (атабек Музаффар-ад-дин ибн Зенги), Керман (атабек Абу Бекр) зэрэг мужуудын захирагчдын он дараалал, дотоод дайн самуун, найрамдлын гэрээ зэрэг дэлгэрэнгүй бичигдсэн. • Шам, Мисрийн мелик Адиль х.614/МЭ.1217-1218 онд Бейт-ал-Мукаддес (Иерусалим)-д тусламж очив, франкуудын эсрэг байлдаж, Дамиэтта (Мисрийн) хотын орчимд франкуудтай удаан тулалдсан тухай (Тавдугаар загалмайтны аян дайны үйл явдал).

• х.607 шабан/МЭ.1211 — х.614 зул кадэ/МЭ.1218 (8 жил)-ийн он дараллын хураангуй дуусаж, шинэ хэсэг эхэлнэ: х.615 зул кадэ/МЭ.1219 (1-р сарын 9 - 2-р сарын 17) туулай жилээс — х.624 сафар/МЭ.1227 (1-р сарын 21 - 2-р сарын 18) гахай жил хүртэлх хугацаа — энэ бол Хорезмын их аян дайны бүхэл түүх. Эхний 6 жилд Туркестан, Мавераннахр, Иран мужуудыг байлдан дагуулж, 7 дахь жил (х.622 сафар/МЭ.1225) Тангад руу буцаж очив. • Чингис хаан 73 насандаа өөд болов (эсвэл монголчуудын тооллоор 72 нас).

• МЭ.1218-1219 (х.615) туулай жилд, Хучлугийн үймээний асуудлыг дуусгасны дараа Чингис хаан хөвгүүд, түмэт, мянгат, зуутын ноёдыг тохоон тавьж, хуралдай хийж, засаг цааз (яса), их ёс журам (айн) тогтоов. Ингээд Хорезм шах руу луу жилд (х.615) зуглан мордов. • Аялах замдаа Эрчис мөрний дагуу зусаж, султан Мухаммедад элч зарж дайн зарласнаа мэдэгдэв. Хаялигийн хязгаарт Харлугийн эзэнтэн Арслан хан Чингист захирагдан нийлэв. Башбалыкаас Уйгурын Идикут, Алмалынхаас Сухтак бэхи хамтран Чингист зүтгэв.

• Чингис хаан их цэргээрээ Отрарт ирж, тэндхийн Кайр хан 10,000 морин цэрэгтэй хилжин цэрэгтэй Карача ноёныг тусалж явуулсныг мэдээд Отрарыг бүслэв. Чингис Жочид, Цагадай, Өгэдэйд бас хэсэг цэргийг өгч Хожен, Бенакетийг довтлохоор явуулж, өөрөө Тулуйтай хамт Бухар, Самаркандыг зорьв. • Отрарын бүслэлт 5 сар үргэлжилсэн. Эцэст нь Карача хан (хотын дотоод хамгаалагч) Чингист захирагдан гарч ирсэн боловч монголчууд "эзнээ хуурсан хүн итгэлгүй" гэж түүнийг ч алав. Кайр хан цайзын хойд хэсэгт нөгөө хэсэг цэргээрээ (2 хүнтэй) удаан тэмцэж эцэст нь монголчуудад бүслэгдэж баригдав. • Иналчук (Кайр хан) — Хөх саравч (Хөх сарай) хотод хааны шийтгэлээр аманд хайлсан мөнгө (эсвэл цутгамал мөнгө) цутган цаазлагдав (Отрарын хядлагыг өшиглөх тодорхой шийтгэл).

• Жочи хан Сыр Дарья (Сейхун)-гийн эргээр Сугнах, Жэнд, Янгикент хотуудыг довтлон эзлэв. Сугнах хотод Чингисийн худалдаачдыг өмнө нь алсан Хусейн хажигийн удирдсан эсэргүүцлийг бут цохив (хотыг устгаж, Жочи "хэн ч амьд үлдэхгүй" гэсэн шийтгэл онов). • Жэнд хотод Чин төмөр (Чингисийн элч) илгээгдэж, хотынхныг тайван замаар дагаар оруулав. Хотыг эзлэв.

• Чингис Отрарт ирээд ноёд Ала, Сахту, Буха гурвыг 5000 цэргээр Бенакет руу явуулав. Бенакетийг 3 хоногийн дотор эзлэв. • Хоженд хотыг мелик Төмөр (Тимур-мелик) баатарлагаар хамгаалж, монголчуудтай урт удаан, нэлээд ур ухаантайгаар тулалдав (чулуу шидэгч онгоцод сум, катапульт ашиглан довтлохыг няцаав). Эцэст нь бэхлэлт нь тэсэхээ болиход Тимур-мелик далан онгоцоо зэвсэглэж, шөнөөр Сейхун (Сыр Дарья) мөрнөөр доош урсгал руу зугтав — монголчууд эрэг дагуу мөшгин хөөж, гүүрэн саадтай тулгарсан ч ямар ч аргаар зогсоож чадалгүй, Тимур-мелик хэдэн хоног тэмцэлдэж эцэст нь бараг ганцаараа зэвсэггүй, гурван сум үлдсэн байдалд хүрсэн ч 3 монгол хүнийг харваж хөнөөгөөд амьд мултарч Хорезм руу зугтав, Шахристанд байгаа султантай нийлэв. • Энэ баатарлаг зугтаалтын тухай дэлгэрэнгүй өгүүлж, зохиолч Тимур-мелигийн эрэлхэг зоригийг магтав ("Тэнгис далайд ч, уул хаданд ч, тулалдааны талбарт ч ... тунан үлдэж байсан намайг харцгаасан" гэсэн шүлэг мэт хэллэг).

• Луу жилийн намрын сүүл сар (МЭ.1220 оны 2-р сарын 3, х.616 зул кадэ) Отрар хотод тулж ирсэн болон түүнийг авахыг Цагадай, Өгэдэйд, Жочийг ноёд ба цэргүүдийг тус бүр өгсөн даалгасан. Могой жилийн хавар (х.617 зул жиждэ/МЭ.1221 оны 1-2 сар) дуустал 5 сар үргэлжилсэн. • Чингис хаан Отрараас яваад хан хөвгүүд, ноёдтойгоо дахин нийлж, Хожент, Цагадай, Термез (Аму дарья)-г гатлан Иран орныг зуглах хүртэл хугацаанд эзлэгдсэн хотуудын тухай бичив. • Чингис хаан Отрараас Бухар руу хөдлөв. Замд Зарнук хотод тулж очив — Данишменд хажиб элчийг явуулж, тайван бууж өгвөл амь нас, эд хөрөнгийг нь хамгаална гэсэн мэдэгдэл хүргэв. Хотынхон дуулгавартай дагаж, Зарнукыг "Хутлуг балиг" (Азтай хот) гэж нэрлэв. • Тайр баатар элч болж, Нуру (Тосгон) хотыг дагаар оруулав. Сүбдэй тэнд очиж дагаар оруулав. ---

• МЭ.1220 оны 3-р сар (х.617 мухаррам) — Чингис Бухар хотыг бүсэлж, хамгаалагч ноёд (Кок хан, Хамид Пүр Таянгу, Суюунчи хан, Кушлу хан) шөнөөр цайзнаас амиа авран зугтав, гэвч Жейхун (Аму дарья) мөрний эрэгт монголчуудад хөнөөгдөв. • Хотынхон дуулгавартай дагаж, Чингис хотын соёлын судар (Коран), номын сан, диний барилгыг мал тэжээх агуулах болгож ашигласан тухай, ном судар тавьсан авдруудыг тэвш болгосон, дуучид, шейхүүдийг морь хараулахаар тавьсан тухай өгүүлнэ. • Чингис хайруулын гол сүмийн (жомын) индэр дээр гарч хотынхонд захиас өгүүлсэн: "Хүмүүс минь! Та бүхэн ихээхэн гэмт хэрэг хийснээ мэдэж байгаа буй заа. Надаас айгтун! Яахаараа би энэ үгийг хэлж байгаа билээ? Би бол мөнх тэнгэрийн цээрлүүлэгч шүү дээ. Хэрэв танай талаас нэн ихээхэн нүгэл хийгээгүй бол монх тэнгэр над шиг цээрлүүлэгчийг та нар руу явуулахгүйсэн билээ!" гэсэн алдартай үг хэлсэн. • Байшин чинээлэг иргэдийг (270 орчим хүн) шаардаж алт мөнгө шаардсан, хотыг цэргийн бааз болгож, эсэргүүцсэн цайзыг шатааж эзлэв. Хотын эрчүүдийг (гучин мянган хүн) хядаж, эмэгтэйчүүд, хүүхдийг боол болгож дагуулан авчээ.

• Могой жилийн (МЭ.1221 оны 1-р сар, х.617) хаврын сүүл сард Чингис Самарканд руу зуглав. Султан Мухаммед Самаркандад 110,000 хүнтэй цэрэг (60,000 нь түрэгчүүд, 50,000 нь тажикууд), мөн 20 их бие бүхий тоот заан үлдээв. • Гурав хоногийн дотор Самаркандыг монгол цэргүүд бүсэлж эзлэв. Хуулийн эрх бүхий хажиб, шейх, имамууд Чингист өөрсдөө хаалгыг нээж өгсний дараа хот бүхэлдээ эзлэгдэв. Эрчүүдийг харваж, тал талаас хядаж, зарим хэсгийг боол болгож дагуулав. Эрх дархтай хэсэг (30,000) монгол болон түрэг цэргүүдэд хуваарилагдав. • Хорасан руу морилсны дараа Чингис Самаркандын нутагт зуссан (амарсан). Хашарт (олзолсон хүмүүсийг тулааны хамгаалалтад ашиглах монголчуудын арга) хэрэглэсэн тухай дурдана.

• МЭ.1221 оны 1-2 сар — Чингис хаан Зэв, Сүбдэй нарыг 30,000 (гучин мянган) цэргээр Хорезмшах Мухаммедыг мөшгин барихаар явуулав. Тогочар (хонгирад аймгийн ноён) нэгэн түмэн цэргээр туслав. • Чингисийн зарлигт: "Хэрэв тэр эсэргүүцвэл дар. Хэрэв зугтвал буцаж ирж бүү барь, харин Мөнх тэнгэрт даатга. Хорасаны Мерв, Херат, Нишапур, Серахса хотуудыг эзлэ, Тулуй хааныг би дараа явуулна" гэсэн заавар өгсөн. • Зэв, Сүбдэй нар Балхад хүрч (хотынхон дуулгавартай дагасны хариуд гэмгүй өнгөрсөн), дараа нь Завэ хотыг эзлэн шимшрүүлэв (хотынхон хэнгэрэг дэлдэн эсэргүүцсэний хариу гурав хоногийн дараа буцаж ирж хотыг ноорхойлон хядав). • Нишапурын хажуугаар өнгөрч, султаныг мөшгин Исфараина зорьсон боловч Ирак руу зугтсаныг мэдээд, Мазандеран руу чиглэв (Дамган, Амоль, Данугийн орчим). • Хорасаны сайд (везир) Мужар-ал-мулк, Кафи-и Рухи, Фарид-ад-дин, Зиа-ал-мулк Зоузани нар Чингисийн зарлигийг дагаж захирагдахыг уриалав. Зэв, Сүбдэй уйгуржин бичгээр бичсэн Чингис хааны зарлигтай ягаан тамгатай баримт олгосон ("Мөнх тэнгэр минь ... наран мандахаас наран шингэх хүртэл газар дэлхий бүх гадаргыг бидэнд хайлсныг ноёд, түмэл, харьяат нар мэдтугэй" гэсэн зохих текст иш татсан). • Зэв, Сүбдэй Мазандеранд орж, олон хот хядаж, Дамганд их хэмжээгээр хүн хороосон. Семнан, Рей хотуудыг дагаад хядлага үргэлжлэв.

• Султан Мухаммед Карун цайз, Гилян, Испар мужаар дамжин, Мазандеранаар Абескун (Каспийн тэнгис)-ийн арал руу зугтав. • Зэв ноён Реяс султаныг нэхэн явж, олоогүй тул түүний сан хөмрөг, эхнэр хүүхдийн цайзыг бүслэн эзлэв (эхнэр охидыг Самарканд руу Чингис хаанд явуулав). • Энэ гутамшигт мэдээ Мухаммедад хүрч, "Султан сонсоо, барьц алдлаа, султаны өмнө хорвоо сүүмэлзэнэ" гэсэн шүлэглэсэн үгээр дурдана. Султан Мухаммед Хорезмшах арал дээр нас барав (сэтгэл түгшин, зовлон эдэлж). • Хэдэн жилийн дараа хөвүүн Желал-ад-дин эцгийнхээ шарилыг Абаскинд авчруулж, Абескуп арал дээр орших цайзад оршуулав.

• Хорасан, Иранд монгол цэрэг үзсэнгүй гэж дуулаад Желал-ад-дин Мангышлакаас (эцгийн хойгоос) морь эмнэлж, итгэлт хүмүүсээ дагуулан Хорезм руу явна. Ах дүү нарын дунд ширээ залгамжлах эрх маргаантай байсан. Устовогийн хязгаарын Сабкан ойд монголчуудтай тулгарсан, гэсэн ч аюулгүй гарч Газнины зүг зугтав.

• Чингис хаан Самаркандыг эзлэн авсны дараа Зэв, Сүбдэй, Тогочар нарыг Хорасан, Иран орон руу мордуулсны дараа мориа амруулж, зуссан. Дараа нь Жочи, Цагадай, Өгэдэй гурвыг ихээхэн цэргээр Хорезм хотыг эзлүүлэхээр томилов. • Хорезмд Султан Хорезмшахын эх Туркан хатны хамаатан, Мугул хажиб Буха Пехлеван болон Али Маргина зэрэг ноёд захирч байв. Захирагчаар Хумар ноёныг тохоов. • Хорезм хотыг 7 сарын турш бүсэлсэн (Жочи, Цагадай хоёрын хооронд зан аранших, сонирхлын ялгаа зөрчилдөж, ажил хэргийг удаашруулж байсныг дурдана). Эцэст нь Жейхун (Аму дарья) мөрний усыг хотоос зайлуулав (далан гүүр барьж) — их хэмжээний ус хотод халдав, монголчуудын 3000 хүн замаагийн дундуур цохигдож үхэв, гэхдээ эцэст нь хотыг бүхэлд нь эзлэв. • Чингис хаан Дүү Өгэдэйг ерөнхий даргаар томилж, түүнийг зохих ёсоор хэлбэрэлтгүй дагахыг зарлав. Өгэдэй ах дүү хоёрын хоорондын зөрчлийг эвлэрүүлж, цэргийн жагсаал журам сэргээв. • Хотыг эцэст нь эзлэн авч, залуу эрчүүд, хүүхдийг олзонд авч, бусад бүх хүн амыг хотын захад мөргөлийн талбайд хөөж гаргаад цэргүүддээ хуваан хядуулав. Монгол бүрд 24 хүн ногдсон гэдэг тооцоо байдаг. • Хорезм хотыг устгасны дараа Чингисийн зарлиг: **"Би Хорезмыг хядаж талуулна. Тухайн үеийн тэр гэгээнтэн (Хорезмынхнаас) дундаас гарч бидэнтэй нийлэх учиртай" гэсэн Нажим-ад-дин Кабрын (Кубра) шейхтэй хийсэн ярианы дурсамж бий.

• Хан хөвгүүд Хорезмыг эзлэхээр Самаркандаас зэглэн хөдлөв, замдаа Нахшеб (Карши)-д очиж хэсэг зуур байжээ, дараа нь Термез (Аму Дарья)-г гатлан Балх хотод очиж, хотыг эзэмдэн авав. Тэндээсээ Талихан цайзыг бүслэн авахаар явлаа. ---

• Чингис хаан "төмөр хаалга" гэдэг хэлбэртэй Термез хотыг эзлэв — хотынхон эсэргүүцсэн тул шийтгэж хядсан. Тулуй ханыг Хорасан эзлүүлэхээр их цэргээр явуулав (Мерв, Багшур, Меручак, Нишапур хүртэлх тойрог/муж, Абиверд, Неса, Языр, Тус Жажери, Жувейн Хаф, Сенган, Серахс, Зурабад зэрэг хотуудыг эзлэв). • Талихан цайз (Нусрат кук нэртэй, маш сайн бэхлэгдсэн) 7 сар бүслэгдсэн боловч эзлэгдэхгүй байв. Тулуй хан Термер хаалгаар гарч цэргийнхээ баруун зүүн жигүүрийг явуулан Меручак, Багшураар дайрч, Нишапур хүртэлх нутгийг эзлэн авав. • Чингис хаан Талиханаас буцаж ирэхийг Тулуйд зарлиг буулгасан (халуун улирал ирэхээс өмнө). Тулуй Кухистан мужийг довтлон, Чукчаран голыг гатлан Херат хотыг эзлэн авч, Чингистэй нийлжээ. • Талихан цайзыг эцэст нь эзлэн нурааж эвдсэн — Бамиан цайзын дэргэдэх тулалдаанд Цагадайн хөвүүн, Чингисийн хайртай ач хүү Мао Тукан сумаар шархадаж нас барав. • Чингис хаан Бамиан хотыг бүрмөсөн устгахыг тушаав: "Энэ мужид ямар ч амьтан, ямар ч хүн, ямар ч төрлийн мал, зэрлэг амьтныг ч цэмцгий устга, олзлон авахгүй, хотыг үнсэн товрог болгоод, хойшид сэргээхээргүй, ямар ч амьд юм байхааргүй болго!" гэсэн зарлиг өгсөн. Энэ мужийг "Мао курган" (Мао хааны булш) гэж нэрлэсэн бөгөөд орчин үеийг хүртэл ямар ч амьтан байдаггүй хоосон нутаг хэвээр байдаг гэдэг. • Чингис энэ тухай Цагадайд шууд хэлүүлэлгүй нуусан боловч Цагадай эцэст нь мэдэж уйлж гашуудав. Чингис "Чиний хөвүүн Мао Тукан тулалдаанд эрэлхгээр амь эрсэдсэн. Чи уйлах хэрэггүй, гуних хэрэггүй. Тэнхээгээ бар" гэж тушаав.

• Чингисийн хөвгүүд Талхан уулын өвөр хормойд зуссан. Султан Желал-ад-дин Газнинд байв. Мервийн Хан мелик (40,000 морин цэрэгтэй), Туркмений ноён Сейф-ад-дин Аграк (40,000 цэрэгтэй), Угусын ноёд Желал-ад-динтэй нийлэв. • Хан мелик анх Мервэд Чингисийн зарлигийн дор захирагдаж байсан боловч Тогочарын хэргийн улмаас (өшөө хонзогнол) Желал-ад-динд нийлэв. • Хан мелик, Сейф-ад-дин Аграк хоёрын дотоод зөрчлийн улмаас (Хан мелик Агракийн толгойг тагтвар морин дээрээс татаж авлаа) Сейф-ад-дин Керман, Сикранаар гарч зайлав — энэ нь Желал-ад-диний цэргийн хүчийг сулруулав.

• Шихихутаг ноён (Чингисийн шүүгч, дасаагийн нэгэн) Желал-ад-дины эсрэг явж, Перван давааны байлдаанд Султан Желал-ад-дины цэрэгт бут цохигдов ("монголчуудыг хэрээлээд гүйцэж очоод байхал тэдэн дэх хатуу мориор нь баригдав" гэх мэт). Ихэнх монгол цэргийн морь өдийд шатсан хад чулуутай газар гулгаж хальтарч, дайсны цэрэг давуу байдал олж бут ниргэсэн. Ихэнх монгол цэрэг үрэгдэв. • Чингис хаан энэ тухай сонсоод их харамссан ч "Хутаг бол хэзээ ямагт ялгуусан ялагч байж сурчихсан бөгөөд хувь заяаны хатуу байдлыг хэзээ ч амсаагүй хүн ... одоо түүнийг амсаж суулгаа, болгоомжлогч болж, нөхцөл байдлыг хэзээ ч засах ажилдаа зохих мэдлэг олж авах болно" гэж тэвчилтэй хандав. • Тулалдааны дараа Хан мелик, Сейф-ад-дин Аграк хоёр цаашид ижилдэлгүй болж (Хан мелик Агракийг ташуураар цохисноос болж) Сейф-ад-дин цэргээ авч зайлав, Желал-ад-диний цэрэг сулран, Синд гол руу зугтахаар Газниныг чиглэн одов.

