📘Монгол улсын түүх — V боть

(ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн, 2003) Ботийн онцлог: 1990-ээд оны дараах шинэчилсэн үнэлгээтэй. Коминтерн/ЗХУ-ын нөлөө, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, "зүүний нугалаа", авторитар дэглэмийг ил тодоор шүүмжилсэн — өмнөх «БНМАУ-ын түүх» (1954, 1960-аад) -оос эрс ялгаатай. ---

• Гарал: Чжан Чжидун, Лю Куньи нарын 1901 оны айлтгал; «Ду бань чжэнь чу» байгууллага. • Монголд: хятад тариачдыг суулгаж фү/тин/чжоу/сянь захиргаа байгуулах (1902 Хорчин, 1903 Түмэд, 1904 Жалайд...); Улиастай, Ховд, Алтайг муж болгох төлөвлөгөө; Лифаньюань → «Ли фань бу»; 1905 Цагдан цээрлүүлэх яам; 1907-оос шинэ маягийн цэрэг; 1910 онд газар хагалбарлахыг хориглосон хуулийг цуцалж, эхнэр хүүхэдтэй нь нүүхийг зөвшөөрсөн; газрыг дээд/дунд/доод зэргээр үнэлж (1 шан = 4.4 / 2.4 / 1.4 лан) худалдах, орлогыг Чин улс ба хошуу тэн хуваах; 1907 «Бянь цзян фан чжи» 23-р боть «Мэнгү чжи»; 1907 Хүрээнд Дай Чин улсын банк; 1911-д Ар Монголд 20 гаруй шинэ байгууллага. • Соёл: 1898 Хүрээнд манж-хятад хэлний сургууль, 1908 Сурган тэжээх сургууль (Богд 10 000 лан, Бадамдорж 8000 лан хандивласан); 1910 онд монгол-хятад ураг барилдах, хятад нэр хэрэглэхийг хориглосон хуулийг хүчингүй болгосон — ном үүнийг «соён гэгээрүүлэх бус, хүчээр хятадчилах явууллага» гэж үнэлнэ. • Каллинниковын дүгнэлт (ном иш татдаг): Манжийн бодлого үндэсний шинжээ алдаж хятадын үндэсний бодлого болсон.

• Урьдал: 1900 алтны уурхайг эсэргүүцсэн заалдлага; 1895 Богдоос Оросоос тусламж эрсэн (хариу: «хэдэн жил хүлээж шалтаг тохиолыг үзэж босвол болно»); 1904 Далай лам Хүрээнд ирсэн; Ханддоржийн хүү Данзанжамцыг Бээжинд цаазалсан; хошуудын байцаалт өгөхөөс татгалзах эсэргүүцэл; Сандо амбан (1910 II сар). • 1911 VI сарын 21 — Эрдэнэ Шанзудбын яаманд нууц зөвлөлгөөн; Богд хан уулын модонд Ханддорж, Чагдаржав, Цэрэнчимэд нар Оросоос тусламж авч тусгаар улс болох санааг сэдсэн. • Төлөөлөгчид (Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан) Орост; 21 зүйлт мэдүүлэг. 1911 VIII сарын 17 Оросын сайд нарын онц зөвлөгөөн: «Монголын асуудалд идэвхтэй оролцохгүйгээр... сюзерений холбоог таслалгүйгээр... дипломат замаар дэмжих» — 200 казак цэрэг илгээхээр амласан. • XI сарын 28 Богдын лүндэн: «Одоо монгол овогтон бүгдээр нийлж, өөртөө улс болон тогтнож, шашнаа мандуулан бусдын эрх мэдэлд дарлагдах зовлонг үзэхгүй болох цаг болсон» — ном үүнийг эрх чөлөөний хөдөлгөөний мөрийн хөтөлбөр гэж үзнэ (өмнөх «Язгуурын ёсыг журамлах» уриаг орлосон). • XI сарын 30 — ХХБХТЕШГ (Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар), дарга Чагдаржав, 7 хүн. Сандод шаардлага тавьж XII сарын 4-нд хилээс гаргав. • 1911 XII сарын 29 — «Олноо өргөгдсөн» Монгол улс; Богд шашин-төрийг хослон барьсан хаан; 5 яам (Ханддорж-Гадаад, Цэрэнчимэд-Дотоод, Чагдаржав-Сан, Гомбосүрэн-Цэрэг, Намсрай-Шүүх). • Ном тодорхой заана: энэ бол «үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ялалт» — нийгмийн хувьсгал биш, засгийн эрхийг авсан учир хувьсгал мөн. • Хүрээлэн буй улсууд: Орос XII-29-ний мэдэгдэл; Сун Ят Сен ба Бээжингийн хаант засаг хоёулаа Монголын тусгаар тогтнолыг үгүйсгэсэн; ДИУ-ын 1912 III сарын түр Үндсэн хууль-ийн 3-р зүйлд Ар, Өвөр Монголыг ДИУ-ын нутаг гэж заасан. Юань Шикайн ятгалга — Богдын хариу: «...үнэхээрийн харгис засагт зовж зүдэрсний учир болой», олон улсын хурлаар шийдэхийг санал болгов.

