📜Монголын нууц товчоо

Монголын нууц товчоо бол XIII зууны дунд үед (1240 онд, хулгана жилийн 7-р сард, Хэрлэн голын Ходоо аралын Долоон болдог, Шилхинцэг хоёрын завсарт) бичиж дуусгасан, монгол ард түмний хамгийн эртний, цорын ганц өөрийн гараар бичсэн түүх-уран зохиолын дурсгал. Анх монгол хэлээр хятад үсгээр (эсвэл эх нь уйгуржин монгол бичгээр) бичигдсэн бөгөөд эх нь алдагдаж, зөвхөн хятад галиг (сийрүүлэг) ба орчуулгын хэлбэрээр өнөөг хүрч ирсэн. Судлаачид Козин (ЗХУ), Кафаров/Палладий, Хэниш (Герман), Пеллио (Франц), Ц.Дамдинсүрэн зэрэг олон эрдэмтэн судалж орчуулсан. Зохиолыг Чингисийн ойр дотны хүн (магадгүй Шигихутуг) бичсэн гэж таамагладаг. Зохиол нь баримт түүх төдийгүй ардын аман зохиолын элементүүд (шүлэглэсэн диалог, зүүд, ерөөл, магтаал, тангараг) шингэсэн уран сайхны өндөр түвшний дурсгал. Жанжин, Жангар зэргийн хамт монголын гурван сайхан зохиолын нэг гэж үздэг.

1. Удиртгал 2. Тэмүжиний уг гарал ба бага насны үе 3. Чингисийн идэр нас 4. Мэргэдийг сөнөөсөн ба Тэмүжинд Чингис хаан цол өргөмжилсөн нь 5. Жамуха ба тайчуудтай тэмцсэн нь 6. Татаарыг сөнөөсөн ба Ван хантай эвдэрсэн нь 7. Хэрэйд улсын мөхсөн нь 8. Ван хан сөнөсөн нь 9. Хүчүлүгийн дутаасан ба Жамухын дарагдсан нь 10. Шадар хишигтэн цэргийг байгуулсан нь 11. Уйгур ба ойн иргэдийг эзэлсэн нь 12. Хятад, Тангуд, Сартаул, Багдад ба Оросыг эзэлсэн нь 13. Арван хоёрдугаар бүлэг (Өгэдэй хааны үе)

• Бортэ-чино — Чингисийн язгуурын анхны өвөг, дээрээс тэнгэрээс заяат төрсөн (домогт эх) • Алан-гуа — таван үеийн дараа, гэрлэлгүйгээр гэрлийн туяагаар (шар хүн) гурван хүү төрүүлсэн домогт эмэгтэй, Бодончарын эх • Есүхэй баатар — Тэмүжиний эцэг, Хамаг Монголын Хабул хааны ач; Татаар нартай дайсагнаж, Тэмүжинийг Есүгэй Ван-хантай холбоо тогтоохоор Дэй сэцэнд өгсний дараа буцах замд татаарт хордуулагдан нас барсан • 1162 он орчим — Тэмүжин мэндэлсэн (эсвэл 1155/1167 гэх маргаантай) • ~1170 он — Есүхэй баатар нас барж, Тэмүжин, ах дүү нар өнчрөв; Тайчууд гэр бүлийг хаяж явав • 1180 орчим — Тэмүжин, Бортэ ужинтай гэрлэв (Дэй сэцэний охин) • 1189 — Мэргидүүд Бортэг булаан авав → Тэмүжин, Ван хан Тоорил, Жамухатай нийлж авран гаргав • 1189/1206 — Тэмүжинийг анх удаа хааны цолонд дэвшүүлж, "Чингис хаан" хэмээн зарим эх зохиолд дурддаг (Хурлэн мөрний Ходоо аралд) • 1201 — Хамаг олон аймаг Жамухыг "Гүр хаан" болгож өргөмжилсөн, Чингистэй дайсагналцав • 1202 — Татаарыг бүрмөсөн устгав (тэргэнцрийн тэнхлэгээс өндөр эрчүүдийг устгах хатуу зарлиг) • 1203 — Ван хан (Тоорил), Жамуха хоёр Чингисийг дайрч ялах шахсан ч Чингис Балжуна нуурт цөөн хүнтэй тулж, эргэн мандав ("Балжунагийн тангараг") • 1203 сүүл — Хэрэйдийг бут ниргэж, Ван хан оргон зутарч, найман улсад алагдав • 1204 — Найман аймгийн Таян ханыг бут ниргэж дийлэв (Наху-гүнд); Найман, Мэргид эцэст нь мөхөв • 1206 (Барс жил) — Онон мөрний эхэнд их хуралдай хийж Тэмүжинийг "Чингис хаан" цолоор Монголын нэгдсэн улсын хаанаар өргөмжлөв — Монгол улс байгуулагдсан түүхэн он • 1206–1211 — Төрийн байгууллага: мянгат, зуут, аравт цэрэг-захиргааны тогтолцоо, шадар хишигтэн (хувийн харуул), бичиг үсэг (Тататунгаас уйгуржин бичиг зээлсэн, Шигихутугт даалгасан), Их засаг хууль тогтоов • 1207–1209 — Ойн иргэд (Уйгур, Ойрд, Хори-туматан гэх мэт) төвөггүйгээр захирагдав; Идукут (Уйгур) сайн дураараа захирагдав • 1211 — Хятад (Алтан улс, Зүрчид) руу дайн эхлэв • 1219–1225 — Барууны аян дайн: Сартаул (Хорезм) улсыг эзлэв, Самарканд, Бухар, Отрар зэрэг хотуудыг эзлэв; Сүбээдэй баатар Орос, Кивамен (Киев) хүртэл довтолгоо хийв • 1226–1227 — Тангуд улсыг эцсийн байдлаар эзлэв • 1227 (гахай жил) — Чингис хаан тэнгэрт халив (нас барав), Тангуд улсыг эзлэх үеэр • 1229 — Өгэдэйг хаанаар өргөмжлөв (Чагадай ахын дэмжлэгтэйгээр) • 1231–1234 — Өгэдэй хаан Хятадын Алтан улсыг мөхөөв • 1240 (хулгана жил, 7-р сар) — Зохиол бичиж дуусгав, Хэрлэн мөрний Ходоо аралын Долоон болдог, Шилхинцэг хоёрын завсарт