• Чингис хаан өөрөө их цэргээрээ Желал-ад-диний эсрэг дайлав (моринд гарлаа гэсэн, Талиханы нутгаас, морин жил, 2 давааг давсаар явж Синд мөрнийг гатлах болтолгоо мөшгив). • Чингис Газнинд захирагчаар Шихнэ Мама-Ялавачийг тохоов. Синд мөрний эрэгт хүрч ус гатлах онгоцоо бэлдсэн. Урьдчилан цэргийн отрядыг Ур-хан (монголчуудын) явуулж, Султан гүүрээр голын нөгөө талд гарсныг Чингис мэдээд шөнийн турш давхиж, өглөө эрт хойд, өмнөд талаас Желал-ад-диний цэргийг бүслэв. • Наран мандахад султан галт хана усны хооронд байгаагаа харав. Чингис "Султаныг сумаар шархдуулж болохгүй, ямар нэгэн аргаар түүнийг амьдаар нь гарт оруулахыг л байдгаараа чармайх хэрэгтэй" гэж зарлиг буулгав. • Хан мелик, дайсны ихэнхийг Чингисийн цэрэг хядав. Желал-ад-дин өөрөө морь сольж, монгол цэрэг рүү дайрч ухрахгүй, тэгээд эргэж давхин орж ирээд жолоогоо тавьж, хаалтаа нуруун дээрээ хаяд өөрийнхөө халхавч (чатр) ба тэмдгийг шүүрэн авч морио гуйдаад цахилгаан шиг явж голыг гатлав. Тэртээ талд гарч буугаад илдтэйгээ усыг арчлав (тайлбар: Синд мөрнийг адуугаараа сэлж гараад амьд гарсан алдарт зугтаалт). • Чингис хаан гайхсандаа амаа бариад, Желал-ад-диний зэ хөвгүүддээ "Эцэг хүн зөвхөн ийм л хөвүүн хэрэгтэй" гэв. Шүлэг: "Эриний өрлөгүүдийн дотор байсан гэж дуулдаагүй, энэ дэлхий дээр түүнийг эгнэх хүнийг хэн ч үзээгүй, нэгэн харцхуу байжээ" гэсэн магтаал. • Монгол цэргүүд түүний ард дэвхрэн орохыг хараад хойноос нь харайн орохоор гэдэглэсэн боловч Чингис хаан саатуулав (хувь заяаны тохиолыг хүндэтгэсэн). Султаны эхнэр, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг усанд живүүлж хядсан.

• Чингис султаныг олж авахуулахаар жалайр аймгийн Бала, Дурбай нарыг цэрэг дагуулан явуулав. Хиндустаны нутгийн төв дунд хүрсэн боловч мэрийг олсонгүй (нэгэн Пия цайзыг эзлэн авч, Мултан руу очив).

• х.620 мухаррам/МЭ.1223.2-3 сар (хонин жил) Чингис Синд мөрнийг өгсөн одсон бөгөөд Өгэдэйг гол уруудуулан явуулсан. Газнинийн талаар дээрэмдэж хотыг нурааж эвдэв. • Чингис Перваны хээр талд буудаллаж, Бала ноёныг хүлээж, тэдэнтэй нийлж (тэднийг нэгтгэн) хязгаарт байсан мужуудыг цэмцгий эзлэн авч дээрэмджээ. • Чингис хаан зарлиг буулгаж, байшин өрх бүрийн хүн тутам 400 мана цагаан будаа гэсэн албат тавьжээ. • Зэв, Сүбдэй нарыг Ирак, Азербайжан, Ширван мужуудыг эзлүүлэхээр явуулав. • Цэргүүдийн өвчин эдгэрсэн учир Чингис хаан Могулдоо (Монголдоо) буцахаар шийдэж Тангадад очихоор бодов.

• х.621 мухаррама/МЭ.1221 (бичин жил) Чингис хаан Тазикийн орныг эзлэсний дараа уугуул нутаг руугаа хармаар мөрөөдлөө биелүүлэв. Бамианы уулаар одож, Багланы хязгаарт Жейхун мөрнийг гатлан Самаркандын орчимд буудалласан. • Чингис хаан Самаркандаас гарч, урагшаа гарч сулатны улсыг мэхээсний учир өндөр дуугаар гашуудаж, Хорезмшах Мухаммедын эх Туркан хатан ба эхнэрүүдэд тушаав. • Бенакетэд Жочи бусад хөвгүүд эцгийнхээ хамт хуралдай хийсэн байна. Чингис хаан тэндээсээ явж унасан газар, төрсөн гэрт очтолоо тайван явж байлаа.

• Желал-ад-дин зугатаж, Нишапураас Газнин руу очсон үед Зэв, Сүбдэй нар Чингист элч зарж "султан Мухаммед үхсэн, харин хөвүүн Желал-ад-дин буруулан зугтаж, тэр оронд очжээ. Одоо бид тэдний тухай бодохоо больж, зурх сэтгэлээ амраая" гэж мэдээлэв. Чингис зөвшөөрөл өгсний дараа Зэв, Сүбдэй нар Иракийг эзлэн авахын тулд Хар (?) ба Семнаныг эзлээд, Рей хотод очиж дээрэмдэг хийж, Кум хотыг эзэлж хядлага хийв. • Хамаданд очив — Сейид Мажд-ад-дин Ала-ад-доулэ бэлэг барьж дагав. Зэнжан, Казвин хотуудад хядлага, довтолгоо. Хойт Иран (Тебриз) орчмоор дайрч, атабек Узбегийн Тебризийг мөнгө, малаар худалдан авав. • Гүржистан руу дайрч, 10,000 гүрж харцуудтай тулалдаж бут цохив (Гүржид ялагдал өгсөн анхны монгол бэлтгэл байлдаан). Мерагудад очив, дараа Тебризд дахин очив, тэндхийн амбан Шамс-ад-дин Туграйн бэлгээр өнгөрөв. • Мерагу хотыг бүслэн авав (эмэгтэй захирагчтай). Диярбекр, Ирбилийг эгц одсон боловч буцав. • Хамадан, Нахчеван, Арран (Ардебиль), Байлахан, Гянжа хотуудыг аллага, дээрэм хийж бут цохив. Гүржистаныг дахин довтолж 30,000 гүрж цэргийг бут ниргэж хядав (нуугдмал отрядын хавчигдал тактик). • Ширваны Шемах хотыг бүсэлж, Дербентийг дайран, Ширваны захирагчаас арван хүн барьц авч замыг заалгасан. • Аланы (Осет) мужид хүрч, Кипчактай нийлэн эсэргүүцэж байсныг зальтай аргаар ("та бид нэг аймгаас гаралтай" гэсэн үг, алт, хувцас бэлэглэж) Кипчакийг Аланчуудаас тусгаарлан, дараа нь Кипчакийг гэнэт дайран хядсан. • Кипчакын үлдэгсэд Орос орон руу зугтав. Монголчууд Константин (Босфор) хоолойн эрэг дэх Судак хотыг довтлон эзлэв. Дараа нь Орос, Кипчак хамтарсан их цэрэгтэй тулгарч, 12 хоног мөрдөн, эцэст нь гэнэт эргэж довтолж Орос-Кипчакийн хамтарсан цэргийг ялав (энэ бол алдарт Халхын мөрний (Калка) тулалдааны эхлэл хэсэг). Монголчууд Тазик орноос буцаж явсан Чингистэй нийлэв. ---

• х.621/МЭ.1224 (бичин жил) Чингис хаан Тазик орноос буцаж явахдаа өвөлжиж, зусав. Ордондоо ойртож ирэхэд арван нэгэн настай Хубилай хаан, есөн настай Хулагу нар угтан ирсэн — заншил ёсоор анхны ан хийсэн хурган гараа тэргэл барив (эрхий хуруу). • Чингис хаан өөрийн гараар тэдний эрхий хурууг тосов. Хубилай зөөлөн барьсан бол Хулагу шүүрэн авч чанга атгасан — Чингис "энэ бузар чинь минь хурууг хугалах нь" гэж хошигносон. • Буха-Су-жику (Бухын сүүж газар) хэмээх газарт том алтан ордон барьж найр хийв. Оточ ноён (эмч) болон бусад тухай нэгэн бяцхан зөрчлийн түүх (модны мөчир авах явдлаас болсон хэрүүл) дурдагдана — Чингис Оточ ноёныг уучилжээ. • х.622 сафар/МЭ.1225 (тахиа жил хавар) Чингис хаан ордондоо ирж, зун сэцэн зарлигийг (яса-и барик) бичив.

• х.622/МЭ.1225 оны 12-р сарын 26 (тахиа жилийн намар) Чингис Тангад (Гашин) улсын эсрэг дайлаар мордов. Цагадайг ордон, цэргийн ард байлгаж, Жочи хэдийн өөд болсон, Өгэдэй эцгийнхээ дэргэд байв, Тулуй (Сорхугтани бэхи цагаан бурхнаар өвчилсний улмаас) хэдэн хоног ард хоцорсон. • Чингисийг Тангадад ирэхэд Гам-жиу, Сужиу, Кажиу, Урукай хотуудыг эзэлж, Даршакай хотыг бүслэн шатаав. Тэр мужийн эзэнтэн Тангад хэлээрээ Шидурку (Шудрага) гэдэг цолтой, Тангад хэлээр Иргай (Яргай) гэдэг том хотоо 500,000 хүнтэй хамгаалуулж бэлдсэн байв. • Чингис хаан Хар ус (Шар мөрөн) орчмын мөстэй нуурын мөс дээр зогсож, дайсныг мөсөн дээгүүр гаргахгүйн тулд хөл рүү нь харваад авдаж болохгүй гэж айлдав — маш олон хүн алагдаж, гурван хэсэг овоо болов (алагдсан хүн тутмын нэг толгой дээр овоолсон гэдэг). • Шидурку зугтаан хотоо буцаж орсон. Чингис хойшид дахин байлдахаа болиж, хотыг хажуугаар өнгөрч бусад хот мужуудыг эзлэн авч Умард Хятад (Хятай) руу явлаа.

• х.623/МЭ.1223 (нохой жил хавар) Онгон-Далайн-худаг (кудук) газарт ирж, Чингис хаан "өөд болох цаг нь ойртсон" тухай зүүдэлсэн байна. Жочи, Хасарын хөвүүн Есүнгэ ах зэрэг хан хөвгүүдтэйгээ хамт байсан. Ойрхон байсан Есүнгэ ахыг дуудуулав. • Дараагийн өглөө зоогоо барьж байхдаа тэрбээр ноёд, хамаатантайгаа хуран цуглаад, нууц гэрээслэл ярьсан: "Надаас хойш үлдэх хөвүүд минь ээ, миний нас эцэслэх энэ хорвоогоос халих цаг минь ойртож байгааг мэдтүгэй! Мөнх тэнгэрийн ивээл дээдсийн авралаар би та нарынхаа төлөө байлдан дагуулж байж өргөн бөгөөд уудам улс байгуулав. ... Одоо би та нарт гэрээслэхэд эе эвтэй байж, нэгэн саналтай, харин цаг ирсэн хойно та нар өв залгамжлалаа хэрхэн зохион байгуулах ёстойгоо мэдэж авах хэрэгтэй" гэсэн үг өгүүлж, Өгэдэйг угсаа залгамжлагчаар тохоов.

• Тангадын Зөрчид, Нанхиад мужуудыг эзэлж, Тангадын нийслэлийн ойролцоо очив. Тангадын эзэнт "Бид дагаж захирагдана" гэсэн бэлгийг (сувдтай тавиур) авчирсан. Чингис хаан чихэндээ нүхтэй хүн бүрд нэг сувд өг гэж айлдав.

• Чингис хаан энэ өвчнөөр насан эцэслэх нь гарцаагүй гэж үзээд ноёддоо гэрээслсэн нь: "Та нар минь нас барсан тухай мэдэгдэж болохгүй. Дайсанд мэдэгдэхгүйн тулд уйлж гашуудаж хэрэггүй. Тангадын эзэнтэн оршин суугчид нь товлосон цагтаа гарч ирэхэд цэмцгий устга!" гэсэн зарлиг. • х.624 рамазан/МЭ.1227 оны 8-р сарын 15-наас 9-р сарын 14 (гахай жилийн намрын дунд сарын арван тав дахь өдөр) Чингис хаан тэнгэрт халсан (өнгөрчээ) — мөнх бус хорвоог орхин нэр алдарт хаан ширээ, эзэмшил, төр улсаа үлдээн насан өөд болов. • Тангадын эзэнтэн ба хот доторхи бүх хүн амыг ноёд Чингисийн зарлиг ёсоор (аль эзэнтэн болон хотынхныг гарч ирэхэд) хядсан. • Чингисийн шарилыг ард нутаг руу нуугаад авч буцаж, замд тохиолдсон амьд амьтныг ч алж явсан (нууцлах зорилготой). Ордны хан хөвгүүд, хатад, ноёд зэрэг ойр байгсад цуглан гашуудаж ёслов.

• Монголд Бурхан Халдун гэдэг нэртэй хайрхан бий — нэг талын хормойгоос олон гол эхэлдэг, ой модтой уулс. Тайчууд аймгийнхан нутагладаг байв. Чингис хаан өөрийгөө оршуулах газрыг тэнд гэж өөрөө зааж хэлсэн байна. • Чингис хааны өвөлждөг, хаваржих нутаг нь Онон голын адагт байдаг, харин мэндэлсэн нутаг нь Булук-булдак (Булаг болдог) хэмээх газар бөгөөд, эндээс Бурхан Халдун хүрэхэд зургаан өдрийн зам. Тэнд Укай-Каражу овгийн мянган ойрад тэр газрыг хамгаалж байдаг ажээ. • Бурхан Халдун уулын хажуугаас эхэлдэг голуудыг тоочсон: өмнө хормойгоос Хэрлэн, зүүнээс Онон, их зүүн хойноос Киркачу, их хойноос Чику (Цөхэ), их баруун хойноос Калаку, дунд баруун өмнөөс Хараа, дунд баруун өмнөөс Бурачиту, их баруун өмнөөс Туул. Эдгээр нь бүгд Хэнтийн уулаас эхэлж Сэлэнгэ, Орхон голуудын баруун зүүн талаас нь цутгадаг. • Домог: Чингис хаан нэгэнтээ ав тавьж явахдаа энэ газарт ганц ургасан модны дор амарч, "энэ намайг хөдөөлүүлхэд л таарах газар байна" гэж хэлсэн — түүнийг хожим тэнд оршуулав. Хэдий олон жил өнгөрсөн ч тэнд байсан анхны мод, оршуулгын яг байрлал одоо ч тодорхойгүй (алдагдсан). Тулуй хааны бага хөвгүүд Мөнх хаан, Хубилай хаан, Ариг буха нарыг тэнд оршуулсан. Мөн Жочи, Цагадай, Өгэдэй нарын удмынхныг өөр газар (тэдний удамд харьяалагдах бусад) оршуулдаг. Энэ хориглосон газрыг урианхай аймгийн ноёд хамгаалдаг байсан.

• Найрагласан магтаал шүлэг: "Аугаа их сүлдэр, дэлхийн эзэнтэн, газар ба эрин цагийн шахын шах, Иран, Туран хаганыг эзэрхэн захирагч, элбэг дэлбэг өглөгийн тодрох газар, шүтлэгийн ирэл, лалын шашин ба шүтлэгийг ивээгч Дария, Шударгыг өрнөгч Жемшид, дэлхийн эзэгнэчний аранштиг сэргээгч ... " гэх мэтийн хосгол магтаал (энэ бол зохиогчийн бичсэн уламжлалт эрх мэдэл алдаршуулах шүлэг, Хормуст/Жемшид домгийн зэрэгцүүлэлт).

• МЭ.1219 оны 1-р сарын 19-нөөс 2-р сарын 17-ныг зул-кадэ сартай тохирч буй туулай жилээс — МЭ.1227 оны 1-р сарын 21-нээс 2-р сарын 18, х.624 сафар сард эхэлсэн гахай жилийг дуустал 9 жилийн хугацаа-г хамарна: эхний 6 жилд Туркестан, Иран орныг байлдан дагуулж, 7 дахь жил (х.622 сафар/МЭ.1225 тахиа жил) ордоосоо буцаж ирээд дахин Тангадад орж, аяллын 3 дахь жил (гахай жилийн намрын дунд сард) Чингис тэнгэрт халав.

• Умард Хятадын эзэнтэн: Чан-зун, Ким-шан, Шу-су. • Мачинагийн эзэнт: Нин-зун. • Багдадын халиф Насар-ли-диниллах. • Хорезм/Сартуул, Хорасан, Ирак, Газна, Мавераннахрт Султан Мухаммед Хорезм шах — 9 жилийн эхний 3 дахь жил Мазандераны Абескун арал дээр үхэв. Түүний хөвүүн Желал-ад-дины намтар (Синд мөрнийг гатлаж, Чингисийн цэргээс амиа авраад) энд Хорезмшахын он дараллын хамт бичигдэнэ.

• Синд мөрнийг гатласны дараа Желал-ад-дин ойд хоёр хоножоо, хувь заяа нь мөрний усанд амиа үрчихэд хүргээгүй тавин хүн ирж түүнтэй нийлэлцэв. • Энэтхэгийн Пелалэ, Пикалэ уулнаас 6000 хүн цуглан довтолсныг Желал-ад-дин ялж, 3000 орчим хүнтэй болов. Дели хотыг зуглан оджээ. Шамс-ад-дины хаанд (Дели) элч зарж эв найрамдал гуйсан ч буцаагдав. • Гоккарийн ражэ Сенгинд элч явуулж охинд нь сүй тавьсан — Сенгин зөвшөөрч, Желал-ад-динийг хөвгүүнээ болгосон. Хожим Желал-ад-дины хөвгүүдийг Кутлуг-хан (Азтай хан) гэж нэрлэх болжээ. • Синд мужийн захирагч Кубачэ-тэй тэмцэлдэж, Кубачэг Акар-у Бакар арал руу хөөж, эзэмшил газрыг эзлэв. • Желал-ад-дин дараа нь Персийг зорьж (Пасрам цайз, Мултан, Седусан зэрэг), Дивал, Дамрилэ, Хас-хан, Нахрваль зэрэг газруудыг байлдан дагуулж, Гувашир цайзыг (Керман орчмын) эзлэн авав.