• 1912 I сарын 21 Улиастай эсэргүүцэлгүй бууж өгсөн; 1912 VIII сарын 7 Ховд — Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамбийжанцан, Дамдинбазар нар; халх, барга, цахар, урианхай, торгууд, дөрвөд цэргийн хамтын хүч. • Дагаар орсон: Дөрвөдийн 16 хошуу, Захчин 3, Алтай Урианхай, Торгууд, Өөлд, Мянгад, Хасаг, Цахар; Дарьганга (1912 III-3); Хөлөнбуйр/Барга (Дамдинсүрэн занги → Гадаад яамны дэд сайд; Шэнфү ерөнхийлөн захирах сайд); Өвөр Монголын 49 хошууны 35, Чахар 8 хошуу; Хөх нуурын 24 засагт 100 буу, 3 түмэн сум илгээв. • 1913 I сар — таван замын цэрэг Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр мордов (Чимидцэрэн, Хайсан-Бавуужав, Насан-Аривжих...; Дамдинсүрэн зүүн өмнөд зүгийн жанжин). 1913 намар Шилийн гол, Цахар чөлөөлөгдөж Цагаан хэрэмд тулж очсон. • Ном-ын гол дүгнэлт: 1911 оны хөдөлгөөн 1912 онд дуусаагүй, 1915 оны сүүлийн хагас хүртэл үргэлжилсэн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мөн.