• Тэмүжин / Чингис хаан — гол баатар, Бортэ-чиногийн удмын Есүхэй баатрын хүү • Бортэ ужин — Чингисийн ууган хатан, Жочи, Цагадай, Өгэдэй, Толуй дөрвөн хүүтэй • Есүгэй баатар — эцэг • Өэлүн эх — эх, хүүхдээ ганцаараа тэжээж өсгөсөн эрх зоригтой эмэгтэй • Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Тэмүлүн — Чингисийн дүү нар • Бэлгүтэй, Бэгтэр — эцгийн хоёр дахь эхнэрээс төрсөн ах дүү (Бэгтэрийг Тэмүжин, Хасар хамтран ална) • Жамуха — Тэмүжины бага насны анд, дараа нь өрсөлдөгч, эцэст нь баригдаж цусгүйгээр алуулав (өөрийн хүсэлтээр) • Ван хан Тоорил — Хэрэйдийн хаан, Есүгэйн анд, Тэмүжиныг дэмжигч байснаа хожим дайсагнаж мөхсөн • Боорчи — анхны нөхөр, дөрвөн гүнтэй хүлэг баатрын нэг (найман шаргатай холбоотой түүх) • Зэлмэ, Хубилай (баатар), Зэв, Сүбээдэй — "дөрвөн нохой" хэмээх алдарт жанжид • Мухулай — зүүн гарын түмэн ноён, "гоо ван" цол хүртсэн • Шигихутуг — тахилч, хуулийн тэргүүн, зарлигийг цаас дээр бичих үүрэгтэй • Тататунга — Найман аймгийн тамгач, бичиг үсгээ Монголд дамжуулсан уйгур хүн • Хубилай, Жочи, Цагадай, Өгэдэй, Толуй — Чингисийн хөвгүүд ба ач хүү (Хубилай хожим их хаан болно, гэхдээ энэ зохиолд өөр Хубилай баатар бас байдаг тул андуурч болохгүй)

• Ихэнх чухал үг хэллэгүүд шүлэглэсэн хэлбэрээр (толгой холбож найруулсан) илэрхийлэгддэг — жишээ нь Дэгэйн ерөөл, Хоацайн зүүдлэл, дайны уриа, гашуудлын гоморхол • Зүүд, ёрын үг, тэнгэрийн ивээл зэрэг бөө мөргөлийн итгэл үнэмшил түгээмэл тусгагдсан • Эмэгтэйчүүдийн үүрэг чухал — Өэлүн эх, Бортэ ужин, Хоацайн (Тэмүжины авсан хатдын нэг) зэрэг нь улс төрийн шийдвэрт нөлөө үзүүлдэг • Аллага, өшөө авалт, ах дүүгийн зөрчил (Бэгтэрийг алсан явдал) зэрэг хатуу ширүүн үнэнийг нуулгүй тусгасан — энэ нь зохиолыг зөвхөн магтаал бус жинхэнэ түүхэн эх сурвалж болгодог гол шалтгаан