• Желал-ад-дины ах Гиас-ад-дин Иракт (Реид/Рей) байсан, шилмэл цэргээрээ хөнгөн явж, цагаан туг мандуулаад гэнэт дайрсан. • Гиас-ад-дин Исфахан хотод суурьшиж, атабек Ала-ад-доулэ, Ездийн атабек (Ата-хан цол) нартай холбоо тогтоов. Ездийн атабек 84 жил амьдарч, х.624/МЭ.1226-1227 онд Исфаханы хаалганы дэргэд зовж үхсэн гэдэг. • Гиас-ад-дин Тебриз, Азербайжан, Арран мужуудыг эзэлж, Тогрул Сельжукийн охин Мелика хатантай гэрлэв. Атабек Узбегийн эрх мэдэл дуусав. • Куш-Төмөр (Иракийн цэргийн ерөнхий захирагч) Желал-ад-динтэй тулалдаж ялагдаж, Багдадруу зугтав. Музаффар-ад-дин Кук Бури (Ирбилийн эзэнтэн) Желал-ад-динд ялагдав. • Дараа нь Желал-ад-дин Азербайжан, Арран орох замдаа Тебризд ирж, атабек Узбегийн эхнэр (Тогрул Сельжукийн охин) Мелика хатантай гэрлэсэн эргэлзээт явдлыг өгүүлнэ (Узбегийг орхиод Желал-ад-динтэй гэрлэсэн). Атабек хаанчлал дуусав. Желал-ад-дин Гүржистан руу 30,000 хүнтэй хөдөллөө. ---

• Желал-ад-дин Карбын хавцалд байсан гүржүүдийг өглөөгүүр гэнэт дайрч бут цохив (гүржүүд шөнөжин архидаж, сэрэмжгүй байсан). Гүржийн цэргийн жанжид Шалва ба Иванэ ах дүү (гүржийн хэсэг түшмэдийг дөнгөлөөд хоригдох) баригдав. Шалва бол биерхүү, их тэнхээтэй хүн байв. • Султан Шалвагаас "чиний хэлээд байсан баяр чинь хаана байна" гэж асуухад Шалва "Энэ үйлсийг султаны азын од л хийсэн дээ" гэж хариулаад тэр дороо лалын номлолыг номлож, лалын сахил хүртэв. • Султан нийслэл Тебриз-д ирж, Шалва, Иванэ нарыг дээдлэн хүндэтгэж, Гүржийг байлдан дагуулахад туслахыг тушаав. Тэдэнд Маранд, Урмия, Ушнуя (Хотууды) зэрэг газрыг өгч, их хэмжээний морьтой, явган цэрэг зэвсэглэн өгсөн. • Гэвч Шалва, Иванэ нар тухайн мөчид тохирсон үг хэлж (элдвээр хуурч) байв — Аркубагийн адил биелшгүй зүйл амлан султаныг итгүүлдэг байлаа. Султан тэдний үгэнд найдаж Гүрж рүү хөдөллөө. Тэд урьдаар гүржийн цэргийг нууцаар дуудан ирүүлээд түүний отон байрлуулсан байна. Нэгэн хүн султанд мэдээлж, султан мөрдөн байцаасныхаа дараа Шалва ба Иванэ нарыг цааш харуулаад цугларагсад дээр очихоор зүглэв. • Тэр үүрээр гүржийнхэн рүү дайран орж, олонхийг нь хядаад үлдсэнийг нь зугтаалгав. Султан Лор хот руу явлаа, гэвч түүнийг өршөөв. Тэр Алиабад цайз-ыг хөндөлгүй, түүний хажуугаар нь явж Тифлис болон Гүржийн бүх мужийг эзлэн авлаа. Тэр сүмүүдийн (христийн) хэсгийг эвдээд оронд нь лалын мөргөлийн сүмүүдийг бариулав. • Туршуулууд ирж, султан Желал-ад-динтэй дайтахаар яваа монгол цэрэг Жейхун (Аму дарья) мөрнийг гатлаад ойртож яваа, монголчууд Хорасанд хэзээний иржээ гэсэн мэдээ гэнэт дуулгав. • Султан Ирак тийш зүглэв. Исфахан-д хүрч очоод Исфаханаас морьтой явган зуун мянга гаруй цэрэг гаргаж тэдний эсрэг байлдаанд бэлдсэн байна. Цэргийн зүүн жигүүрийг ах Гияс-ад-дин-д хариуцуулж, баруун жигүүрийг ..., өөрөө цэргийн гол хэсэгт байв. • Хорезм шахын эсрэг тэртээ талаас Бачи (Баджи) ноён, Наху ноён, Эсэн-Туган, Наймас ба Тайнал нар монгол цэрэгтэй гарч ирэв. Тэд Исфаханы нутагт ордог Сиангийн хаалга-ны дэргэд тулалдав. • Гияс-ад-дин ахынхаа тушаалыг зөрчин, Илчи-Пехлеваны хамт Луристан руу зугтаав. Цэргүүд нэг нэг рүүгээ дайрсаар байгаад монголын баруун жигүүрийн цэрэг султаны зүүн жигүүрийн цэргийг ховх татан Луристан... (үргэлжлэл х.373-т таслагдана). > Тэмдэглэл: Энэ хэвлэлийн х.373-376 хуудсууд давхардсан хэвлэл байна — х.373 ба х.375 нэг ижил, х.374 ба х.376 нэг ижил агуулгатай (хэвлэлийн алдаа). Мөн Желал-ад-дины түүхийн үргэлжлэл (Луристаны байлдаанаас цааш) энэ ботид тасарч, оронд нь он дараллын товч бүлгүүд эхэлж байна. ---

Энэ хэсэг нь өмнөх дэлгэрэнгүй өгүүллийг жил бүрээр товчлон давтан бичсэн "дэд анги"-уудаас бүрдэнэ. Рашид-ад-Дин ном бүрийг эхлээд дэлгэрэнгүй, дараа нь он дараллын хураангуйгаар өгүүлэх зарчимтай.

• 13 жилийн эхлэл нь Чингис хааны мэндэлсэн гахай жил — МЭ.1155 оны 1-р сарын 7-ноос 2-р сарын 5 / х.549 зул-кадэ сар. Төгсгөл нь МЭ.1167 оны 1-р сарын 25-наас 3-р сарын 29 / х.562 раби II сар — мөн гахай жилтэй тохирно. • Энэ хугацаанд Есүхэй баатар эсэн мэнд, төрөл аймгуудынхаа эзэнтэн байж жаргалтай, эрэлхэг эр байв. Кият ба нирун аймгуудын ихэнх нь түүний садан төрөл байв. Есүхэйд хамаатай үйл явдал домог яриаанд үлдээгүй тул товч.

• 27 жилийн эхлэл: хулгана жил — МЭ.1168 оны 1-р сарын 14-нөөс 2-р сарын 11 / х.563 раби II. Төгсгөл: МЭ.1194 оны 1-р сарын 26-наас 2-р сарын 23 / х.590 сафар — барс жил. • Хугацааны эхний өдрүүдэд Есүхэй өөд болов. Чингис балчир хоцорсон тул олон аймаг ноёд, эцгийн садан төрлийнхөн урваж тусгаарлан салав. Эмх замбараагаа алдсанаас олон бэрхшээл зовлон тохиолдов. Гэвч бүхний дээд тэнгэрийн сүр хүч хайрласны үрээр хэрэг цэгцэрч, тэрбээр хан зэрэгт хүрч төр барив. • Амьдралын байдал түгшүүртэй байсан тул жил жилээр тодорхой бичээгүй, нэгтгэн товчоор бичжээ. • Есүхэй өөд болоход аймгуудын олонх нь Чингисээс салж тайчууд аймгийг дагав. Горлос аймгаас гаралтай эх Өүлэн (Өэлүн) тэднийг алдахгүй тогтоон барих талаар их чармайж, заримыг нь аргацаан чадсан. • Чингисийг тайчууд, ахмад ба залуу төрлийнхөн (журъят, мэргэд, татар) зэргээс учруулсан төрөл бүрийн үгүйрэл зовлонг туулав. Эдгээр аймгууд түүнийг нэг бус удаа олзлон авч байсан боловч тэр янз бүрийн арга мэхээр мултран гарч байлаа. • Заяа жаргал бүхий хувь тавилан төрөлгтэй болохоор байдал сайжирсаар, тайчууд аймагтай тулалдаж тэднийг дарсан байна. Цаашид нирун, татар, мэргэд зэрэг сөрөг хүчнээсээ давамгайлан гарч, цэрэг нь олширсоор энэ 27 жилийн эцэст төгс бэхэжсэн байна.

• Эхлэл: туулай жил — МЭ.1195 оны 2-р сарын 13-наас 3-р сарын 14 / х.591 раби I. Төгсгөл: үхэр жил — МЭ.1205 оны 1-р сарын 24-нөөс 2-р сарын 21 / х.601 жумада II. • Туулай жил (МЭ.1195, х.594 раби) — Чингис 41 настай. Жаха хамбатай хийсэн дайнаасаа буцаж иржээ. Жаха хамба бол Хэрэйдийн эзэнтэн Он ханы ах бөгөөд хэрэйд аймгийн салбаруудын нэгэн Хонкайд (хонхтон) аймгийн хүн. Тэд Жаха хамбыг тойрон цугларч Он ханыг эсэргүүцэн үймээн дэгдээдэг байв. • Луу жил (МЭ.1196, х.592 раби I) — Чингисийн байдал үйл хэрэг нь төгс сайжирсан. Он хан хүчгүй болж, арга барах болоод Чингис хаан дээр очиж түүнээс ивээл тусламж гуйж байв. Он хан өөрийнхөө төрөл төрөгсөдтэйгээ нутаг усаа булаалдаж, авга өвөө, ах дүү нараа хядаад, зөвхөн Эрх Хар нэртэй ганц ах нь зугтаж найманы эзэнтэн Инанч хан-д хоргодож амь гарсан. Инанч хан цэрэг мордуулж Он ханыг үлдэн хөөж, улсыг нь Эрх Хард даатгасан. Он хан Хар Хидааны Гүр хан-д очсон боловч тэнд ч тайван байж чадаагүй тул эргээд Уйгур муж руу гарч, тэр хэдэн ямаатай байж, түүнийхээ сүүгээр амь зогоож байв. Ингэж үгүйрэн арчаагүй болоод Чингис хааны ивээлийг эрж, луу жилийн хавар Гүсэүр нуурт ирж Чингистэй нийлэв. Чингис түүнийг өршөөж, мал цэргээр туслан хан ширээнд суулгав. Тэднийг "нэг нэгийгээ анд" гэж нэрлэдэг болжээ (Есүхэй баатар Он ханд өмнө нь өвгөөс нь улсыг буцаан авч өгсөн ач тусыг сануулав). • Могой жил (МЭ.1197, х.593 раби) — Чингис намар нь Мэргэд аймгийн эзэнтэн Тогтоа бэхи-тэй байлдаж дарав. Олсон бүх олзоо Он ханд өгсөн — үүний ачаар Он хан баян болжээ. • Морин жил (МЭ.1198) — Чингис өөрийн нутагт байв. Он ханы байдал бэхжсэн тул Чингистэй зөвлөлгүйгээр өөрөө явж Мэргэд аймгийг дараад ирсэн. Тогтоа бэхийн эхнэрийг олзлон авч хатнаа болгожээ. Тогтоагийн хөвгүүдийн нэгийг эрхшээлдээ оруулав. • Хонин жил (МЭ.1199, х.594 раби II) — Чингис Он хантай хамт Найманы Таян ханы ах Буюруг хан-тай байлдав. Тэд буруулан зугтаж Кем-Кемжиут муж тийш одов. Түүний харуул Еди туглук Чингисийн харуулаас зайлан уул өөд гарч, эмээлтэйгээ мориноос унаж баригдав. Дараа өглөө нь Кокэсу-Сабрак (Хүгсэү-Сабраг)-тай байлдав. Хоёр тал маргааш дайтахаар тогтсон боловч шөнө нь Он хан гал түлж орхиод өөрөө цэрэгтэйгээ зугтаан одов. Чингис ч буцаад явжээ. Хүгсэү Сабраг Он ханы цэргийг мөрдөж яваад ахын нь орон, цэргийн хагасыг талан дээрэмджээ. Он хан дахин Чингисээс тусламж эрж, Чингис цэрэг явуулж Буюруг ханы цэргийг дараад булаагдсан бүх юмыг Он ханд буцаан өгчээ.

• Бичин жил (МЭ.1200, х.596 раби II) — Чингис Сайр хээрт Он хантай зөвлөлдөж, хамтран тайчууд аймгийнхан ба тэдэнтэй нийлсэн бусад аймгуудын эсрэг дайн мордов. Тэд дайсныг дарж, олон аймаг ноёд эвлэрч номхоноор дагахаар ирсэн. Дараа нь хатахин, салжиут, дөрвөн, татар аймгууд цугларч Чингис, Он ханыг дайрахаар болов. Тагнуулууд мэдээлсэн тул хоёр тэднийг бөөгнөрсөн хүчийг гэнэдүүлэн дайрч бут цохив. Энэ өвөл Чингис Он ханаас тусдаа байв. Тэрбээр тайчууд, татар болон бусад аймгуудтай Далан нөмрөгт байлдаж, бут цохин мал хөрөнгийг нь дээрэмдэн авлаа. • Тахиа жил (МЭ.1201, х.597 жумада) — Ихирас, горлос, дөрвөн, татар, хатахин, салжиут аймгууд Гам голын хөндийд хуралдаж, жажират аймгийн Жамуха сэцэнг Гүр ханаар сонгож, Чингистэй байлдахаар бэлдэв. Жамуха Еди горкан гэдэг газар дарлаа. Энэ газарт хонгират аймгийнхан түүнд захирагдахаар ирлээ. • Нохой жил (МЭ.1202, х.598 жумада) — Чингис алчи татар, цагаан татар-тай дайн хийхдээ өөрийн захирагдагсдад: байлдаж дуусахаас наашаа хэн ч олзоос хойноос хөөцөлдөх ямар нэгэн зүйлийг булаан авахыг хатуу хориглоно гэжээ. Гэтэл Даритай-отчигин, Хотол ханы хөвүүн Алтан, Нэхүүн тайжийн хөвүүн Хучар нар зөрчиж булаан олзолсон явдал гаргав. Чингис тэдний авсан зүйлийг хураан авахыг айлдав — тэд уурлан Он ханы талд орж самууны эхлэл тавьсан. • Тэр жилийн намар Чингис, Он хан найманы эзэнтний ах Буюруг болон бусадтай нийлээд тэдний эсрэг дайрсан. Хоёр тал Хятадын Монгол, Хятадын хооронд байдаг их бэхлэгдсэн хэрэм-ийг Жочид авч өгөхөөр Он ханы хөвүүн Сангумын охинд сүй тавьсан бөгөөд Сангум ч Жочийн охиныг сүй тавьжээ — гэвч аль аль нь хэрэгжсэнгүй, хоорондоо дайсагналцах болов. Сангум Жамуха сэцэн-гийн ховлосноор Чингисийн эсрэг нууц зэвсэглэсэн, Он хан ч түүнийг хориглосонгүй. • Гахай жил (МЭ.1203, х.599 жумада II) — Хавар нь Чингис ордондоо байв. Он хан Сангум нарын хамт хуримыг хийе гэж заль зохиож Чингисийг ирүүлэхээр болсон. Тэр тийшээ очихоор явахыг Мэнлиг эцэг болиулжээ. Дараа нь Он хан, Сангум цэрэглэн мордож Чингисийг гэнэдүүлэн дайрахаар шийдсэнийг тагнуул нь мэдэж цэргээр дайнд оруул гэсэн мэдээг өгчээ. Хоёр тал тулалдав. • Чингис зугтааж жижигхэн булаг Балжиунд очжээ. Хэд хоног тэнд байж усыг нь шавхаж ундалж байв. Тэндээсээ өөр газар очоод Он хан, Сангум ноёдод элч зарж, хэрхэн тус хүргэж байснаа тохиолдсон явдлуудаараа батлаж, түүнийг бодох ёстой гэдгийг сануулах эрхтэйгээ мэдэгдсэн байна. Гэтэл найрамдахыг бодсонгүй.

• Он ханы зарим ноёд урвасан ба урвах санаатай байгаад салж одсон, тэдний зарим нь Чингистэй нийлэв. Энэ үед Жочи-Хасар хоцорсонд Он ханы цэрэг түүний орон гэр хөрөнгө хогшлыг тонон дээрэмдлээ. Тэр өлсөж зовон нүцгэрч ядран Чингис дээр ирлээ. Чингис Жочи-Хасарын нэрээр Он ханд элч зарж "Би ахтайгаа нийлэх гэж байдгаараа чармайлаа. Гэтэл түүний мөрий нь олж чадсангүй. Хэрэв хан эцэг минь миний гэр /ханэ/ оронг минь надад буцааж өгвөл би /танд/ захирагдана" гэв. Ингэж Чингис хаан Он ханы сонор сэрэмжийг буурууллаад тийш нь цэргээ хөдөлгөн түүнийг бут цохив. • Тэр өвөлдөө Чингис Тэмээн хээр гэдэг газар өвөлжөөд иржээ. Тэр энэ ялалт хийснээсээ өмнө тайчууд болон бусад монгол аймгуудыг захирсан бөгөөд төрлийнхөө монгол ноёд болон хантай нэгдэж байсан бусдыг ч эрхшээлдээ оруулсан. Эзэнтэн нь болсон бол энэ жил эртний өвгийн нь хүндэтгэлт эзэнтэн агсан Он ханыг алж, түүний хан ширээ, улс, мал, цэргийг өмч болгосон — тэр жил түүнд Чингис гэдэг цол өгчээ. • "Чингис" цолын тайлбар (х.380): утга нь Гүр хан гэсэнтэй адил, "хүчтэй аугаа их эзэнтэн" гэсэн үг. Тэр эзэмшилд их эзэнтнийг Гүр хан гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд нирун ба зарим дарлигин монгол аймгуудтай хамтран цуглараад Жамуха сэцэнд Гүр хан гэж нэр өгсөн. Монголчууд тийм ээлтэй бус байсны улмаас Чингис хаанд тийм утгатай /хоч/ өгсөн. Энэ цагийг болтол түүний эцгийн өгсөн нэр Тэмүжин байв. Зурхайч нар зарим түүхчид түүний хаанчлалын эхийг энэ жилээс тоолох болгосон. Ингэж тогтоосны үрээр дараах явдлын цаг хугацаа дүйсэн байна: эцэг нь гахай жил өөд болсон, тэр гахай жил цол авсан, мөн гахай жил тэнгэрт хальсан. Монголын он дараллын бичигт бол түүний хаан төр барьсан эхний жилийг найманы эзэнтэн Таян ханыг тонилгосон жил гэж тооцдог. • Хулгана жил (МЭ.1204, х.600 жумада II) — Хавар нь Чингис чухал мэдээ авлаа: онгуд аймгийн эзэнтэн, Таян хан Чингисийн эсрэг дайн хийхэд туслаач гэж гуйв гэсэн. Чингис их бага төрөл төрөгсдөө цуглуулж Их хуралдай зохион байгуулав. Тэр жилийн намар Таян ханы эсрэг цэрэглэн мордож, мөн мэргэдийн Тогтоа болон түүнтэй нийлсэн хатахин, салжиут болон бусад аймгуудыг дараад, Таян ханыг тонилгожээ. • Үхэр жил (МЭ.1206, х.601 жумада II) — Чингис Тангад (Гашин) орныг дайлаар мордов. Лигили цайз ба Лин Лоши хот-ыг эзлэн авч, Тангад орныг талан дээрэмдэв. Монголчууд тэндээс олон тооны тэмээ тууж ирсэн байна.

• Эхлэл: барс жил — МЭ.1206 оны 2-р сарын 11-нээс 3-р сарын 12 / х.602 ражаба. Эцсийн жил: гахай жил — МЭ.1227 оны 6-р сарын 17-ноос 7-р сарын 16 / х.624 ражаба. Энэ бол Чингис хаан өөд болсон жил. • Барс жил (МЭ.1206) — Чингис 52 настай. Найманы Таян хан, түүнтэй хамт байсан хэд хэдэн эзэнтнийг бүрмөсөн бутцохиж устгаад, төрсөн гэр орон болсон Онон нутагтаа буцаж ирэв. Түүний айлдсанаар есөн хөлт цагаан тугаа заллаад Их хуралдай чуулав. • Мэнлиг эцгийн хөвүүн Тэб Тэнгэр (далдыг хардаг гайхалтай хүн гэж алдаршсан) урьд нь Чингист нэг бус удаа "Бүхний дээд тэнгэрийн сахиус /МНТ 244/ чамайг хөрст дэлхийн хаан бол гэж байна" гэж хэлдэг байв. Энэ өдөр тэрээр далдыг харж хэлсэн ёсоор болж байгааг би өөрөө харж байна гэж, өдгөө дэлхийн энэ бүсийн Гүр хан гэж нэрлэгддэг бүхэн чиний гараар эрхшээлд орж, тэдний эзэмшил чинийх болохоор тэр жишээгээр чи ч тийм л утгатай Чингис гэдэг эрхэм цолтой болж, хаадын хаан болно. Бүхний дээд тэнгэр чинь цол тань Чингис гэдэг байг гэж айлдлаа. Учир нь Чингис гэдэг нь "Чин" гэсэн үгийн олон тоо нь билээ — иймээс Чингис хаан гэдэг нь шахан шах, эзэнтэнгүүдийн эзэнтэн гэсэн цол болгох зорилготой юм гэсэн байна. Ноёд энэ саналыг таалж, энэ цолыг түүнд өргөмжлөв. • Тэр үед тэр нь утга төгөлдөр сүр хүчтэй болон дэлхийн эзэн хаанд тооглогдох болсон байна. Үүнийхээ дараа энэ жилдээ Буюруг хантай байлджээ — тэр ав тавьж явахад нь гэнэт бүслэн авч тонилгоод эзэмшлийг нь авав. • Туулай жил (МЭ.1207, х.603 ражаба) — Чингис дахин самуун дэгдээсэн Гашин мужийнхныг дайлаар мордож номхотгов. Энэ жилдээ хиргисүүдэд элч зарж захирагдахыг тулган шаарджээ. Тэд дагаар орж, Чингис хааны элчийг нь буцаахдаа цагаан шонхор шувууг бэлэг болгон хүргүүлжээ. • Луу жил (МЭ.1208, х.604 ражаба) — Чингис гэртээ зусаад, өвөл нь мэргэдийн Тогтоа бэхи, Таян ханы хөвүүн Хүчлүгтэй дайтахаар мордов. Тогтоа дайнд амь үрэгдэж, түүний хөвүүд, ахан дүүс нь зугтааж Уйгур муж тийш буруулан одов. Хүчлүг амь зулбан Туркестаныг захирч байсан Хар Хидааны Гүр хан-ы зүг зүглэв. • Могой жил (МЭ.1209, х.605 шабан) — Чингис уйгурын эзэнтэн Идүүд (МНТ 238)-ийг дуудуулжээ. Тэр нь өөрөө элч зарахаар завдаж байжээ. Одоо тэр номхоноор захирагдах нь бүр ч илэрхий болов. Чингист элч зарж, Тогтоагийн ах ба хөвүүдийн байдлын тухай мэдээлсэн байна. • Морин жил (МЭ.1210, х.606 шабана) — Чингис гэртээ зусаад, намар нь Тангут орныг дахин тохинуулахаар мордов. Энэ мужийн эзэнтэн Шударга түүнд охиноо өгөв.