• 1912 VI-25 Орос-Японы нууц гэрээ — Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар хуваасан. • 1912 XI-3 Орос-Монголын хэлэлцээр (Коростовец): «өөртөө тогтнож өөрөө эзэрхэх ёс журам» = автономи; Монголын тал орчуулгад «Монгол улс» гэж оруулсныг цаашид ашигласан. Оросын худалдаачдад гааль татваргүй онц эрх. • 1912 X-29 Харбины консулуудаар дамжуулан 9 улсад хандсан боловч нэг ч хариу ирээгүй. • 1913 II-4 Монгол-Түвэдийн найрамдлын гэрээ — «Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн ганц гэрээ». • 1913 Орос-Хятадын Бээжингийн тунхаг → 1915 V-25 Хиагтын гурван улсын гэрээ: Гадаад Монгол = Хятадын сюзеренитет дор автономит; хил нь Халх 4 аймаг + Ховдын хязгаар. Өвөр Монгол, Барга хөсөр хаягдав. • Бавуужав — Хиагтын гэрээг үл хүлээн зэвсгээ хөдөлгөж, Богдын засгаас нь хөөгдөж, 1916 X сард дайсны суманд оногдон нас барсан. Ном түүнийг «олон улсын харгис хүчний хуйвалдааны золиос болсон халуун эх оронч баатар» гэж үнэлнэ. • 1919 II сар Чита — «Нармай Монгол» улс (Ж.Цэвээн, Э.Ринчино нарын үзэл; Нэйс гэгээн Мэндбаяр тэргүүн) — Богдын засаг оролцох боломжгүй байв. • Автономи устсан нь: Чен И-гийн «64 зүйлт гэрээ» → 1919 XI-17-нд Бадамдорж нар Сюй Шужанд автономийг «гуйн устгах» бичиг өргөв; XI-22 Хятадын ерөнхийлөгчийн зарлиг; Богдыг ерөнхийлөгчийн хөрөгт мөргүүлэх «шившигт ёслол». Тусгаар тогтнолын үеийн эдийн засаг, соёл (1911-1919) • Хааны/Манжийн сүргийг улсын санд хураав; 1917 онд Хүрээний зах дээр 15 000 хүн 5 сая рублийн гүйлгээ; 1917 «Монголын харилцан туслах хороо» (18 худалдаачин); 1913 гаалийн дүрэм (~5 %); Оросын худалдаачид гаальгүй. • 1913 «Алт мөнгөний зэрэг уурхай нээх дүрэм»; Монголор — олборлосон алтны 16.5 % улсын санд; 1915 онд 2800 ажилтан. • Зээл: 1913 онд 100 000 руб., 2 сая руб.; 1914 онд 3 сая руб. 1915 «Монголын үндэсний банк» (үр дүнгүй); 1917 «Мөнгөний хүү үржүүлэх анги»; 1916 «Улсын хөрөнгийг захирах газар» — газрын хөрсөн дээрх ба доорх бүх баялгийг улсын өмч гэж зарласан. • Сургууль: 1912 III-24 Гадаад яамны дэргэд анхны шинэ сургууль; 60 гаруй бага сургууль; орос хэлний сургууль (1914 онд 46 хүүхэд) — эндээс 1921 оны зүтгэлтнүүд гарсан. • Хэвлэл: «Шинэ толь» (1913-1914), «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» (1915-1920) — Ж.Цэвээн тэргүүтэй. Монголчууд байгалийн шинжлэх ухааны анхны мэдлэгийг «Шинэ толь»-оос авсан; ламын эсэргүүцэлтэй тулгарсан. • 1918-1919 «Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын шастир» II дэвтэр (Цэрэндэндэв, Ш.Дамдин нар); Зава Дамдин «Алтан дэвтэр» (1919-). • Урлаг: Б.Шарав «Монголын нэг өдөр», «Богд», «Эх дагина», Сономцэрэнгийн хөрөг зураг — бодит хөрөг зургийн эхлэл; Г.Дорж «Майдар» (1916), «Долоон хошуу наадам».

• Нууц бүлгүүд (1918 эцэс — 1919 эх): Консулын бүлгэм (Д.Бодоо; Д.Чагдаржав, Х.Чойбалсан, Д.Лосол, С.Жамьян…) ба Зүүн хүрээний бүлгэм (С.Данзан; Д.Догсом, Ө.Дэндэв, М.Дугаржав, Д.Сүхбаатар). • 1920 I-5 Баруун өргөөнд 20 гаруй гишүүн сүүгээр хадган дээр тангараг бичив. • 1920 VI-25 — Монгол Ардын Нам; «Тангаргийн бичиг» 9 зүйл. Оросоос тусламж эрэхээр С.Данзан, Х.Чойбалсан → дараа Д.Бодоо, Д.Чагдаржав → Д.Сүхбаатар, Д.Догсом, Д.Лосол (Богдын тамгатай бичиг). • Эрхүүд «Монголын үнэн» сонин (Я.Гашек оролцсон). • Унгерн: 1920 X-2 хил нэвтэрсэн; 1921 II-3 Хүрээг эзэлсэн; II-21 Богдыг хаан ширээнд залав; 4000 орчим монгол цэрэг түүнд захирагдав. Ном: Унгерн гамингаас чөлөөлөхөд үүрэг гүйцэтгэсэн ч «үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргаж, монголчуудыг өөр хооронд нь тэмцэлдүүлсэн». • 1921 III-1-3 Дээд Шивээ (Троицкосавск) — МАН-ын I их хурал (1924 онд ингэж нэрлэсэн): Төв Хороо (дарга С.Данзан), «Түмэнд тунхаглан зарлах бичиг» (Ж.Цэвээн боловсруулсан, 10 зүйл) — 2-р зүйлд «алсдаа монгол үндэстэн бүгдээр нийлж нэгэн улс болох», 3-т федерац, 10-т нийгмийн гарал, хүйс үл харгалзан элсүүлэх. • III-13 Ардын Түр Засгийн Газар (дарга Д.Чагдаржав); Д.Сүхбаатар бүх цэргийн жанжин; III-18-19 Хиагтыг чөлөөлсөн (АЖЦ ~400 хүн vs 1940 хятад цэрэг). • VII-6/8 Нийслэл Хүрээг чөлөөлөв; VII-9 засгийн эрх АТЗГ-т; VII-11 Богдыг хэмжээт эрхт хаанд өргөмжилж, ардын эрхт хэмжээт цаазат засгийг тунхагласнаар үндэсний ардчилсан хувьсгал ялав. • Унгерн VIII-22-нд Сундуй гүн, Дэмид, Лувсан-Очир нар баривчилж улаан цэрэгт тушаав (Хөвсгөл, Тариалан сум, Гангын үзүүр); IX-15 Новониколаевскт цаазлагдав. • Толбо нуурын бүслэлт (44 хоног, К.К.Байкалов, Ц.Хасбаатар); Магсаржавын Ховдын операц — генерал Бакич бууж өгсөн. 1921 эцсээр баруун хязгаар чөлөөлөгдөв. • 1921 XI-1 «Тангаргийн гэрээ» — Богд ба АЗГ-ын эрх хэмжээ (Богд хууль дүрмийг зөвхөн нэг удаа буцаах эрхтэй). • 1921 XI-5 Монгол-Оросын найрамдлын гэрээ — хууль ёсны засгийн газруудаа харилцан хүлээн зөвшөөрөв. • Анхны арга хэмжээ: өртөөний албыг хөнгөвчлөх (VII-19); гадаадын худалдаачдад төлөх өрийг хүчингүй болгох (VII-30); эрүү шүүлт зогсоох; МХЗЭ (VIII-25); Монголын харилцан туслалцах хоршоо (X-26); Судар бичгийн хүрээлэн (XI-9/22, дарга С.Жамъян); анхны бага сургууль (XI-2); «Уриа» сонин.