• Хонин жил (МЭ.1211, х.607 шабана) — Хавар нь Чингис Хэрлэнгийн нутагт байв. Түүн дээр Харлугийн эзэнтэн Арслан хан, Уйгурын эзэнтэн Идүүд ирж боол мэт зүтгэхээ илэрхийлж, өөрсдийгөө танилцуулав. Тэр хонгират ноён Тогочар-ыг хоёр мянган цэрэгтэйгээр ар талын харуулаар гаргав. Намар нь Хятад руу довтлон орж, олон хотыг авлаа. • Бичин жил (МЭ.1212, х.608 рамазан) — Чингис хөвүүн бүрдээ цэрэг өгч, Хятадын эзэмшил газрын мужийг эзлэх, тодорхой хотыг бүслүүлэхээр тохоон явуулжээ. Тэд олон тооны мужийг эзлэн авсан байна. • Тахиа жил (МЭ.1213, х.609 рамаза) — Чингис хятадын нийслэл Жун-ду хотын нутагт хүрэв. Алтан хан айлдлаа эсэх тухай ноёдтойгоо зөвлөлдөв. Найрамдах гэрээ байгуулах нь зохистой гэж тогтоод, Чингист элч зарж номхон байхаа илэрхийлж, гүнжээ хатан болгон өгчээ. Чингис тэр орчноос дахин буцав. Алтан хан Зүүн Хятад, Хар мөрөн (Шар мөрөн)-ий эрэг дээр орших Намгин (Кайфэн) хот руу алслан одлоо. Чингисийн цэрэг Жун-ду хотыг эзлэн авч, Алтан ханы сан хөмрөг, эд хөрөнгийг хураан авчээ. Түүний эрхшээлд олон тооны муж, ноёд орсон байна. • Нохой жил (МЭ.1214, х.610 шаваль) — Чингис Хятад оронд байж, хөвүүд ноёд цэрэгтэйгээ энэ нутгийн хотууд мужуудыг эзлэн авч эрхшээлдээ оруулах ажилтай байв. • Гахай (Кака) жил (МЭ.1215, х.611 шаваль) — Чингис мөн Хятад оронд байжээ. Тэрбээр тэндхийн зарим мужийг эзлүүлэн авахаар Самухэ баатар-ыг цэрэгтэйгээ, мөн Тулун чэрби-г Цагаан балгас руу тус тус явуулаад байв. Тэд олон мужийг эзлэн авчээ. • Хулгана жил (МЭ.1216, х.612 шаваль) — Өмнөх жилүүдэд эзлэн авсан боловч дахин үймээн самуун дэгдээсэн хотуудаа дахин эзлүүлэхээр өрлөг Мухулай-г зүүн жигүүрийн цэрэгтэй нь мордуулав. • Үхэр жил (МЭ.1217, х.613 зул кадэ) — Чингис Хятадаас нутагтаа буцаж, Сүбэдэй баатрыг мэргэд аймагтай дайтуулахаар илгээв. Энэ цэргийг дагах хөсгийн ачааг төмрөөр бэхэлсэн нь замд тохиолдох их уулсын бартаат замаар явахдаа эвдэрчихгүй болгохын тулд ингэж хийжээ. Тэдэнтэй хамт бас Тогочар баатартай байсан харуулын цэргээс мянган дайчинг явуулав. Тэд яваад Тогтоа бэхийн ах Куду (Хоту)-г мэргэдийн үлдсэн цэрэгтэй нь байлдан авлаа. Дараагаар нь Борохул ноён ба Дурбай ноён-г урьд эзлэгдсэн авч дахин самуун дэгдээсэн тумат (түмэд) аймгийнхныг дарж хядуулахаар явуулсан байна. Энэ дайнд Борохул ноён алагдсан. Чингис үлдэгсдийг нь хишиг хүртээж, халамжилж бай гэж айлдав.

• Барс жил (МЭ.1218, х.614 зул кадэ) — Чингис өрлөг Мухулай-г зүүн гарын бүх цэрэгтэй нь, түүн дээр Хятадын дагаар орсон цэрэгтэй хамт Хятад руу мордуулж, түүний эзлэн авсан тэндхийн бүх мужийг өөрт нь захируулав. Түүнд "гойон" (го ван) цол өргөмжилсөн нь хятадаар улсын /мужийн/ ван гэсэн утгатай ажгуу. Дараагаар нь хиргисүүдийг дарж, дахин номхотгохоор Жочийг мордуулав. • Туулай жил (МЭ.1219, х.615 зул кадэ) — Чингис ордондоо том хуралдай чуулж, Тазик оронд дайлаар мордохоор цэргээ зассан байна. • Луу жил (МЭ.1220, х.616 зул кадэ) — Чингис Тазик оронд очих замд явж байгаад Эрчис мөрний хөндийд зусаж морь малаа тарга авахуулав. Намар нь цаашлан одож замд тохиолдсон хот мужуудыг эзлэн авсаар явав. Отрар-т хүрээд тэр газар, мөн тэр хязгаарт байсан Туркестаны бусад хотуудыг эзлүүлэхээр Жочи, Цагадай, Өгэдэйг үлдээгээд өөрөө Тулуй хантай хамт Бухарыг зүглэн одов. • Могой жил (МЭ.1221, х.617 зул кадэ) — Чингис Бухарын дэргэд байрлаж байгаад эзлэн авч, мөн жилдээ тэр Самарканд-ыг, мөн орчим нь байдаг хотуудыг эзлэн авчээ. Хан хөвүүд нь Отрарыг эзлэн аваад хаандаа ирж нийллээ. Жочи хан Янгикент, Барчин хот, түүний орчмыг эзлэн аваад буцаж ирэв. Чингис Мухаммед Хорезм шахыг нэхүүлэхээр Зэв ноён, Сүбэдэй ноёныг Хорасан, Ирак, Азербайжан тийш мордуулав. Тэр мөн Хорезмыг бүслүүлэхээр Жочи, Цагадай, Өгэдэйг явуулаад, өөрөө Жейхун (Амударья)-г гатлах бодолтойгоор Нахшеб ба Термез тийш явлаа. Манлай цэрэгтээ Хорасаны хотуудыг байлдан дагуулахаар Тулуй ханыг цэрэгтэй нь явуулав. Тулуй тэр өвлөө тэдний ихэнхийг эзлэн авав. Чингис хаан өөрөө Жейхуныг гатлан гарч, Балхыг эзлэн аваад Талихан-д очлоо. • Морин жил (МЭ.1222, х.619 мухаррам) — (тайлбар: нарны жил ба сарны жилийн зөрүүнээс болж энэ жилд сарны хоёр жил багтах бөгөөд шинэ он мухаррам сарын эхээр эхэлж байгаа болохоор яг тэгж таарна). Чингис энэ жилийн намар Талихан хотыг бүсэлж байв. Тулуй хан Хорасаны бүх муж ба хотуудыг эзлэн авав. Чингис элч зарж, халуун улирал ирж байгаа тул буцаж ир гэж хэлүүлэв. Буцах замдаа Тулуй Кухистаны мужийг дээрэмдээд Херат хотыг эзлэн авав. Тэнд алан хядаж, тонон дээрэмдэв. Чингис дараа нь ирсэн бөгөөд энэ жил Талихан цайзыг нурааж эвджээ. Цагадай, Өгэдэй нар ч энд ирсэн, харин Жочи улс орондоо очихоор явсан байна. • Тэр жил нь султан Желал-ад-дин Синд мөрний эрэгт Хутаг ноёнтой байлдаж дараад Газнин (Газна) хот руу явлаа гэсэн мэдээ иржээ. Чингис тэр даруй хойноос нь одсон бөгөөд султан Желал-ад-динийг Синд мөрнөөр гаталтал нь хөөсөн байна. Түүний хойноос Бала ноёнг явуулаад өөрөө буцаж иржээ.

• Хонин жил (МЭ.1223, х.620 мухаррам) — Хавар нь Чингис Синд мөрний эргээс буцаж ирсэн бөгөөд Өгэдэйг Газнин ба түүний хавийн нутгийг эзлүүлэхээр явуулав. Тэр нь Газнинийг эзлэн авч, аллага, таллага учруулжээ. Халуун улирал ирж байсан учир Чингис түүнийг дуудан ирүүлэв. Тэрбээр эцгийнхээ мөрөөр яваар Баруканы хээр талд ирлээ. Тэд Энэтхэг (Хиндустан)-ээс Бала ноёныг буцаж ирэхийг хүлээж тэндээ зусжээ. Өгэдэй тэр нутагт байсан хотуудыг эзлэн аваад тус бүрд нь амбан төлөөлөгч /шихнэ/ суулгаад буцаж ирэв. • Бичин жил (МЭ.1224, х.621 мухаррам) — Чингис дурдсан зуслангаасаа буцаж ирээд, замдаа өвөлжин аажуухан явж ордон нутгаа зорив. • Тахиа жил (МЭ.1225, х.622 сафар) — Хавар нь Чингис ордондоо ирж буув. Энэ нь Тазик оронд довтолсны долоо дахь жил билээ. Зун нь тэр ордондоо зусаад, намар нь хэд хэдэн удаа эрхшээлдээ оруулж байсан Тангудууд дахин бослого гаргасан тул тийшээ дайлаар мордов. Өвөл нь Даршихай хотыг бүслэн авч түймэрдэв. Энэ эзэмшлийн эзэнтэн Шудрага гэгч эндхийн хамгийн том хот Яргуй (Иргай)-гаас гарч ирж тулалдав. Гурван зуун мянган хүн алагдсан байв. • Нохой жил (МЭ.1226, х.623 сафар) — Хавар нь Чингис Онгон-Далан-кудук (худаг) гэдэг нутагт хувийнхаа ажилтай байснаа гэнэт тэнд байсан Өгэдэй, Тулуй хоёр хөвүүнээ дуудуулжээ. Тэнд хэдүүлхнээ сууж байгаад Өгэдэйг угсаа залгамжлагч, хаан ширээнээ суух гэдгийг хэлээд, тэдний тус бүрийн нь эзэмшил, гэрт нь буцаалаа. Өөрөө Нангиад тийш одлоо. Тэр энэ мужийн хил бөгөөд Тангад, Зөрчид орны заагт байх нэгэн газарт хүрч очтол нь Зөрчидийн эзэнтэн түүнд элч зарж Чингист том тавиур дүүрэн сувд явуулсан байв. Чингис түүнийг нь хүмүүст тараадаг өгсөн. Үүний дараа Тангадын эзэнтэн Чингист захирагдах нь зохистой гэж үзсэн байна. Гэхдээ /хотоо шилжүүлж өгөхөөсөө өмнө/ бэлэг сэлт зэхэх, хотынхоо хүн амтай гарч очиход бэлтгэхийн тулд нэг сарын хугацаа сунгаж өгөөч гэж гуйсан байна. Энэ хугацаа болохын өмнө Чингис хааны бие хэдийн чилэрхээд байв. • Гахай жил (МЭ.1227, х.624 сафар) — Энэ жилд Чингис 73 наслаад байв. Мэндэлсэн жилээсээ хөвөл бүтэн 72 жил болоод байв. Тэр Тангад орны нутагт байхдаа өвчнөөсөө болж, тэнгэрт халив. Үүнээс өмнө тэр хөвүүддээ гэрээс хайрлан, буцахдаа захисан нь: • "Энэ явдал /өөд болсон/ тохиолдоход нь энэ тухай мэдээ муж даяар түргэн тархаж, хүмүүсийг олноор цугларуулахгүйн тулд уй гашуу болж, уйлж хайлахгүй байх, цэргийн ноёд нь цэрэгтэйгээ хамт тэндээ байж, Тангадын эзэнтэн тэдний хамт оршин суугчид товлосон хугацаандаа хотынхоо хананаас гарч ирэхэд бүгдийг нь хөнөөх хэрэгтэй гэсэн байна."

• Энэ захиасын дагуу түүний өөд болсныг нууцлав. Тангадын хотынхон гарч ирэхэд нэг ч хүн үлдээлгүй илдний зууш болгов. Дараа нь Чингисийн шарилыг тээвэрлэн замд гарлаа. Тэд түүний насан нөгчсөний тухай мэдээг орчинд нь тархаахгүйн тулд замд тохиолдсон харсан хүн бүхнийг тонилгож явлаа. • Гахай жилийн зуны сард /МЭ.1227 оны 8-р сарын 28, х.624 рамазана сарын 14-нд тохирсон/ Чингис хааны бумбалсан шарилыг ордонд хүргэж ирсэн. Түүний дараа түүнийг өөд болсныг зарлан тунхагласан байна. Дөрвөн гол ордонд гашуудлын ёслол хийгээд, түүнийг урьд тэрбээр аугаа их дархалсан газар буюу /хориг/ болгоорой гэсэн газарт нь онголов. • Ишлэл: "Бүх юм, түүний мөн чанараас бусад нь, цөм мөхнө гэсэн түүний айлдал бөгөөд та түүндээ эргэж ирэх болно" — Чингис хааны амьдралын жил жилээр он дараллыг бичиж дуусгасан тухай тэмдэглэл. "Одоо бид энэ хүүрнэлийнхээ ангиудыг төгс анхааран, үлдсэн сүүлчийн гурав дахь хэсгийг нь хэрэв Аллах таалах юм бол дуусгая." ---

Гуравдугаар хэсгийн танилцуулга (х.388): Энэ хэсэг Чингис хааны түүхэд хамаарах бахархмаар сайн шинж, сэтгэлийн тэнхээ, чанар, шийдлэг ёс заншил, тодорхой тохиолдол бүрт айлдаж байсан сайхан сургаал билгүүдэд үгс, мөрдүүлж сахиулж байлгахаар айлдсан айлдлын тухай хүүрнэлүүд, амьд ахуй үедээ нь холбогдох яриа өгүүллүүд, хаан төр барьсан үед нь тохиолдсон үйл хэрэгүүдээс өмнөх хоёр хэсэгт ороогүйг бичнэ. Эдгээр нь эрэмбэ дараагаараа бус, янз бүрийн хувь хүний дурсамж болон олон төрлийн номноос хэсэг бусгаараа олдож мэдэгдсэн учираар тусад нь бичиж буй бөлгөө.

• Задарсан улс ямар байдаг вэ гэсэн алдарт айлдвар (х.388): "Эцэг өвгөдийнхөө билэгдлийг дагадаггүй хөвүүдтэй, ах нарынхаа үгийг тоодоггүй дүү нартай, эхнэртээ найддаггүй хар хүнтэй, нөхрийнхөө үгийг дагадаггүй эхнэртэй, бэрүүдийнхээ урмыг засдаггүй хадмуудтай, хадмуудаа дээдэллэггүй бэрүүдтэй, их нь багыгаа хайрладаггүй, багачуул нь ахмадынхаа сургамжийг хүлээдэггүй, ихэс дээдэс нь албатууддаа ойр элгсэг байх, өөрийгөө хэрэглэгчдийнхээ гадна төрлийн номноос сэтгэлийг талдаа татах гэхгүй байх, сайхан бүхнийг ашиглаж байдаг хүмүүс, улс орны хүн амыг баяжуулахгүй, тэднийг тэтгэж дэмждэггүй, ёс заншил, засаг хууль, оюун билгийн бодол болон байдлыг тооморлодоггүй ийм шалтгаанаар төр баригчдын тэрслэгчид болдог тийм улс — түүнийхээ гэрт нь тусах нарын хулгайч, худалч, дайсан /элдэв/ дээрэмчид халхална, өөрөөр хэлбэл түүнийг нь тонон дээрэмдээд, адуу морьдыг нь ч амраадаггүй манлай отряд нь унаж явсан морьд нь эцэж ядраад унаж, ухээ ялзраад юу ч бий болно." • Ийм эмх цэгцгүй, бодолгүй улс түмэн нь Чингис хааны мандан гарч ирэхэд захирагдаж, түүний туйлын хатуу яс хуулиар ёс журамтай /заншилтай/ болжээ. Тэдний сэцэн мэргэн зүрх зоригтойг нь цэргийн ноёд болгож, овжин ясан авралыг нь отч суурь байраа хариуцуулан, адуу сүргээ эрхлүүлэн тавьж, будүүлгийг нь шилбүүр бариулан хариулуулахаар явуулав. Ингэснээр түүний үйлс залуу сар мэт өдрөөс өдөрт дээшилсээр, мөнх тэнгэрээс бүхний дээд бурхны авралыг заяаж, газар дээр түүний туслалцаар жаргал бий боллоо. • Чингис: "Ирээдүйд таван зуу, мянга, арван мянган жил ч хэрэв нарт хорвоод төрж, хаан төр барих удмынхан минь аль ч улс түмэнд хэрэглэхээр Чингис хааны ёс заншил /йусун/, засаг хууль /йасак/-ыг өөрчлөлгүйгээр сахивал тэдний гүрэнд мөнх тэнгэрээс авралт бууж, тэд хэззээ ямагт баясгалантай зугаатай байх болно. Орчлонгийн ихэс ч тэдэнд хишгээ хүртээж, дэлхийн хүн ам ч тэндээ наманчлан залбирсаар урт удаан наслан сайн сайхан бүхнээр наргийн жаргах болно" гэв. Энэ бүхнийг "захиргаа сайтын засаглал нь ч удна" гэдэг араб зүйр үг ч өгүүлнэ. • Тэрслэгчдийн тухай сануулга (х.389): "Хэрэв /төрийн/ ихэс хүмүүс эзэнтнүүдийн олон хөвүүдийн дэргэд баатруд, ноёдууд буй болно, энэ бүхний эцэст цаазыг хатуу сахихгүй болж, төрийн хэрэг доргиж тасалдаад ирэхэд Чингис хааныг эрээд эрээд ч олохгүй гээд цааш нь өгүүлрүүн: "Жилийн эхэн ба эцэст ирж Чингис хааны билэгдлийг мэдээд буцдаг түмэт, мянгат, зуутын зөвхөн тийм ноёд л цэргийг толгойлж байх учиртай. Гүнзгий усанд унасан чулуу, эсвэл зэгсний ширэнгэ рүү харвасан сумтай адил ул мөргүй арилдаг шиг гэртээ сууж, билэгдлийг үл ойшоочид, дарга байж таарахгүй" гэжээ.

• Өөрийгөө захирч чадах хүн бусдыг захирч чадна: "Өөрийнхөө гэр орноо цэмбэгэр байлгаж чаддаг хүн бүхэн бүхэл бүтэн эзэмшлийг ч цэгцтэй байлгаж чадна. Арван хүний дайтахад байвал зохих ёсоор засаж чаддаг хүн бүрт мянгат буюу түмтийг ч өгсөн болно. Тэр ч түүнийг байлдахаар засаж чадна." Мөн: "Дотрынхоо /хорслыг/ арилгаж чаддаг хэн ч бол /бүхэл бүтэн/ эзэмшлийг нь хулгайч нараас цэвэрлэж чадна." • Албан тушаал олгох зарчим: "Өөрийнхөө аравтыг дайтахаар засаж чаддаггүй аравны даргыг бид өөрийг нь эхнэр хүүхэдтэй нь зэмлэж, аравнынх нь дотроос ухаалаг хүнийг аравны ноёноор сонгоно. Мөн зуут, мянгатын ноёдыг ч ингэж болно." • Гурван сэцний үнэлгээ: "Гурван сэцний үнэлгээнд тохирсон тийм ямар ч үгийг хаана ч давтаж хэлж болно. Тийм биш бол түүнд найдаж үл болно. Өөрийнхөө үгийг мөн бусдын сэцэд мэргэдийн үгтэй дүйж үз. Хэрэв тэр чинь тэднийхтэй зохилдож байвал хэлж болноо. Үл зохилдох бол дуугарах ч хэрэггүй." • Ахмадыг хүндэтгэх ёс: "Ахмад хүн дээр очиж буй хэн ч ахмад хүн урьд дуугарч асуухаас өмнө юу ч хэлэх учиргүй. Ингэсний дараа тэр асуусны дагуу зохих хариуг нь хэл. Учир нь тэр хэрэв ахмадаас өмнө дуугарч үгээ хэлж асуусан бол түүнийг нь сонсож байгаа бол гялайх нь тэр, эс сонсвол хүйтэн төмөр долоож байгаа нь тэр." • Сайн морины сургаалт зүйрлэл: "Тарган ч тааруудаа ч, турсандаа ч нэгэн адил жигд явдаг тийм л морийг сайн морь гэнэ. Энэ гурван байдлынхаа /зөвхөн/ нэг л сайн явдгийг нь сайн морь гэж болохгүй." • Өрлөгүүдэд өгсөн сургамж: "Өрлөгүүд ч уггаа дарга нар шүү дээ. Тэд ав тавихаар мордохдоо нэрээ сольж, чин зүрхнээсээ шүтэж дээд тэнгэрт залбиран, мөнх тэнгэрийн хүчээр дэлхийн наймаан зовхис, дөрвөн зүгийг зэрэг л хамруулж өгөөч гэж гуйдагтай адил дайлаар мордож явахдаа бүхэн нэрээ сольж дайны үеийн дуудлаар нэрээ тогтоож бай." • Дайчны зан төлөв: "Олон түмний дотор нялх тугал мэт номхон бай, дайн тулалдаанд ороодоо өлөн харцага жигүүртэн рүү дайрч байгаа юм шиг бай." • Үгийн хүнд байдал: "Сайхан үг үү, яг хэлээд хатуухан үг ч гэсэн бодохоод хэл. Нэгэнт хэлчихвэл үнэнээсээ ч бол, тоглоомоор ч бол түүнийг буцааж авч болдоггүй юм."

• Эр хүн ба эхнэрийн тухай (х.390): "Эр хүн бол газар сайгүй түмэнд зэрэг харагддаг байдаг наран бус билээ. Нөхөр нь дайнд юмуу ан гөрөөнд явсан байхад эхнэр нь гэр орноо цэмцгэр байлгах ёстой. Элч ч бол зочин ч бол бүх юм нь цэгцтэй байх учиртай, харин /ээзэгтэй/ нь зочинд сайн хоол болон хэрэгтэй бүх зүйлийг нь бэлдэж өгөх хэрэгтэй /тийм эхнэрийн/ нөхөр нь ч сайн нэртэй байна. Нөхрийн сайн чанар нь эхнэрийн сайн чанараас танигдана. Хэрэв эхнэр нь муу зантай, ухаалаг бус, завхай, салан задгай бол нөхөр нь ч түүгээр танигдана." • Дарахай Үхэ ба Төмөр Уха хоёрын түүх (х.390): "Үймээнтэй булхаатай /булгак/ үе хатгин аймгийн Дарахай Үхэ шиг л явалтай гэдэг биш билүү" гэж. Хоёр нөхөртэйгээ явж байгаад алсаас морьтой хоёр хүн айсуй яваа харжээ. Нөхөр нь "Бид гурвуулаа, тэд хоёулхнаа юм тэднийг дайрья" гэхэд Дарахай Үхэ "Тэднийг дайрах хэрэггүй" гээд морио ташуурдан давхиад явав. Хожим мэдэгдсэн нь тэр хоёр морьтны нэг нь татар аймгийн Төмөр Уха байжээ. Тэр тэднээс /урьдаж/ таван зуу орчим хүнийг хавцалд суулгаад өөрөөс давхин очоод тэр гурав түүнийг дайрахаар эргэж зугтаан давхиад отож байсан нөхөд дээрээ ирж тэднийг бариулахаар товлон явуулсан нь тэр ажгуу. Харин Дарахай Уха түүнийг гадарлаад давхиж одсон байна. Тэр орчимд байсан хорин нөхөдтэйгээ нийлээд нөхрийгөө ч мэнд гаргасан байна. Утга нь: "Үйл явдлыг хийхдээ болгоомжтой, хэрсүү байх нь зайлшгүй хэрэгтэй." • Ялалтын дараах мартагдал: "Бид анд мордоод олон буга намнана. Бид дайлаар мордоод олон дайсан дарна. Энэ нь дээдэс бидний замыг гийгүүлснээр хялбархан бүтэж байхад хүмүүс түүнийг мартаад өөрөөр үздэг билээ." • Есүнбайта хэмээх баатрын сургаалт жишээ (х.390-391): "Есүнбайта адил баатар байхгүй, түүнтэй адилтгахаар авьяастан ч байхгүй. Тэрбээр дайлаар аялахын зовлонд ядардаггүй, өлсдөггүй, ангадаггүй болохоороо хамт байгаа бусад бүх хүн, нөхөд, дайчдаа өөртэйгээ адил /аян замын/ хүндийг давах авьяастай гэж боддог. Гэтэл тэнд ингэж давах тэнхээгүй билээ. Ийм болохоор тэр дарга байж таарахгүй. Харин өлсөнө, ангана гэдгийг өөрөө үзсэн, түүгээр бусдынхаа байдлыг ажиж бай, ухаан суурь байраа хариуцуулан, замд явахдаа цэрэг нь өлсөхөөргүй, цангахааргүй морь мал нь турахааргүй тооцоотой явдаг зөвхөн тийм л хүн дарга байх учиртай" гэжээ. Үүнийг арабаар хэлэхдээ "Өөрсдийнхөө явдгаар бай" гэнэ.

• Худалдаачдын жишээ (х.391): "Манай худалдаачид /уртак/ урьтынхан алтан хатгамалтай хувцас, сайн юмс /тангсук/ тансаг зүйлсийг авч ирэн, ийм эд хатгамалаас ашиг олно гэж бат итгэж байдаг шиг цэргийн ноёд маань нум сумаар харвах, морь унах, халз тулалдахад хөвүүддээ сайн сургаж, үүнийг нь дахин давтан хийлгэж хэрэгтэй. Тэдний айхавтар мэддэггүй чин зоригтой, мэдэж байгаа, чаддаг зүйл дээрээ шургуу худалдаачид шиг авхаалжтай овжин самбаатай болгох хэрэгтэй." • Ирээдүйн үеийн доройтлын зөгнөл: "Биднээс хойш манай ургийнхан олон хатгамалтай хувцас өмсөж, тарган мах идэж, сайхан морь унаж, улаан хацартай гуа сайхан хатдыг тэвэрч явах болно. Гэхдээ бид энэ /бүхнийг/ манай эцэг ах нар маань хуримтлуулсан юм гэж хэлэх ч үгүй, бидний ч энэ аугаа их өдрийг ч мартах л болно гэжээ." (Ирээдүйн үеийнхнийг гутаах алдарт зөгнөлт үг.)

• "Архи дарс уудаг хүн согтохоороо юу ч харж мэддэггүй сохор болно. Түүнийг дуудаад дуугаа сонсохгүй дүлий болно. Түүнтэй хөөрөлдөж байхад хариулж чадах хэлгүй болно. Тэр чинь согтохоороо үхэж байгаа хүнтэй адил болно." • "Толгой дундуураа татуулчихсан хүн шиг балмагдаж хөшчихөөд байгаа болохоор хэрэв цэх сууя гэсэн ч тэгж чадахааргүй. Архи дарснаас тус ч, оюун ухаан ч, чин зориг ч, сайн зан ч, сайн ёс ч олдохгүй. Хүмүүс согтуу байхдаа л алж байна, хэрэлдэж байна, муу хэрэг үйлдэж байна." • "/Дарс нь/ хүний мэддэгийг, эзэмшсэн ур чадварыг сааруулж, хүний үйл хэрэг бүтээх замд саад тотгор, хаах хөшиг нь болж байна. Согтуу хүн тодорхой чиг баримжаагаа алдаад /галзуурсан мэт/ хоолоо савтай нь гал руу хийдэг, дараа нь бас усанд дүрнэ." • "Архи дарсанд дуртай болсон эзэнтэн бол аугаа их үйлсийг толгойлж, билэгдлээ бичүүлж гаргаж чадахгүй, чухал ёс /йусун/ заншил тогтоож чадахгүй. Архи дарсанд дуртай цэргийн ноён бол цэргийнхээ мянганы ч, зуутын ч, аравны ч ажлыг цэгцтэй байлгаж түүнийг /бүтэлтэй/ дуусгаж чадахгүй. Бие хамгаалагч дарсанд дурлавал түүнд бүр ч их хариуцлага тулгаж, хамгийн хүнд шийтгэл шийтгэнэ. Хүмүүс тодруулж хэлбэл, барлаг түмэн хөлчүүрүүлэх ундаанд дурлавал адуу, мал сүргээ болон өөртөө байгаа бүхнийг ууж дуусгаад гуйлгачин болно." • "Албаны хүмүүс архинд дуртай бол хувь заяа нь түүнийг байнга зовоож түгшээж байдаг байна. Энэ хөлчүүрдэг ундаа нь хүний зүрх сэтгэлийг харгалздаггүй. Тэр чинь муу хүн үү, сайн хүн үү гэж асуудаггүй. Сайныг ч, мууг ч адилхан мангуурууулдаг билээ. Тэр чинь гарыг мэдрэлгүй болгож, барих, хөдлөх чадварыг нь алдагдуулна. Хөлийн мэдрэлийг алдагдуулж, хөдөлж явж чадахгүй болгоно. Сэтгэл зүрхийг сэвтээж, эрүүл саруул сэтгэх чадваргүй болгож, бүх мэдрэмж сэтгэцийг ажиллахгүй болгоно." • Хэрэглэх хязгаар: "Хэрэв уух согтуурахын эсрэг хэрэгсэл байдаггүй юм бол хүн сард гурван удаа л согтож болно. Гурван удаагаас хэтрүүлбэл шийтгүүлэх хэрэг хийж байгаа нь тэр. Сард /ердөө/ хоёр удаа согтох нь арай дээр, харин нэг удаа бол сайшаалтай хэрэг. Хэрэв огт уухгүй бол түүнээс сайн юу байх вэ? Огт уудаггүй хүн хаанаас олох билээ. Хэрэв тийм хүн олдвол түүнийг үнэлэх хэрэгтэй."

• Умард эзэмшил рүү (Алтан ханы эсрэг) дайлаар аялахын өмнөх мөргөл (х.392): Чингис ганцаараа хамарын орой дээр гарч бүсээ тайлж, хүзүүндээ ороогоод дээлийнхээ товчийг тайлан өвдөг сөгдөн байж өгүүлрүүн: "Мөнх тэнгэр минь ээ, Алтан хан самууныг дэгдээж салхийг үүсгэж, хэрүүлийн эхийг тавьсныг чи мэдэж захирч байгаа билээ. Татарууд баривчлан авч хүргүүлсэн гэм зэмгүй Охин Бархаг, Амбагай хааныг минь хөнөөсөн билээ. Тэр бол миний аав, түүний өвөг эцэг дээдсээс өвөг маань байсан болохоор цусан өшөө тэднээс авах гэж байгаа билээ. Хэрэв чи миний санаа шударга гэж болоовол надад дээд тэнгэрээс хүч хайрлан дээрээс минь /бурхны/ тусыг сахиулсан тэнгэр /ангель/ ба хүмүүс, пери ба дивааг цөмд нь миний туслагч бол, надад дэмжлэг гэж үзүүл гэж айлд" гэв. • Тэр мөргөлөө нэн их сүсэглэн орлоо. Тэр үнэнч, шударга зөв эрмэлзэлзлийнхээ ачаар тулалдаанд мордож Алтан ханыг яллаа. Тэр нь нэн их хүчирхэг аугаа их эзэнтэн байсан, маш олон цэрэгтэй, уудам нутаг оронтой, хэмжээлшгүй их халдашгүй дархан цайзнуудтай байсан атлаа эзэмшил нь түүний хөвүүд нь /Чингис хааны/ засаглалд орчихлоо. • Алтай дээрх айлдвар (х.392-393): Чингис нэгэнтээ Алтай гэдэг нэртэй өндөрлөг дээр гарч байрлаад, өөрийнхөө ордон харшуудыг, зарц нараа хялам хараад өгүүлрүүн: "Миний эрмэлзэж чармайж явсан минь ой хөвчийн мод шиг харлаад байгаа хорчингууд, сахиулууд, торгоохчууд /туркак/, гал мэт гялалзаад ягаараад байгаа эзэгтэй нэр бэрүүд, охидын хувьд гэвэл өөрийнхөө сайн санааны үгээр тэднийг цатгаж, толгойноос нь хөлийг нь хүртэл алтан хатгамалтай хоргой торгоор хувцаслаж, номхон морь унуулж, цэвэр тунгалаг амттай усаар ундаалуулж, малыг нь өвстэй сайн бэлчээрт таалуулж, нийтийн харгуй болох жим ба их замаас дархи сондуул, хог шороо зэрэг гэмтээж болох бүх зүйлийг арилгаж өргөст хууртай ургамал ургуулахгүй байхад л байлаа" гэжээ. • Ясны хуулийг зөрчигчийн шийтгэл (х.393): "Хэрэв миний ургийнхнаа хэн нэг нь тогтоосон яс хуулиа зөрчвөл үгээр сургамжилдаг, хэрэв түүнийг дахин зөрчвөл билэгдлийн дагуу цээрлүүлдэг, харин гурав дахь удаагаа зөрчвөл алс холын нутаг Балжин-Кульжур /хөлчүр/-т явуулаг. Тэр тийшээ яваад эргэж ирэхдээ ухаарах болно. Хэрэв тэр засрахгүй байвал дөнгөлөөд харанхуйд хориг, тэр хэрэв тэндээс гарахдаа төрх төлөв /адаб/-г засарсан, ухаалаг болсон байвал тэр чинээ сайн хэрэг, чингээгүй байвал түүний ойрын ба холын бүх төрлүүд нь хуран цуглаж, зөвлөлдөж яахаа шийдэг" гэв.

• Бэлэн байдлын тухай (х.393): "Түмэт, мянгат, зуутын ноёд ямар ч цагт өдөр ч байсан, шөнө ч байсан ялгаагүй фирман ирээд тушаал буулгасан цагт дайлаар мордоход цэргээ хэзээ ямагт бэлхэн, бүрэн бүтэн дэг журамтай байлгах учиртай гэжээ." • Баргужин төхөмийн хүүхдийн тухай (х.393): "Баргужин төхөм, Онон, Хэрлэн нутагт төрсөн хөвүүн бүхэн зааж сургаагүйгээр төрөлхөөсөө эрэлхэг, зоригтой бөгөөд их мэдлэгтэй авхаалжтай байх учиртай, тэнд төрсөн охин бүр нь үс гэзгээ самнаагүй, царай зүсээ засаагүй байхдаа ч сайхан, гоё, улаан царайтай бөгөөд туйлын уран, самбаатай, юм хийдэг байх учиртай гэжээ."

• Чингис Мухулай ноёнг Нангиад руу цэрэгтэй явуулахад тэндхийн 72 цайзыг эзлэн аваад Чингист элч зарж энэ ялалтынхаа байдлыг айлтгаад түүнийг буцаах тухай тушаал өгсөн болов уу гэж хэмээн мэдүүлсэнд зарлиг маягтай тушаал буулгасан нь: "Бусад цайзыг эзлэхээс наана мориноосоо буух хэрэггүй" гэжээ. • Элч эргэж ирэхэд Мухулай ноён түүнээс асуурав: "Чи очоод Чингис хаанд миний үгийг айлтгаж байхад тэр юу хийж байв?" Элч хариу хэлсэн нь: "Тэр өөрийнхөө хуруунуудыг хувааж дараад байсан" гэв. Мухулай асуурав: "Надад хуруугаа дарав уу?" гэхэд элч нь "Дарсаан" гэв. Чингэсэд нь Мухулай хэлсэн нь: "Чингэсэн бол би хэрэгтэй байгаа ажгуу. Би үхэхээ хүртэл хаанд бүх чадлаараа зүтгэж байгаа ажгуу" гээд дахин асуурав: "Өөр хэнд хувааж дарж байв?" Ингэж хуруугаа дарахдаа шүлсээрээ норгоод байсан биз" гэв. • Тэрбээр хариулсан нь: "Боорч, Борхул, Хубилай, Чулуун, Харачар, Жэдай, Бадай, Хишлаг /нарыг/ бүгдийг төлөөлөн дарахдаа айлдсан нь "Миний туслагчид, хамтран зүтгэгчид маань миний өмнө ч хойно ч ямагт байдаг билээ. Тэд бол мэрийлттэй, авьяастай лут харваачид, хөтөлгөө морь, гар дээрээ авч явдаг анчин шувуу, ганзаганаас уяатай явдаг гөрөөчин нохой минь билээ" гэв.

• Хүндэтгэлт ноёдын нэгэн Бала-Калжа /Халзан/-аас нэгэн удаа Чингис асуусан нь: "Чамайг эрэлхэг баатар гэж нэрлэдэг. Чиний гар дээр байлдан эзэлж явсны чинь ямар тэмдэг байна вэ?" • Хариулсан нь: "Би төрийн ширээнд суухаасаа өмнө ямар нэгэн замаар ганцаар явж байлаа. Гэтэл миний замд зургаан хүн намайг хорлохоор отож байлаа. Би тэнд ойртож очоод сэлмээ суга татаад тэдэн рүү дайрлаа. Тэд ч намайг харвасаар байлаа. Тэдний сумны нэг нь ч над дээр туссангүй, хажуугаар л нисээд байв. Чингээд би тэднийг цавчаад өөрөө гэмтсэнгүй, тэр газраар гарч одлоо. Буцахад миний зам тэдгээр үхэгсдийн хажуугаар гарах болов. Зургаан морь эзэнгүй тойрон байсан боловч, баригдахгүй байсан учир би туугаад ирж билээ гэв."

• Чингис өгүүлрүүн: "Би Боорчтой хамт явж байсан. Уулан дээр хоёрыг бид арван хоёр хүн отож байлаа. Боорч миний ард явж байсан учир би хүлээлгүй өөрийнхөө хүчин чадалд найдаж тэднийг дайрлаа. Тэд арван хоёулаа нэгэн зэрэг над руу харваж байлаа. Сум нь миний хажуугаар л гараад л байлаа. Би тэднийг дараад л байв. • Гэнэт миний ам руу сум оноллоо. Би уналаа. Шарх минь хүнд байсан учир ухаан алдлаа. Тэр хооронд Боорч маань ирлээ. Би тийчлэн бөөрөнхий юм шиг өнхөрч амьсгаа хураах гэж байгаа хүн шиг байхыг минь хараад даруйхан ус авч ирж халаагаад надад өглөө. Би түүгээр амаа зайлаад хоолойдоо бүлэгнэсэн цусыг нулимж гаргалаа. • Намайг орхисон сүнс маань дахин эргэж ирээд миний бие рүү шингэсэн мэдрэх хөдлөх чадвар минь сэргэлээ. Би босч тэдэн рүү дахин дайрлаа. Тэд миний чийргээс айж, уулнаас хальтран унацгааж амиа өглөө. Боорч ноён, түүний ургийнхныг дархалсан шалтгаан бол энэ мөчид тэрбээр магтуушгай зүтгэл гаргаснын билээ" гэжээ.

• Чингис хаан нэг удаа үүрээр босоод байтал тав үсэнд нь хэдэн цагаан үс бий болсон байв. Түүнийг үзсэн хүмүүс эзэндээ хандан "заяа буянтай эзэнтэн минь, таны нас сүүдэр өтлөх болоогүй атал таны тав үсэнд цагаан үс ургасны учир юун билээ?" гэж асуусан байна. • Тэрбээр үүнд өгсөн хариу гэвэл: "Бүхний дээд тэнгэр надаар мянгат, түмтийн толгойлогч ахлагч болгож, миний тэр сайн өдрөөр тугаа мандуулах гэсэндээ хөгширсний тэмдгийг надад бий болгосон бөгөөд энэ нь ахмад хүн болохыг харуулах ажгуу" гэжээ.