• 1922 I-25 хамжлагыг сум ардын дансанд шилжүүлэх; V-5 засаг ноёдын хамжлага захирах эрхийг цуцалж тамгыг хураав → хамжлагат ёс устав. • 1923 III-22 ноёдын эрх хэмжээний дүрэм; III-23 нутгийн захиргааны дүрэм (арван гэр–баг–сум–хошуу–аймаг хурал); VII-15 Шавийг энгийн захиргааны нэгж болгов; 11 960 хурал байгуулагдав. • 1923 онд аймаг, хошуудыг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож газар усны нэрээр нэрлэв (Сэцэн хан→Хан Хэнтий, Түшээт хан→Богд хан уул, Сайн ноён→Цэцэрлэг мандал, Засагт хан→Хантайшир). • 1922 V-23 Хянан шалгах хэлтэс; 1922 XII-14 Цааз хуулийг эмхлэх хэлтэс. • 1923 VII-24 «Эдийн засгийн үндсэн бодлого» (Б.Цэрэндорж, Ж.Цэвээн, О.Жамъян). • 1924 VI-27 Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн худалдаа, аж үйлдвэрийн банк — анхны банк; 1925 үндэсний мөнгөн тэмдэгт. • 1924 II-13 Ардыг гэгээрүүлэх яам; КУТВ-д 15 хүн (1922), Ленинградад 18 орчуулагч (1924). • Шинжлэх ухаан: 1924-1926 П.К.Козлов — Ноён уулын Хүннүгийн булш; 1922 Р.Эндрюсийн палеонтологийн анги — говийн үлэг гүрвэл; 1923 Хөвсгөлийн экспедиц.

• Д.Бодоо — 1922 VIII-30 «ардын засгийг устгах» хилс хэрэгт амь үрэгдэв; хамт Д.Чагдаржав, Ө.Дэндэв, да лам Пунцагдорж, гүн Тогтох нарын 14 хүн. Э.Ринчино зөрчлийг дэвэргэсэн. • С.Данзан — МАХН-ын III их хурал (1924) дээр Ринчиногийн «капиталист шатыг алгасах» саналыг эсэргүүцэж, их хурал түүнийг дэмжсэн («жинхэнэ ардын ёсыг баримтлан зоривоос зохино») боловч VIII-28/30-нд баривчлагдан хууль бусаар цаазлагдав. Т.Рыскулов: «ул үндэс муутай ч... хатуу санамж дохио болсон». • 1924 V-31 Зөвлөлт-Хятадын Бээжингийн хэлэлцээр — ЗХУ Гадаад Монголыг ДИУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрөв (А.А.Иоффе-гийн байр суурь: «Монголыг Хятадад өгөх нь зүйтэй»). Ном: 1919 оны тунхаглал, 1921 оны гэрээг илт зөрчсөн, «ЗХУ өөртөө хожил гаргасан хэрэг». • 1924 V-20 Богд таалал төгсөв → VI-13 бүгд найрамдах засаг тогтоох шийдвэр. • 1924 XI-8-28 Улсын анхдугаар их хурал (77 төлөөлөгч): XI-26-нд анхдугаар Үндсэн хууль (6 бүлэг, 50 зүйл) баталсан; Нийслэлийг Улаанбаатар болгож, аргын тоололд шилжив. УБХ 30 гишүүн (дарга П.Гэндэн); Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж. • Үндсэн хуулийн боловсруулалтад Англи, Швед, Бельги, Голландын үндсэн хууль, Швейцарийн кантоны систем, «Их цааз» ба «Халх журам»-ыг судалж, Хятадын 1911 оны туршлагаас Да жунтан (ерөнхийлөгч)-ийн тушаалаас татгалзсан.

• Коминтерн МАХН-ыг коммунистчлах, залуучуудын эвлэлийг нам болгох, намыг хагалах оролдлого; 1928-аас 3 хүний төлөөлөгчийн газар (Рейтер + нууц 2). • Ц.Дамбадорж, Б.Цэрэндорж, А.Амар, Ж.Цэвээн, Н.Жадамба, Г.Гэлэгсэнгэ нар Коминтерны 52 ба 4 зүйлт тогтоолын төслийг (сүм жасын хөрөнгө хураах, хөрөнгө тэгшитгэх) хүлээн авахаас татгалзсан. • Б.Цэрэндоржийг «өршөөсөн»: 1925 XI-12-нд БХК(б)Н-ын Улс төрийн Товчоо түүнийг ерөнхий сайдаар үлдээх шаардлагатайг хүлээн зөвшөөрсөн (Особая папка). • Ж.Цэвээний томъёолол: Монгол «Швейцар улс лугаа адил төвийг сахих улс» болох ёстой; «нүүдлийн ажилт ард... суурин суух улс лугаа хэрхэвч адилтгаж болохгүй... хөгжилтийг алгуур явуулж, удаан боловч чанартайгаар». • «Баяжигтун» уриа — үнэндээ Ж.Цэвээн, Дамдинсүрэн, С.Буяннэмэх нарын «нийтээр, хэн тэгш хөрөнгөжих, бусдыг мөлжиж хөрөнгөжвөөс үл болно» гэсэн санаа байсныг ном сэргээн тайлбарлав. • 1928 VII их хурал (Б.Шмераль, Амагаев тэргүүтэй Коминтерны комисс): «баруунтныг бут цохив»; намын даргын албыг халж 3 адил эрхт нарийн бичгийн дарга (Ө.Бадрах, П.Гэндэн, Б.Элдэв-Очир); Ц.Дамбадорж, Н.Жадамба нарыг ЗХУ-д «сургуульд» аваачив. • Б.Шмераль 1934 онд Коминтернд: Монгол бидний хувьд (1) капитализмыг алгасах туршилтын орон, (2) ЗХУ-д стратегийн ач холбогдолтой, (3) түүхий эдийн ач холбогдолтой.