• Чингис нэг удаа ноёдын толгойлогч өрлөг Боорч ноёноос асуурав: "Эр хүний дээдийн баяр цэнгэл гэж юу вэ?" • Боорч: "Эрийн жаргал цэнгэл гэдэг бол өвөлд нь гуужиж хаяад одоо өтөлчихсөн, өдгөө болтол уяатай байсан хөх ягаан шонхроо аваад, тарган байлгасан сайн морио унаж, хаврын нялх ногооны үеэр хөхөмдөг толгойтой шувууг агнаж явах, бас сайхан хувцаслан байхыг хэлнэ" гэжээ. • Чингис Борохул-д хандаж, чи бас хэл дээ гэв. Борохул: "Эр хүний аугаа их жаргал бол шонхор /сонкур/ мэт анчин шувуу бол тогоруу руу тавьж, агаарт хумсаараа цохиж унаган барьж авч байгааг харахад л байдаг билээ" гэжээ. • Дараагаар нь Хубилайн хөвүүдээс асуув. Тэд хэлэхдээ хүний цэнгэл бол ан агнахад анч шувуу тавихад л байдаг гэжээ. • Чингисийн хариу (алдарт айлдвар): "Та нар онож хэлсэнгүй! Эр хүний хамгийн цэнгэл жаргал бол хилэгнэгчдийн үймээнийг дарж, дайснаа ялж уг үндсийг нь тасдаж, байгаа бүхнийг нь авах, аваалъ авгай нь нус нулимсыг асгаруулах, хондлой дүүрэн сайхан явдалтай морийг нь унах, сайхан царайтай эзэгтэйг нь шөнө нөмөрч унтах дээл, дэвсгэр дэвсгэр болгох, улаан өнгөт хацрыг нь ширтэх, үнсэх, амтат уруул, хөхний толгойг озон таалахад байдаг ажгуу" гэжээ. • Хэсгийн төгсгөлийн ерөөл: "Хүж дэлхийн хүн зон түмэн амгалан байтугай!" ---

• Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харъяалагдаж байсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан дөрөвдүгээр хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харъяалагдсан, бас бусад хөвүүд, ахас, ач нар ба эхэд нь өгч байсан хэсэг нь харъяалагдах болсон. Энэ бүхэн нь судалгааны үндсэн дээр /нэлээд/ зөвөөр тогтоогдож чадсантай тохирч байгаа бөгөөд мөн "Алтан дэвтэр"-т бичээж тэмдэглэгдсэний дагуу болох нь тогтоогдсон болно. • Их цаг хугацаа өнгөрсөн, эзэмшил өргөн уудам учраас мэдэгддэггүй үлдсэн зүйл ч их бий боловч, тэд нь нэг зуун хорин есөн мянган хүнтэй байв. • АНГИ: Гол, баруун гар, зүүн гар — өөрөөр хэлбэл Их-ноёнд ноогдсон төв ба баруун жигүүрийнхэн зуун нэгэн мянган хүнтэй байв. • ДЭД АНГИ: Голынх нь Чингис хааны өөрийнх нь мянга байв. Түүний дөрвөн их орд /урду-и бузург/-ны тайганууд бол тэр орд амьдардаг нэгэн мянган хувь хүмүүсээр бүрдэж байсан билээ. Чингис хааны хувийн мянга нь хэдийгээр хамгийн гол чухал мянга байсан боловч хүн ард нь мянгаас илүү гарах ёсгүй байв. ---

Энэ бол Судрын чуулганы хамгийн үнэ цэнэтэй эх сурвалжийн нэг — Чингис хааны 129,000 цэргийн бүх мянгатыг ноён, аймгийн харьяалалтай нь жагсаасан бүртгэл. Рашид-ад-Дин үүнийг "Алтан дэвтэр" (Алтан товч/Их засаг)-т тэмдэглэгдсэний дагуу бичсэн гэж тодотгодог. Бүтэц нь: гол (төв) + баруун гар (мейманэ) + зүүн гар (мейсарэ), нийт 101,000; дээр нь эх, дүү нар, хөвүүдэд хуваарилсан 28,000 = 129,000.

• Чингис хааны хувийн мянга — түүний дөрвөн их орд /урду-и бузург/-ны тайгануудаас бүрдсэн. Хамгийн чухал мянга байсан ч хүн ард нь мянгаас илүү гарах ёсгүй байв. • Тэр мянганы ноён нь тангад аймгийн гаралтай Чаган (Цагаан) гэдэг хүн байв. Түүнийг арван нэгэн настай байхад Чингис өргөн авч хүмүүжүүлсэн бөгөөд тав дахь хөвүүн гэж нэрлэдэг ч байсан. Хааны унаа хэсэг /улаг/, хүнс тэжээл /шусун/, аргамж татлага гэх мэтийг энэ мянганаас авдаг байв. • Чингис хаанаас хойш Өгэдэй хааны зарлигаар Чаган Хятадын муж тийш томилогдон одож, тэртээ талд байсан хан хөвүүд, ноёд ба цэргийг даргалав. Түүний Хятад руу явуулахад Чингис хааны хувийн зуут ба мянганы ноёноор түүний оронд тангад аймгийн Бурэ (Бүрээ) нэртэй хүнийг тохоон тавьжээ. Бүрэ бол Бөртэ үжингийн ордных билээ. • Хувийн мянганы зуутууд (х.396): • Тэргүүн зуут — Чингис хааных, эхэндээ Цагаан ноёных, дараа Бүрээ эзэмшжээ. • Ил Төмөрийн зуут — Чингисийн дүү, сунит аймгаас гаралтай аягачин, Бөртэ үжингийн ордных. • Юраки (Зүрхэн)-ий зуут — Иранд очиж байсан Болд ахын авга ах, дөрвөн аймгийн хүн, аягачин, Бөртэ үжингийн ордных. • Уладай-курчи /МНТ 267 ауулдур, Алдар/-ын зуут — жалайр аймгийн хүн, дөрвөн ордны цөмийнх нь шихнэ /амбан даамал/, хорчин. • Албакарын зуут — Хэрэйд аймгийн албат салбарын харьяат, Бөртэ үжингийн ордных. • Жемал-Хожагийн зуут — мэргэд аймгийн хүн, Хулан хатны ордных. • Хинхиадайн (Кинкиядай) зуут — Есүлүн хатны уугаан хөвүүн. • Есун-туа (Есөнтэй)-н зуут — татар хүн, бие хамгаалагч /хишигтний/ дөрвөн отрядын ахмад ноён, Бөртэ үжингийн ордонд харъяалагдаж байв. Их хааны элчингүүдийн хамт Хулагу ханд очуулж байсан Бекташ бол энэ хүн мөн. • Хоёр зуутын нэр эх бичигт дутуу үлдсэн ("зуут ... энэ хоёр зуутын тухай юу мэдэгдэнэ тэр цагт нь бичнэ").

• Хошуучлагч: Боорч ноён, орлогч /сунгусун/: Борохул ноён. Цэрэг нь 38,000. • Боорч ноёны хувийн мянган — арулат аймгийн хүн, Чингисийн ноёдын хамгийн ахмад. Эхлээд хишигтний ноён, дараа түмтийн ноён, улмаар баруун гарын цэргийн жанжин. Өгэдэйн үед өөд болж, оронд нь Бурулдай, Мөнх хааны үед Балчик, Хубилайн үед Боорчийн хөвүүн Ил Төмөр, хожим Иргатмышын хөвүүн Бурулдай нар баруун гарыг захирчээ. Бурулдайн хөвүүн Ур-Төмөр — аягачин /баурчи/ нарын ноёны дотно нөхөр /инак-янаг/, Иран дахь эзэмшилд нэртэй хүн. • Борохул ноёны мянган — хушин аймгийн хүн, Боорчийн орлогч /суткусун/, Чингисийн хуучин нөхөр ба ахмад ноёдод харъяалагддаг. Боорчийн зэргээс давсан байлаа. Эхлээд букаул, дараа буурч ба хишигтэн, хожим түмтийн ноён. Өгэдэйн үед Жубукур-Кубилай түүний хөвүүн, Хубилайн үед Турчи хүргэн нар даргалж байв. • Жэдай ноёны мянган — мангут аймгийн хүн. Хубилайн үед ач хөвүүн Мангутай захирч байв. Хутлуг-шах-ноён бол түүний удмынхны хүн. • Кинкиядай (Хингиядай) ноёны мянган — олхунут аймгийнх. Хубилайн үед ач Буха захирч байв. Турату хүргэн ба ахмад Есур нар түүний удмаас. • Тулун чэрбийн мянган — хонхтон аймгийн хүн. Чингисийн эх Өүлэн эхийн хань Мунлиг (Мэнлиг) эцгийн хөвүүн. Түүний ах дүү бол Хөхөчү, өөрөөр Тэб тэнгэр гэж нэрлэдэг байсан. • Сүхэтү чэрбийн мянган — хонхтон аймгийн хүн, Тулун чэрбийн ах. • Бала ноёны мянган — жалайр аймгийн хүн. Хубилайн үед оронд нь Мадуй байсан. • Аргай-Хасар ноёны мянган — жалайр аймгийнх, Бала ноёны ах. • Тогорилын мянган — Сулдус аймгийн, Шидун ноёны төрлийн хүн. Мөнх ханд зүтгэж байсан ахлах ноён аягач Чаран нь түүний төрлийнх. Ариг Бухыг хилэгнүүлэн, түүний замыг алдарчуулсан гэж Хубилай хаан цаазалсан байна. • Шидун ноёны мянган — сулдус аймгийн алдартай нэртэй хүн, түүний ургийнхнаас Хубилайн дэргэд Кажу (Хачу) байжээ. Хубилайн үед ч амьд байсан, бүр зөнөчихсөн, ухаан нь баларчихсан байсан. • Шихи хутугийн мянган — татар аймгийнх. Татаруудыг хядаж дээрэмдэж байхад тэр өлгийтэй байсан, Бөртэ үжин хүүхэдгүй байсан учир Чингис хаан түүнийг хүмүүжүүл гэж даатгасан. Тэр нь Чингис хааныг эцэг /ата/, Бөртэ үжинг тэргүүн эх гэдэг байв. Чингис хаан бол түүний тав дахь хөвүүн, Өгэдэйг том ах гэдэг байв. Түүний суудал Мөнх хааны дээд талд байсан. Ариг Бухын үймээний үед нас нөгчсөн. • Дуйсукэ (Дүйсүкэ)-ийн мянган — дөрвөн аймгийнх. Өрхэтү (Уркэту) ноён ба хөвүүн Есу Буха хүргэн нь шууд түүний удмынханд хамаарна. • Монгол дархан (Мункал Туркан)-ы мянган — баарин аймгийнх. Абага хааны үед энэ тэнд очиж цэргийн ноён болж байсан Баян түүний удмынханд ордог.

• Ойрад аймгийнхнаас бүрдсэн мянган — тэдгээр нь дөрвөн мянган. Тэдний ноён ба захирагч /падишах/ нь Хутаг бэхи. Чингист захирагдах болоход тогтсон журмын дагуу ойрадын бүх цэргийг түүнд захируулсан, тэдний ноёдыг тавих гэсэн хүнээрээ тавьдаг байв. Түүнээс хойш энэ мянгануудыг түүний анд худ болсон хөвүүд захирдаг байв. • Хорчин Баариадай ноёны мянган — баарин аймгийнх, Монгол дарханы төрлийн хүн. Тэр цэрэг нь угтаа арван мянган хүнтэй байсан учир нэг түмэн гэдэг, тэдний мянгатуудын ноёдын нэр нь мэдэгддэггүй. Түүний цэргийн ихэнх хэсэг нь эрт үеэс тэдгээр аймгийнх байсан болохоор заншсан ёсоор нэг түмэн болгосон. • Балуган Калжи (Булган халзан)-гийн мянган — барулас аймгийнх. Барулас ба баарин аймгийнхан ойр дөхөм, нэг нь нөгөөгөөсөө салбарласан гэдэг. • Тайчу хүргэний мянган — Чингисийн эхийн ах олхонууд аймгийнх. Чингисийн отгон охин Алталуухан-д сүй тавьсан. Чингис охиндоо маш их хайртай байсан болохоор түүнд Жаур сэцэн цол өгсөн байна. • Мукур Куран (Мохоо хөрөө)-гийн мянган — хиат нирун аймгийн салбар хадархин аймгийнх. "Куран" гэсэн үгийн утга нь хөрөө; тэр бол ихээхэн залхуутай гонгиноо, мөн их өндөр хүн байв. Букури бол ач нь. • Есун Туа тархи (Есөнтэй, МНТ 225)-ийн мянган — урианхай аймгийнх. Хорчингийн мянганы ноён агсан Есун Бухай тайжийн дүү. Арух ба Бухагийн эцэг Ухлай хорчин түүний ивээлийн ачаар хорчингийн албыг хашиж байв. • Хадан Хавтаулын (хэвтүүлийн) мянган — сунит аймгийнх, хэвтүүлийн мянганыг даргалж байв. • Мэнлиг эцгийн мянган — хонхтон аймгийнх. Чингис хааны эхийн хань. Хөхөчү буюу Тэб тэнгэр, Тулун чэрбийн эцэг. • Онгут аймгийнхнаас бүрдсэн мянган — угтаа дөрвөн мянган. Ноён нь Ай буха, дараа нь Алахуш тегин ба Шенгут нар. Энэ аймаг Чингист үнэнчээр захирагдсан бөгөөд түүнийг баттай дагасан. • Хөхи (Куки) ноён ба Мэнгэтү (Мугэду) кияны мянган — хиануудын хөвүүдийнх. Орчин үед Тогтоад байгаа хиат аймаг нэгэн түмэн болно гэцгээдэг.

Зүүн гарын цэргийг монголоор жунгар (зүүн гар) гэдэг. Хошуучлагч Мухулай ноён, орлогч /сунгусан/ нь баарин аймгийн Наян ноён. Цэрэг нь жаран хоёр мянган (62,000). • Мухулай ноёны мянган — жалайр аймгийнх. Ихээхэн нөлөөтэй ноён, Чингист бахархахаар тус олонтаа хүргэсэн тул жалайр аймгийн бүх цэргийг Чингис түүний мэдэлд шилжүүлжээ. Жалайрууд бүгд гурван мянган хүнтэй байв. Чингис түүнийг Хятадтай хил залгаа байдаг Харун Жидун (Жидун харуулд) явуулахад Го ван /гойон/ — өөрөөр хэлбэл "хүндэт буюу ахмад" гэсэн нэр өгчээ. Хожим Чингис энэ цолыг бататтасан. Түүний удмынхныг ч ингэж нэрлэдэг байсан. Хайду ноён хоръж байсан Хантун ноён бол түүний хөвүүдийн нэгэн; Жаухар ба Амук нар ч түүний удмынханд хамаарна. • Есун Буха тайжийн мянган — урианхай аймгийнх. Зэлмэ Үхэгийн хөвүүн. Чингис хааны хүндэтгэдэг ноёдын нэг. Тэр үед хамгийн хүндлэгдэж байсан ахмад ноёд /өрлөгүүд/ бол Боорч ноён, Борохул ноён, Зэлмэ Үхэ ба Судун ноён, Есун Бухагийн ач нарын нэг мянганы ноён Караунэ-жубан нар байв. "Тайж" гэдэг нь хятадаар "ахмад багш" гэсэн үг. Өгэдэй хаан түүнийг тайши гэж дайхжигнадаг байлаа — учир нь түүний хөл нь байнга л өвчтэй байдаг учир тэргэнд суулгаж ордонд авчирдаг байлаа. • Хөхөтэй (Кэхтай) ба Бучин ноёны мянган — ах дүү нар, нирун аймгийн салбар уруд аймгийнх. Чингист чин зүрхнээсээ зүтгэсэн тул тэдэнд аймгийнх нь бүх цэргийг шилжүүлэн захируулжээ. Мянганы ноёдыг өөрсдөө тавьдаг байлаа. Бүгд дөрвөн мянган хүн байв. Чингис нэгэн шөнө ямар нэгэн зүүд зүүдлээд Жаха хамбын охин агсан өөрийн хатан хэрэйд аймгийн Абиг бэхийг Хөхөтэй ноёнд өгсөн тухай он дараллын бичигт өгүүлсэн. • Буту хүргэний мянган — ихирас аймгийнх. Энэ аймаг нь хонгирад аймагтай төрөл. Буту хүргэн Чингис хааны охидын нэгэнтэй гэрлэсэн. Ихирас аймгийн бүх цэргийг түүнд шилжүүлэн захируулсан. Есөн мянган хүнтэй байв. • Их хутагт ноёны мянган — татар аймгийн хүндэтгэлт ахмад ноён, Жумэ хүргэний авга ах. Түүний нэг эхээс гарсан охин дүүтэй — нэгийг нь Есүй, нөгөөг нь Есүгэн гэдэг байв. Чингис хаан хоёуланг нь хатнаа болгосон.

• Алчи ноён, Хөхө (Куку) ноён, Катай (Хатай), Букур, Такудар, Шунгурын мянган — таван ноён нь цөм хонгирад аймгийнх. Алчи, Куку, Хатай ах дүү хоёр, тэдний эцэг нь хонгирадуудын эзэнтэн Дэй ноён билээ. Чингисийн их хатан Бөртэ үжин бол тэдний эгч ажгуу. Дөрөв нь үезл ахан дүүс бөгөөд Дэй ноёны ах Даритайн хөвүүд ажгуу. Тэдний удмынхны дотор Өгэдэй хаан, Мөнх хаан, Хубилай хааны хүргэнүүд байсан, одоо ч бий. Тэд нь хан хөвүүдээс ч дээгүүр суудалтай байсан гэнэ. Беклемиш ахайтны нөхөр Салжутай хүргэн, түүнчлэн Өвгөн хүргэн ч тэдний овгоос гаралтай. Хонгирад аймгийн таван мянган хүнтэй бүх цэргийг ээзэрхэн /захирч/ байв. • Хуйлдар сэцэний мянган — нируны салбар мангуд аймгийнх. Чингисийн анд, хаандаа аугаа их тус хүргэсэн хүн. Мухулай го ванд захирагдан алба хашиж байсан. Орчин үед халифын ба Мекритайн эзэмшил ч түүний удмынханд хамаарагдана. • Наяа ноёны мянган — баарин аймгийнх. Цэрэг нь цөмөөрөө энэ аймгийнхан. Чингист үнэнчээр захирагдаж, чин сэтгэлээсээ зүтгэж магтахуйцаар тус хүргэж байсан учир баарин аймгийнхны цэргийг захируулжээ. Мянганыхаа ноёдыг өөрийнхөө үзэмжээр томилдог байв. Тэд бүгд гурван мянган. Чингис хаан зүүн гарын цэргийн жанжин Мухулайн орлогч нь Наяа ноён байг гэж айлджээ. • Суту ноёны мянган — хонхтон аймгийнх, Мэнлиг эцгийн хөвүүн. • Жалайртай Есурын мянган — Иранд ирж байсан Есур биш. Хаанд элчээр явуулж байсан Хурут (Курут) Аргун ханы хөвүүн агсан Есөн төмөрийн ордны ноён нь Жалайртай Есурын овгийнхон. • Онгур ноёны мянган — Дорлигин (монголын) салбар баяут салбарынх. Иисут аймгийн хүнс /букуал/ бэлтгэгчдийн ахлагч, аягач /баурч/ байсан. Түүний "кисат" цол нь найманы хэлээр букац буюу "хүнсийг нарийвчлан судалдаг хүн" гэж байсан. Тэр хөгширсөн учир түүний оронд Борохул ноёныг томил гэж Чингис айлдсан. • Укай ба Барчугийн мянган — ахан дүү нар, Жалайр аймагт харъяалагдана. Эрт дивангарын үеэс тэдний өвөг дээдэс нь Чингисийн өвөг дээдсийн боол байсан бөгөөд учир нь хэззээ нэгэн цагт Мунулун хатны амийг хорлосон билээ. Чингис хаан тэдний ноёд болохгүй гэсэн боловч, зөвшөөрсөнгүй өгүүлрүүн "Есүхэй баатар бидний малчин бай гэсэн билээ" гэжээ. Ийм болохоор тэд нэгэн мянганыг захирч байв. Сартаг ноёны эцэг ба Саба ч тэдний удмынх. • Сүбэдэй баатрын мянган — урианхай аймгийнх. Түүний өөд болоход хөвүүн Хөхөчү мянганыг захирч байв. Сүбэдэй ноёны байдлын тухай Он дараллын бичигт газар сайгүй л оруулсан билээ. • Доголху чэрбийн мянган — арулат аймгийнх. Боорчи ноёны ах. "Доголху" гэдгийн утга нь үгээ олон дахин давтдаг буюу зээрүү хүн; "чэрби" гэдэг нь "чин үнэнч", "цагаан цайлган" сэтгэлтэй гэсэн утгатай, хятадаар "хошуучлагч" гэсэн үг юм.

• Удачийн мянган — ойн урианхай аймгийн салбарын хүн. Энэ аймаг мөн Удачийн удмынхан ба түүний мянган ясаа /йаса/, ёс заншил /йусун/-ны ёсоор Бурхан Халдунд орших аугаа их дархан газар хориг /гүрүк/-ийг хамгаалж байдаг бөгөөд тэд аян дайнд хэззээч явдаггүй байжээ. • Бэлгүтэй ноёны мянган — Чингис хааны дүү. • Шику (Чигү, МНТ 202) хүргэний мянган — хонгирад аймгийнх. Алчи ноёны хөвүүн. Чингис хааны охин Тумалин (Тэмүлэн) хатантай гэрлэсэн. Чингис хонгирадын дөрвөн мянган цэргийг ялгаж түүнд өгөөд Түвд муж руу явуулсан байна. Тэд өдгөө болтол тэндээ байгаа. Хорчингуудын дарга Баяудай тэндээс ирсэн байна. • Укар Калжа ба Кудус Калжагийн мянган — баарин аймгийнх, ах дүү нар. • Окэлэ чэрбийн мянган — сунит аймгийнх. • Тэмүдэр ноёны мянган — сунит аймгийнх. Чингисийн бие хамгаалагч хорчин. Их өндөр нуруутай хөвүүнтэй, түүнийг хорчин Мубараг гэж нэрлэдэг байв. Уг удмынх нь Сунитай ноён, түүний хөвүүн Амкачин ба Букдай агтчин нар. • Дайсуны мянган — жалайр аймгийнх, Мухалай ноёны ах. Хоёр мянган хүнийг даргалж байв. • Кошакул ба Жусукын мянган — нируны салбар жажират аймгийнх. Зөрчид ба Хятадыг эзлэн аваад байхад арван хүн бүрээс хоёр хүн гарга гэж Чингис хаан айлдав. Тэд эрэмгий зоригтой бие хамгаалагчид болохыг мэдээд гурван мянган цэрэг өгч, тэр орчмын хилийг хамгаалж бай гэж даалгав. "Кошакул" гэдэг үгийн утга нь: арван хүн тутмаас хоёр хүн өгсөн болохоор "кош" /хос/, "хоёулаа хосоороо" гэсэн байна. • Мөнх Калжагийн мянган — мангут аймгаас гаралтай Хуйлдар сэцэний хөвүүн. • Уяр-ваншайн мянган — Хархидан түмнийх. Чингист эрхшээлд орж боол мэт явсны ачаар хүндэтгэл хүрч, ахлах ноёдын нэг байв. "Ваншай" гэдэг үг бол түмтийн ноён гэсэн утгатай. Чингист зүтгэхээр ирмэгцээ Хар Хидааны бүгд арван мянган хүний ахлах болсон. • Туган-ваншайн мянган — зөрчид түмний. Чингист эрхшээлд ороод хүндэтгэлт ахлах ноён болсон. Зөрчидийн бүгд арван мянган цэргийг захирдаг болсон. • Гол ба зүүн, баруун гарт харъяалагдаж байдаг цэрэг нь Чингисийн өмчийнх бөгөөд дараа нь Их буюу Гал гэрийн эзэнтэн болсон Тулуй хааны харъяат нар болжээ.

ДЭД АНГИ: Хөвүүддээ олгосон 16,000 (х.404-406) • Уугаан хөвүүн Жочи ханд өгсөн 4,000: • Мунгурын мянган — салжиут аймгаас. Бат хааны үед зүүн гарын цэргийг захирч байв. Тогтоагийн ноёдоос Черкес нь түүний хөвүүдийн нэг. • Кингитай Кутан ноёны мянган — хингит аймгийнх. Хөвүүн Хуран, энэ н уул улсын ахлах ноёдын тоонд ордог, хан хөвүүн Кулчийн дэргэд байсан. • Хушитайн мянган — хушин аймгийнх, Боорчи ноёны төрлийнх. • Байкугийн мянган — мөн хушин аймгаас. Баруун гарын цэргийг захирч байв. • Чингис энэ дөрвөн ноёныг дөрвөн мянган цэрэгтэйгээр Жочи ханд хайрласан байна. Орчин үед Тогтоа ба Баяны цэргийн ихэнх нь энэ дөрвөн мянганыхны удам билээ. Сүүлийн үед тэдэн дээр орос, черкес, кипчак, мажар болон бусад цэргүүд ирж нийлжээ. • Хоёрдугаар хөвүүн Цагадайн 4,000: • Барулатай Каралжарын мянган — барулас аймгийнх. Абага хааны үед ахлах ноён байв. • Мугэ ноёны мянган — хонгирад аймгийнх. Дува ноёнд цэрэг өгч, Хорасаны хил рүү манай цэргийн эсрэг тавьж байсан Ийсур ноёны эцэг. Балх ба Бадгисын хязгаарт байрлаж байлаа. • Хоёр мянган нэр нь тодорхойгүй ("тэд гол цэсэд байдаггүй ажгуу"). Дурдсан хоёр хэсгийн ноёнг бусад нэр нь мэдэгддэггүй ноёдын хамт бүгд дөрвөн мянган цэрэгтэй нь Чингис хаан Цагадайд өгсөн байна. Цагадай ба Дува хантай хамт ирээд байгаа түүний хөвүүдийн гол цэрэг нь энэ дөрвөн мянга бөгөөд тэд төрж үржих замаар олширсоор байв. • Гуравдугаар хөвүүн Өгэдэй хааны 4,000: • Илугайн мянган — жалайр аймгийнх. Ноурузын эцгийг бугын махаар худалдан авч Аргун ханд өгсөн тэр хүн билээ. Илугайн хөвүүн нь Мөнх хаан суухад "Хаан төр Өгэдэй хааны урагт хүртэх ёстой" гэж хэлж байсан хүн. • Илак-Туагийн мянган — сулдус аймгийн салбар ясны Элжигдэн ах ажгуу. Тэдний удмаас Иран, Хорасан оронд мянганы ноён, орчин үед Мулуй ноёны түмтийн мянганыг захирч байгаа Тумай байна. • Дайрын мянган — Мэнлиг эцгийн овгийн хонхтон аймгийнх. • Дөрөв дэх нь эх бичигт дутуу. Дөрвөн ноёныг бүгд дөрвөн мянган цэрэгтэй нь Чингис хаан Өгэдэйд өгсөн. Түүнд өөр ноёд байсан боловч тэрбээр /чухамдаа/ эдгээрт л итгэдэг байв. Хааны амины өмчийн бүх цэрэг бол тэдгээр дөрвөн мянганы удмынханд хамаарагддаг билээ.

• Түүхэн үргэлжлэл: Өгэдэй эзэнтэн болсон учир бусад хан хөвүүдийн цэрэг түүний захирагдаж, түүний удирдлагын дор аян дайнд ордог байв. Ийм байдал Гүюг хааны үед ч баримтлагдаж байлаа. Гэтэл хөвүүд нь түүний үгийг үл даган, өөрсдийнхөө томоогүй /шүүмжлэлээр/ түүнийг сольсон бөгөөд Мөнх хаан хаан төр баримтгацаа хувийн цэргийг нь тараан өгсөн ажгуу. Харин Мөнх ханд хэззээ ямагт зүтгэж түүнээс урваагүй Гүдэнгийн харъяаныхыг л ингэсэнгүй. Нэгэнт Өгэдэй хааны ургийнхны цэргийг тараан өгч хуваасан болохоор Хайдугийн цуглуулсан цэрэг ч гол цэрэг болсонгүй. Учир нь Ариг Бухын үймээний үед Хайду түүнтэй нэгэн санаатай байв. • Тавдугаар хөвүүн Кулканы 4,000 (х.406): • Хубилай ноёны мянган — барулас аймгийнх. • Тогорилын мянган — нухус (нохос) аймгийнх. • Нөгөө Тогорилын мянган — мөн нухус аймгийнх. • Дөрөв дэх нь эх бичигт дутуу. • Энэ эзэмшилд /Иранд/ Жаурчи, түүний хөвүүн Хара, мянганы ноён түүний хүүгийн ач Сунтай нар угтаа тэдний удмынхан билээ. Дөрвөн мянган цэрэгтэй нь Чингис хаан Кулканд (Хулган) өгчээ. Хулганы хөвүүн нь Урудай байлаа. "Урудайн мастерийн газар" Тебризэд байсан бөгөөд түүнийг Жуарчи болон түүний хөвүүд эрхэлж байв.

ДЭД АНГИ: Чингисийн дүү, ач нар ба эхдээ өгсөн 12,000 (х.406-407) • Дүү Отчигин ноён — хамгийн бага дөрөв дэх дүү — 5,000. Хоёр мянга нь хилингут аймгийнх, нэг мянга нь йисут аймгийнх, бусад нь янз бүрийн аймгуудаас, бас хэсэг нь жажират аймгаас. • Үймээн дэгдээгч Жамуха сэцэнг баривчлан аваад байсан, Чингис хаан урьд нь анд гэдэг байсан болохоор өөрөө тонилгохгүйн тулд Отчигин ноёнд яахаа мэд гэхэд тэр тонилгов. Гэтэл түүнтэй явсан зуун жажират цэрэг нь Отчигины цэрэгтэй нийлэв. Тэдний бүх цэрэг нь таван мянга байлаа. • Чингис хаан бүх дүү нарынхаа дотроос түүнийг илүүтэй дотночилж байв. Харин хаан төр барьсныхаа сүүлийн жилд түүнтэй харилцах байдал нь өөрчлөгдсөн байна. Учир нь Чингис хаан Тазик орон руу дайлаар аялахдаа түүгээр ордныхон ба цэргийн хэсгийг толгойлуулан үлдээгээд явсан бөгөөд буцаж ирэхэд нь Отчигин ноёны тухай зарим яриа гарснаас болжээ. • Жочи Хасарын хөвүүд, Чингисийн ач Их, Туху, Есүнгү нарын мянган — Чингис Жочи Хасарын хөвүүд, өөрийн ач нартаа мянган цэрэг өгсөн. Түүнийг газар бүрээс цөөн, цөөнөөр нь цуглуулсан ажгуу. • Ач Элжигдэй ноёны хөвүүн Хачиуны 3,000 — Хэсэг нь найман аймгийнхнаас, бусад хэсэг нь янз бүрийн аймгийнхнаас бүрдсэн. Хүндэтгэлт ноён нь Атсуадай ба Учкаш гойон /го ван/ мөн урианхайн зарим ноёд байв. Чингис бусад ач нараасаа Элжигдэйд илүү хайртай байсан. Учир нь тэр бол бусад ач нараас нь илүү ноёлох захирамтгай байв. Түүний эцэг Хачиун нь залуугаар өөд болсон учир нэг их нэрд гарч чадаагүй, харин Элжигдэй бол нэн их дээдлэгддэг бөгөөд нэрд гарсан хүн байлаа. • Эх Өүлэн эхийн 3,000 — Чингис эхдээ өгсөн энэ гурван мянган хүн бол эхтэй нь хамт ирсэн ноёд, дайчдынхан бөгөөд тэд нь горлос ба олхунут аймгийнхан билээ. Тэдний нэр нь мэдэгддэггүй. • Чингисийн сургамжлал ач нартаа: Чингис хөвүүд ба дээр тоочсон хувь хүмүүст дурдан буй ноёдыг цэрэгтэй нь өгөөд айлдсан нь: "Би та нартаа энэ ноёдыг өглөө. Чингээхдээ та нар бол багачууд гэдгээ санаж яв. Харин тэдний /амьдралын/ зам бол маш баян юм. Хэрэв тэд хэззээ нэгэн цагт хэрэг хийвэл тэднийг өөрийнхөө үзэмжээр хөнөөж болохгүй, харин урьдаар надтай зөвлөх хэрэгтэй. Надаас хойш нэг нь нөгөөтэйгээ зөвлөөд ёсын дагуу гүйцэтгэ" гэжээ. • Ийм захиас даалгавар өгсөн нь: их ноёд нь зөвхөн сайн талаа харуулж, чин зүрхнээсээ зүтгэдэг байгаасай гэсэндээ, харин алдаж хэрэг хийвэл хамтаараа шүүн хэлэлцээд тэдэнд хийсэн /гэм буруу/-г нь тайлбарлан өгч үгүйсгэж мэлзэх бодолгүй болгох, мөн ууарласнаас хөнгөн хуумгайгаас болов гэхгүй, харин гэм буруутайн учир цээрлүүлэгдэнэ гэдгийг нь ойлгуулан ухамсарлуулсан байхын тулд ингэж хэлсэн ажгуу.

• Үлдсэн бүх цэргийг Тулуй ханд — Чингис хаан хүн тус бүрд нь хувааж өгсөн энэ цэргээс үлдсэн бүх цэргийг ордон харш, гэр орных нь хамт отгон хөвүүн Их ноён гэж нэрлэгддэг Тулуй ханд ногдуулан өгчээ. Тэрбээр бүгдийг нь мэддэг болсон байна. Баруун гарын, зүүн ба голд харъяалагддаг хүндэтгэлт ноёд бүгд нэр нь бичигдсэн. ---

• Тулуй ханы өөд болсны дараа тогтсон ёс заншлын дагуу түүний бүх эзэмшил, цэрэг нь их эзэгтэй Сорхугтани бэхи, мөн хөвүүд Мөнх хаан, Хубилай хаан, Хулагу хаан, Ариг-Буха нарынх болов. • Өгэдэй хаан байсан болохоороо хан хөвүүд ноёдтой ярилцалгүйгээр өөрийнхөө дураар хөвүүн Хутандаа их ноёны хөвүүдийн болон Илухай ноёны ах н агсан буурч ноён Дуладайн мэдэлд байсан цэргээс сунит ноёд ба сунит аймгийн мянган цэрэг, сулдус аймгийн хоёр мянган цэргийг өгчээ. • Сорхогтани бэхи ба хан хөвүүдийн дэргэд байсан Чингисийн ахмад ноёд нь: татар аймгийн Шигихутаг (Чингис хааны тав дахь хөвүүн гэж нэрлэдэг байсан), мангут аймгийн Жадай ноён, жалайр аймгийн Хорчин /Мунхасар/ Мөнх сар, Сулдас аймгийн Судун ноён, Йисут аймгийн Хорчин-Буточин, Баяут аймгийн Хорчин-Хубилай, хонхотон аймгийн Хорчин-Есур болон бусад мянганы ноёд — хамтран Сорхогтани бэхи, Мөнх хаан ба ах дүү нарт дараах айлтгал хийжээ: "Сулдус ба сунитуудын энэ цэрэг бидэнд харъяалагддаг байдаг. Гэтэл өдгөө болохоор Өгэдэй тэднийг өөрийнхөө хөвүүн Гүдэнд өгч байна. Нэгэнт Чингис хаан тэднийг манай ордонд ногдуулан өгсөн болохоор бид яагаад түүний тушаалыг зөрөн /тэдгээрийг/ бусдад үлдээх ёстой? Бид энэ тухайгаа Өгэдэй хааны дэргэд айлтгаж, тэр юу гэж айлдахыг нь сонсох гэсэн билээ?" • Сорхогтани бэхийн хариу (энэ хэсгийн гол улс төрийн сургамж): "Та нарын үг зөв шударга байна. Энд хуримтлуулсан янз бүрийн их баялгийн дотор байгаа бидэнд юу дутсандаа бид /эзэнтэндээ/ ийм тотгор учруулахсан билээ? Бид ч /мөн/ л хаанд харъяалагддаг. Тэр бол ээзэрхэн захирагч, зөв гэж үзсэн бүхнээ л тушаадаг билээ." Ингэж хатын шинж болсон ухаалаг бөгөөд авьяаслаг үгийг сонсмогцоо ноёд цөм л таг дуугүй боллоо. • Үүний ачаар Гүдэн сүүлчийнхээсээ урваагүй билээ. Мөнх хаан тэдний цэргийг хуваан өгөхдөө Гүдэнд харъяалагдаж байсан цэргийг түүнд бататгаж өгсөн тухай өмнө бичсэн. Цаашдаа Хубилай хаан ч цэргийг нь хөвүүдэд нь ноогдуулан бататгасан. Тэд ч түүнд үнэнчээр зүтгэж байв. Өдгөө түүний ургийнхан нь Өлзийт ханд алба хашиж байна. • Тогтсон заншлын дагуу тэд цэргээ мэдэн захирч байхын хамт, Их ноёны бүх ургийнхантай эв эетэй байх нөхцлийг аль болох аргаар бэхжүүлж байв. Их ноёны албат бүх цэрэг нь энэ үед түүний хөвүүн Хубилайд алба хашиж байсан. Өдгөө бол тэд цөм Төмөр хаанд боол мэт зүтгэж байгаа бөгөөд түүнчлэн Чингис хааны ах дүү нар, ач нар, тав дахь хөвүүн Хулгана, Өэлүн эхдээ өгсөн цэрэг бүгд л хаанд зүтгэж байна.

• Хэрэв дотоодын хоорондын өрсөлдөөн тэмцээний үед зайлшгүй шалтгаанаар Туркестан, Мавераннахрын нутагт үлдсэн зарим цэргээс буцсан цэргийн үндсэн мянганууд нь хааны дэргэд хэвээрээ байсаар байна. Анхны үед байгсад нь одоо болтол төрж үржсээр тооны хувьд хоёр дахин олширчээ. • Хубилай хаан Хятад, Нангиад, Карачан, Зөрчид, Тангут ба Түвд зэрэг маш уудам бөгөөд ихээхэн дэвсгэр нутагтаа дурдан буй орнуудын аль нэгэн мужийг эзлэхийн тулд өөрийнхөө дэргэд байсан зарим хан хөвүүдийг цэрэгтэй нь мордуулдаг байлаа. Энэ эзэмшлүүдийг байлдан эзэлсэн тухайд ийм эзэмшил бүрийг хамгаалж байхын тулд хан хөвүүдийг тэнд суулгадаг байна. • Тэрбээр тэдгээр цэргийн зарим ангид Хятадын хилийн орчмын нутагт, мөн тэр хил залгаа Монгол орны нутагт өвөлжөө зуслан нь зориулан хэмжээлшгүй их газар олгосон байна. Тэр цэрэг нь Хятад, Зөрчид, Монголын өвөлжөө зуслангийн уул талыг бүрхсэн маш их цэрэг болон тэндээ суурилжээ. • Дурьдан буй энэ бүх цэрэг Их ноёны хөвүүд: Мөнх хаан, Хубилай хаан, Үлэхү (Хулагу) хаан, Ариг Бухадаа өвлүүлэн үлдээсэн цэрэг билээ. Гэвч тэдний ёс заншил нь ийм буюу: Гал голомтоо, гал гэрээ, өлгий нутгаа өвлөн эзэмшиж байгаа түүнд л тэд бүгд захирагдана. Тухайлбал, Мөнх эцгийн ор суух хаанд өргөмжлөгдөн, гал гэр өлгий нутгийнхаа эзэн нь болохын хамт тэрбээр бүх Иран орны бүх эзэмшлийг эрхшээлдээ авах гэсэн байна. Учир нь тэр нутаг нь Чингис хаан, Өгэдэй хааны үед ч бүрэн гүйцэд эзлэгдэн цэвэршигдэж чадаагүй байсан ажээ. • Гэтэл ийш нь нэг бус удаа ноёд ба цэргийг явуулж байсан, бүр сүүлд нь Журмагуныг их цэрэгтэй мордуулж байсан бөгөөд учир нь лалын эзэнтнүүдийн язгуур үндэс нь болж байсан Багдадын халиф, Бага Азийн /Рум/ султан, Ширазын атабек, Шам, Мисрийн мелик нь эзлэгчид ба буруу номтон /Исмаилынхан/ нь цөм л тогтворгүй байсан бөгөөд тэд ялагдсан хэмээн чимээ сонсвол тусгаарлахад бэлэн байв. • Мөнх хаан ээлэлдэн зөвлөлдөөд /баруун/ эзэмшлүүдийг төгс эзлүүлэхээр ах Үлэхү /Хулагу/ хааныг тохоон томилжээ. Түүний магнай дээр нь бусад ах дүүс, хан хөвүүд ер нь Чингис хааны ургийнхны сүр жавхлан, төрийн ухаан, эрэлхэг байдал болон заяа буянтайн билэг тэмдэг нь илэрхий тод байжээ.

• Хулагугийн цэргийн бүрэлдэхүүн (х.409-410): урьд өмнө нь Иранд явуулан суурьшуулж байсан тама цэрэг, мөн Кашмир, Балх, Бадахшаны хязгаарт байсан сали ноёнтой тама суурин цэргийн бүхэлд нь Хулагу ханд захируулах, бусад бүх цэрэг, мөн Их ноёны овгийн харъяат цэрэг болон бусад хан хөвүүдийн харъяат цэргийн арван хүн тутмаас хоёр хүнийг, гэхдээ тэднийхний цэргийн үндсэн тоог нь бууруулахгүйн тулд цэргийн тоонд ордоггүй хоёр хүнийг тус бүр гаргаж, тэр бүгдийг нь Хулагу ханд инж /индж/ болгон өгч түүнийг явуулав. • Хулагу хаан тэр эзэмшилд очоод тэндээ суурьшин сууж, тэндэх нутаг орныг эзлэн авсныхаа дараа тэр нутаг, цэргүүд нь түүний хөвүүдийн харъяаных болно гэсэн ажгуу. Энэ шалтгаанаар Хулагугийн цэрэгт өгөх хүндээ тус бүр л цэргийнхээ тоонд ороогүй байсан ах дүүс хөвүүдээ, эсвэл зүгээр л боолоо /гулям/, эсвэл зүгээр л шаламгай хүнийг /өөрийнхөө цэргийн/ арван хүн тутамд хоёр хүнээр бодон өгч байлаа. • Түмт ба мянганы ахлах ноёд байж таарахаар бол өөрсдийнхөө хөвүүд ахан дүүсийг томилон өгч, тэд Хулагу хааны хамт ирж тэр орон тийш мордов. Энэ бүгдээс ноёдын удмынхан нь түмтийн, мянганы, зуутын ноёд болжээ. Чингис хааны үед байсан аугаа их ноёдын ихэнхийг нь удмынхан тэдгээрийн овгийнхон нь Хулагу ханд зүтгэсэн бөгөөд тэд тус бүрдээ тодорхойлсон ба томилогдсон янз бүрийн замаар явсан болохоор одоо ч тэдгээрийн овог удмынхны олонх хэсэг нь урьдынх шигээ эцгийнхээ тэр албыг залгуулж байна. • Иранд байгаа сурвалжит гаралтай хувь хүн төрөл садангийнхан нь Төмөр хаан, эсвэл өөр хан хөвүүдийн төлөөнөө дуулгавартай зүтгэж яваа бөгөөд хүн бүр л нөлөө бүхий бөгөөд цэргийн ноёд байгаа ажгуу. Үүнээс гадна бас үймээнт цагийн сэтгэлийн уршгаар үнэнч байхдаа алдаж шийтгэгдэн ноён зэргээ цуцлуулсан тийм хүмүүс ч байгаа нь /харамсалтай/ ажгуу. • Дүгнэлт (х.410): Дээр дурьдан буй шалтгаанаар орчин үед Аму голын эргээс Миср /Египет/ ба Шам /Сири/ хязгаар хүртэл бүх нутагт байгаа бүх цэрэг нь Чингис хааны хувийн инж буюу түүний харъяаных юм. Одоо л тэд бүгд л цэрэгтэйгээ лалын султан — тэр удаан хугацаагаар хаан байх болтугай — ны харъяаных. Тэд нь түүний эцэг Аригун ханы амины өмчид тусгайлан харъяалагдаж байсан ажгуу.

• Учир нь Абага хаан үеийн ноёд нь өөрийнхөө дур хүсэлт шилэлтээрээ Аригун ханд инж болгон, өөрсдийн хан хөвүүн, ахан дүүсээ нөхөр цэрэгтэй нь өгдөг байв. Абага ханд инж болгон өгсөн тэр бүхэн үүнээс гадна Абага хан лалын эзэнтэнд — тэр удаанаар хан байх болтугай! — түүний хүүхэд ахуй цаг болон хөвүүдэд нь инж болгон өгсөн, мөн худалдаачид газар бүрээс авч ирсэн монголчуудын боолуудыг лалын эзэнтэн өөрөө болон бараа бологчдынхоо төлөө худалдан авсан, зарим ноёд өөрсдийнхөө мянгынаас эзэнтний шөнийн хамгаалалт кэвтүүл өгөхийн тулд цэргийнхээ тоонд оруулдаггүй хүмүүсийг ч түүнд өгдөг, энэ бүхэн нь тус тусдаа лалын эзэнтний — түүний эзэмшил нь мөнх болтугай — хувийн нь инж ноогдол мөн.

> "Орчин үеийг хүртэл монголын цэргийн тухай мэдэгдэж байгаа зүйл гэвэл ийм байна. Их олон цаг улиран өнгөрсөн, газар нутаг нь алслагдсаны улмаас огт илэрхийлэгдээгүй үлдсэн, нарийн учрыг олоогүй зүйл олонтой байж болох билээ. Хожим энэ бүхэн нь илэрхий болохоор хэрэв нэн алдарт Аллах л болгоовол тэдгээрийг үүнд нэмэлт болгож болох ажаамуу." → Энэ бол "Судрын чуулган" I ботийн үндсэн эхийн төгсгөл (х.411). Дараагийн хуудсууд (х.412-424) нь ГАРЧИГ. ---

> Тэмдэглэл: Гарчигт заасан хуудасны дугаар нь энэ хэвлэлийн бодит хуудасны дугаартай сүүлийн хэсгүүддээ тохирдоггүй (жишээ нь "Чингис хааны цэргийн тухай ... 411" гэсэн боловч бодит текст х.395-д эхэлдэг; "Гол ба баруун/зүүн жигүүр ... 416" — бодит х.396). Эхний хэсгүүдэд (х.43-320 орчим) харьцангуй тохирно. Гарчиг нь эх хэвлэл/орос эхийн хуудаслалыг тусгасан байх магадлалтай.

• Оршил — 43 • Диб-Якуян дөрвөн хүүгийн удмаас бүгдээрээ үүссэн түрэг нүүдэлчин түмний нэрийн хэлхээс — 44 Нэгдүгээр анги — Угус, түүний удмынхан болон зарим төрөл төрөгсөд ба үеэл ахан дүүсээс нь гарвалтай 24 аймгийн тухай — 48 • Уйгур 51 · Канлы 51 · Кипчак 51 · Харлуг 52 · Калач 52 · Агач-эри буюу ойн аймаг 52 Хоёрдугаар анги — Орчин үеийн Монголчууд гэж нэрлэгдээд байгаа түрэг аймгуудын тухай — 59 • Жалайр /Залайр/ 59 · Сөнөд 64 · Татар 66 · Мэргэд 76 · Хурлаут 79 · Таргут /Торгууд/ 79 · Ойрад 80 · Баргут, Хори, Тулас 82 · Түмэт 83 · Булагачин Хэрэмчин 83 · Урасут, Тэлэнгут, Куштэми 84 · Ойн урианхатын 84 · Куркан 86 · Сакаит 86 Гуравдугаар анги — Тус тусдаа эзэнтэн ба жолоодогчтой байсан түрэг аймгууд — 88 • Хэрэйд 88 · Найман 95 · Онгуд 99 · Тангад 102 · Уйгур 104 · Бекрин 107 · Хиргис 108 · Харлуг 108 · Хипчак 109 Дөрөвдүгээр анги — Монгол нэртэй байсан Монгол Түрэг аймгууд — 110 • Нэгдүгээр бүлэг: Дарлигин нэртэй байсан Монгол түрэг аймгийн тухай — Урианхад 114 · Хонгирад 117 · Уряут 123 · Үшин /Хүшин/ 128 · Сулдсүн 129 · Илдүрхин 132 · Баяд 132 · Кингит 134 • Хоёрдугаар бүлэг: Нирун нэртэй Монгол түрэг аймгийн тухай — Хатагин 135 · Салжиуд 135 · Тайчууд 137 · Хартахан, Сижиуд 140 · Чонос 141 · Ноёхон Уруд Мангуд 141 · Дөрвөн 144 · Баарин 145 · Барулас 147 · Хадархин 147 · Журьяд 147 · Будаат 151 · Дуглад 151 · Йисут 151 · Сукан 155 · Кунгият 155

Нэгдүгээр анги: Чингис хааны өвөг дээдсийн тухай хүүрнэлүүд • Удиртгал: өвөг дээдсийн амьдралын байдал, их гүрний гарлыг тогтоох нь — 158 • Добун-Баян ба Алан-Гоо — 160 (гарвалын тухай 160; Алан-Гоо ба хөвүүдийн салбарууд, нөхөр нь өөд болсны хойш ертөнцөд мэндэлсэн хөвүүд — 161) • Алан-Гоогийн гурван хөвүүн — 162 (амьдралын байдал, зураглал 162; гурван хөвүүний салбарын тухай 164) • Бодончир хаан — 166 (хөвүүдийн салбарууд 167) • Мэнэн Тудум ба эхнэр Мунулун — 167 (салбарын удмын судар 169) • Хайду хан — 170 (удиртгал 170; төрлийн салбарын зураглал 175) • Байшонхор (Хайду ханы хөвүүн) — 177 (Түмбинэ ханы салбарын зураглал 177) • Түмбинэ хан — 179 (нэгэн эхээс төрсөн угтаа ахмадууд 179; нөгөө эхээс төрсөн багачууд 180; салбарын зураглал 181) • Хабул хан (Түмбинэ ханы хөвүүн) — 182 (удиртгал 182; хөвүүд, дайн тулалдаан 185) • Хотул хан — Хятадын эзэнтэн Алтан хантай дайтсан нь; Амбагай хаан өөд болсны дараа хийсэн тайчууд аймгийнхны зөвлөлдөөн — 195 • Бардан баатар — 197 (удиртгал 197; эхнэрийн зураглал, хөвүүдийн төрлийн хүснэгт 199) • Есүхэй баатар — 201 (удиртгал, хөвүүдийн салбар 201; Есүхэй ба эхнэрийн зураглал, хөвүүдийн салбар овгийн хүснэгт 210)

Хоёрдугаар анги: ЧИНГИС ХААНЫ ТУХАЙ ХҮҮРНЭЛИЙН ЭХЭН — 215 • Нэгдүгээр хэсэг: Чингис хааны удам судрыг тогтоох, хатад, хөвүүд, охид ба хүргэндүүд, салбаруудын хүснэгт — 215 • Чингис хааны хатад ба хүүхдүүдийн тухай өгүүлэх нь — 220 • Хоёрдугаар хэсэг: Чингис хааны тухай, мэндэлснээс эхлээд хан ба хаан суусан үеийг хүртэлх он дараллын бичээс, түүний хаан ширээнд залрах үеийн хаан ширээ, эзэнтэй нар, хан хөвүүд ба ноёдын зураглал, ноёдын овог болон тохиолдож байсан дайн тулалдаан, ялалтын тухай — 225 • Түүний хаан төр барьсан үеийг дуусталх хугацаа ба Тэнгэрт хальсан тухай дурсамж — 225 • Чингис хааны цадиг — мэндэлсний гахай жилээс дараачийн гахай жилийг дуустал /МЭ 1153-1166/ — 226 • Он дараллын бичгүүд — Хятад ба Чина, Хэрэйдүүд, Найманууд, Монголчууд ба Уйгуруудууд, Туркестан ба Келар, Башкирууд, Кипчакууд, Оросууд, Черкесүүд, Асууд ба Мавераннахрынхан, эзэнтнүүд, Иран, Рум, Шам, Миср бусад улсын халиф султанууд — 229 (Мачин 230; Туркестан-Мавераннахр 230; Иран/Рум/Шам/Миср халиф-султан-мелик-атабек 231-233; сонирхолтой үйл явдал 234) • Чингис хааны түүх: Эцгээсээ хагацсан 13 настайгаас хойших үеийн нь — 235 • Жамуха сэцэн сөрөг хүчин болж эхэлсэн, тайчуудтай нэгдсэн, 13 хүрээ зохион байгуулсан ба дайсан дарагдсан — 236 • Улуг баатар, Тугай Далу ба журъят аймаг дагаар орсон, дахин босч үймсэн — 239 • Сулдус аймгийн Сорхон шарын хөвүүн Чулуунбаатар, Йисут аймгийн Зэв нар ирсэн — 241 • Баарин аймгийн Ширээт өвгөн, хөвүүд Хаяа ба Алаг — 241 • Чингис хааны найр, Сача бэхи ба Тайчутай хэрүүл маргаан — 242 • Татарын Мэгжин сүүлт ялагдсан, Чингисийг дээдлэн хүндэлсэн — 243 • Татараас олзолсноос жүрхэн аймагт хувь хүртээх, тэднийг хядсан — 244 • Он дараалал: хулгана жилээс бар жил хүртэл /МЭ 1167-1194/ — 245-257 • Чингис хааны он дараллын бичиг: туулай жил → гахай жил /МЭ 1195-1203/ — 258 • Он хантай нөхөрлөл — 261 · Мэргэдийн Тогтоа бэхийн эсрэг дайн, олзыг Он ханд бэлэглэсэн — 261 • Найманы Буюурук ханы эсрэг, Хүгсэү Сабрагийн дээрэм — 262 · Он хан дөрвөн өрлөг гуйсан — 264 • Сайр хээрт зөвлөлдөж тайчуудтай байлдсан — 265 · Хатахин, салжиут — 266 · Жаха хамба эв эвдэрсэн — 267 • Мэргэдийн Алаг Удур — 268 · Хонгирад Жамухаг Гүр ханд өргөмжилсөн — 269 • Буюурук, Тогтоа, татар, хатахин нэгдсэн, уулан дээр мөхсөн — 270 • Жамуха Сангумыг ятгасан, Хар халзан элээт тулалдаан — 272 • Хонгирад Тэргэ Эмэлд илгээлт — 275 · Он ханд элч зарсан сануулга — 276 · Сангумын хариу — 280 • Онон мөрнөөс мордсон, Он ханы үхэл, Сангумын үхэл, Чингис хаан ширээнд залрсан — 281 • Он дараллын бичгүүд /МЭ 1195-1203/ — 283-293

• Чингис хааны он дараллын бичиг: хулгана → морин жил /МЭ 1204-1210/ — 293 • Онгудын эзэнтэн Таян ханы завдал мэдээлсэн — 293 · Таян хан дарагдсан — 294 · Мэргэд эрхшээлд орсон — 296 • Тангад байлдан дагуулсан — 296 · Есөн хөлт цагаан туг мандуулсан хуралдай, Чингис цол өргөмжлөгдсөн, Буюурук олзлогдсон — 297 • Гашин/Тангад муж — 297 · Хиргис захирагдсан, Тогтоа бэхи тонилгогдсон — 298 · Уйгур Иди хүд соёрхогдсон — 298 • Он дараллын бичгүүд (7 жил) — 300-307 • Чингис хааны он дараллын бичиг: Хятадад байлдсан хонин жил /МЭ 1211-1218/ — 308 • Харлуг ба Уйгурын Иди хүд захирагдсан — 308 · Хятад, Зөрчид, Хар Хидаан руу довтолсон — 308 • Жун-ду орчим байрласан, Алтан хан охиноо өгсөн, Нангин руу нүүсэн, Жун-ду эзлэгдсэн — 314 • Самухэ баатар ба Тулун чэрби — 317 · Зөрчид Жан Гиний үймээн, Мухалай го ван — 318 • Хятадаас буцаж ирсэн — 318 · Сүбэдэй мэргэдийг дайлсан — 318 · Борохул ноёныг тумэт аймагт мордуулсан — 319 • Мухалайд Го ван цол соёрхсон — 320 · Хүчлүг Гүр ханыг урвасан, Найманы гүрэн сөнөсөн — 321 • Он дараллын бичгүүд — 326-327 • Чингисийн элчин, худалдаачдыг Хорезм шах хөнөөсөн (Отрарын хядлага) — 328 • Султан Мухаммед хил дээр байлдсан — 331 · Мелик-атабек — 334 · Сонирхолтой үйл явдал — 338 • Чингис хааны он дараллын бичиг: туулай → гахай жил /МЭ 1219-1227/ — 339 • Мухаммед Хорезм шахын эзэмшлийг дагуулах аян дайн — 339 • Отрар эзлэгдсэн — 340 · Жочи Жен ба Янгикент — 341 · Бенакет ба Ходженд, Мелик-Тимурын баатарлаг байдал — 342 • Бухар — 345 · Самарканд — 348 • Зэв ноён, Сүбэдэй Иран орныг эзлүүлэхээр явуулсан — 351 • Жочи, Цагадай, Өгэдэйг Хорезм тийш явуулсан — 357 • Тулуйтай Самаркандаас гарч Мухаммедыг нэхэн явсан — 360 • Желал-ад-динг мөрдөн хөөсөн, Синд мөрний эрэг дээр дарагдаж, мөрнөө гатлан гарсан — 365 • Бала ноёныг Энэтхэг рүү явуулсан — 367 · Синд мөрнөөс буцаж, Перван, Газнин хядсан — 368 • Тазикыг эзэлснийхээ дараа хуучин буудалдаа буцсан — 369 • Зэв, Сүбэдэй Ирак, Азербайжан, Арранд очсон, Кипчакийн Дербентийг дайран Монголдоо буцсан — 369 • Тазик орноос өлгий нутаг, ордондоо буцаж ирсэн — 373 • Эцсийн удаа Тангад орныг дайлаар морилсон — 373 • Хөвүүдтэйгээ нууцаар зөвлөлдсөн ба гэрээслэл — 375 • Нанхиадад довтолсон, бие чилэрхэж эхэлсэн, Тангадын эзэнтэн захирагдахаа илэрхийлж хойшлуулахыг гуйсан — 375 • Чингис хаан тэнгэрт хальсан, Тангадын эзэнтнийг тонилгосон, шарилыг нууцаар буцаан ордонд хүргэсэн, гашуудан ёслож хөдөөлүүлсэн — 376 • Он дараллын бичгүүд (сүүлчийн 9 жил) — 379 (Султан Гияс-ад-дины тухай 387; мелик, атабек 389; ховор сонирхолтой үйл явдал 389)

• Чингис хааны он дараллын бичиг — амьдралын үйл явдлыг жил жилд тохируулан товчлон бичсэн — 390 • Анги: үйл явдлыг жил бүрээр хураангуйлан бичсэн тухай — 390 • Дэд анги: Эцэг Есүхэй амьд, Чингис 13 настай байсан үе — 391 • Дэд анги: Эцгээсээ хагацсанаас хойших 27 жил — 391 • Анги: жил жилийн амьдралын байдлаас дэлгэрэнгүй мэдэгдэж байгаа зүйлийн хоёр хэсэг — 391 • Дэд анги: Чингис цол өргөмжлөгдөхийг хүртэлх 11 жил — 391 (Туулай 392 · Луу 393 · Могой 393 · Морин 393 · Хонин 394 · Бичин 394 · Тахиа 394 · Нохой 395 · Гахай 395 · Хулгана 396 · Үхэр 396) • Дэд анги: Чингис цол өргөмжилснөөс хойших 27 жил — 397 (Барс 397 · Туулай 397 · Луу 398 · Могой 398 · Хонин 398 · Бичин 398 · Тахиа 399 · Нохой 399 · Гахай 399) • Анги: Чингис хааны тухай хүүрнэл, түүний шинж, сэтгэлийн тэнхээ, ёс заншил, өгүүлсэн домог бэлэгдэл, өмнөх хоёр хэсэгт ороогүй сургамжилсан өгүүллэг — 404 • Чингис хааны цэргийн тухай болон түмэн ба мянганы ноёдын тухай дурсамж — 411 • Гол ба баруун жигүүр, зүүн жигүүрт харъяалагдаж байгсдын хэсэг — 416 → Гарчиг х.424-д дуусаж, ном төгсөнө. ---

1. х.372 — Желал-ад-дины Гүржистан-Тифлисийн байлдан дагуулалт, монголчууд Жейхуныг гатлан ирсэн мэдээ, Исфаханы тулалдаан. Түүхийн үндсэн хүүрнэл энд тасарна. 2. х.373-387 — Бүхэл түүхийг жил жилээр товчлон дахин өгүүлсэн он дараллын дөрвөн "дэд анги": (а) 13 нас хүртэл /1155-1167/, (б) 27 жил /1168-1194/, (в) цол авах хүртэлх 10-11 жил /1195-1205/, (г) цол авснаас хойших 21-22 жил /1206-1227/. Энэ хэсэг нь Чингисийн амьдралын хамгийн товч бөгөөд он цагийн хувьд хамгийн нарийн хэсэг. 3. х.388-395 — Гуравдугаар хэсэг: Чингис хааны билиг сургаалууд (задарсан улсын шинж, дарга сонгох зарчим, архины эсрэг айлдвар, эр хүний жаргалын тухай алдарт яриа, Боорч-Борохул-Мухулайн тухай хүүрнэлүүд, Алтан ханы эсрэг мөргөл, яс хууль зөрчигчийн шийтгэл). 4. х.395-407 — 129,000 цэргийн бүрэн бүртгэл: гол/баруун/зүүн жигүүрийн мянгатууд ноён, аймаг тус бүрээр; дараа нь эх, дүү, хөвүүдэд хуваарилсан 28,000. 5. х.408-411 — Тулуй ханы өв, Сорхогтани бэхийн ухаалаг улс төр, Мөнх-Хубилай-Хулагугийн үеийн цэргийн тархалт, Хулагугийн Иран руу мордсон бүрэлдэхүүн; зохиогчийн төгсгөлийн үг. 6. х.412-424 — Гарчиг: I ботийн бүх бүтэц (Нэгдүгээр дэвтэр — аймгуудын угсаатны зүй; Хоёрдугаар дэвтэр — Чингисийн өвөг дээдэс ба Чингис хааны түүх; Гуравдугаар хэсэг — он дараллын товчоо, билиг, цэргийн бүртгэл). --- (Тэмдэглэл дуусав — Судрын чуулган I боть, х.216-424 бүрэн хамрагдав.)