• Феодалын хөрөнгө хураалт: 1929 IX-16-аас; 100 хувиас дээш хөрөнгөтэй = феодал (100 хувь ≈ 3000 төг ≈ 60 тэмээ / 100 адуу / 100 үхэр / 500 хонь). Х.Чойбалсан төв комиссын дарга. 1929-1932: 1554 өрхөөс 9.72 сая төгрөгийн хөрөнгө хураав. • Жасын кампани (1930-): сүм хийдийн мал 1929 онд 3.29 сая → 1930 онд 3.03 сая; 2.17 сая толгойг хамтрал, ардад шилжүүлж, хийдэд ~1 сая үлдээв; 30 000 гаруй ламыг хүчээр хар болгов. • Хамтрал/коммун албадан байгуулав (1929: 362 → 1931 XI: 714), 1931 онд 13 аймаг байгуулав. • Үр дагавар: 1930-1932 онд мал 23.6 саяас 16.2 сая болж 31.3 %-иар хорогдов. • Дүрвэлт: 1930 эцсээс 1932 дунд үе хүртэл 7542 өрх ≈ 30 000 гаруй хүн хил давсан (11 аймгийг хамарсан). • 1932 оны зэвсэгт бослого: IV-11 Хөвсгөлийн Рашаант сум, Хялганатын хүрээ; «Очирбатын цэргийн яам», «шар цэрэг»; Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Говь-Алтайг хамарсан. Дарах комисс — Ж.Лхүмбэ. Зөвлөлтийн онгоц, танк оролцсон (Н.Поппе-гийн гэрчлэл). Ном: агуулгаараа «ардын», хэлбэрээрээ иргэний дайн шинжтэй болсон. • 1932 V-16 БХК(б)Н-ын Улс төрийн Товчоо: бослогын шалтгаан нь Зөвлөлтийн бодлогыг Монголд хуулбарласантай холбоотой гэж хэлэлцсэн. • 1932 VI-29 Сталин, Мануильский, Куусинен нарын гарын үсэгтэй захидал — 7 алдаа, 14 зүйлт залруулга; «Зөвлөлтийн сургагч, зөвлөх нар алдаанд дэмжлэг үзүүлсэн нь цөөн бус» гэсэн ч гол буруутныг Монголын удирдлагад тохов.

• Хамтрал тараав; 1932 VIII татварын хууль (200 хүртэл төгрөгийн орлоготой өрхийг чөлөөлсөн → 1933 онд өрхийн 55 % татвараас чөлөөлөгдсөн); уургын улааг бүрмөсөн халав; зээл (1934-36 онд 26 690 өрхөд 5.24 сая төг). • 1934 А.Амарын санаачилгаар тэргүүний малчдын улсын анхдугаар зөвлөгөөн — уламжлалт мал маллагаа, эмчилгээний туршлагыг ном болгон түгээв. • Үр дүн: мал 1940 онд 26.2 сая (1932 оноос 39.1 % өсөв); аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн 4.7 саяас (1934) 53.7 сая төг (1940). • 1933-1935 Аж үйлдвэрийн комбинат, Төв цахилгаан станц, Хатгалын ноос угаах үйлдвэр; 1937 Налайх-УБ төмөр зам; 1939 Соловьёвск-Баянтүмэн төмөр зам. • Шашны бодлого нь эсрэгээрээ хатуурсан: 1933 XII-18 шавилах насыг 18-аар хязгаарлав; 1936 II-13 нэмэлт; 1937 III-25 сүмээс 10-17 насны хөвгүүдийг татаж 11 газарт тусгай сургууль; лам нарын татвар 2.6 сая (1936) → 5.7 сая (1937); 1937 XII-27-нд Гандан, Голын цагаан сүм, Дэчингалав, Очирдарын сүмийг хааж, Гандангийн барилгыг ЗХУ-ын улаан цэргийн хэвлэлийн газарт үнэгүй шилжүүлэв — «монголчууд мөргөх ганц ч орон хийдгүй болсон... XX зууны Монголын түүхэнд тохиосон нэгэн том гунигт явдал».

• 1933 «Лхүмбийн хэрэг» — 317 хүн ялтай, 56 цаазлав, 125 буриад иргэн, 700 гаруй буриад өрхийг нутгаас хөөв. Хэргийг эсэргүүцсэн ДХГ-ын Төгсжаргал, Норовжамц зэрэг ажилтныг буудсан. • 1936: П.Гэндэнг огцруулж ЗХУ-д нутаг заав; Х.Чойбалсан ДЯЯ-ны сайд. • Сталин А.Амарт: «Монгол улс лам нараа даруй устга, чухам яаж устгахыг би мэдэж байна» — Амар эсэргүүцсэн. • 1937 VIII-22 маршал Г.Дэмид хорлогдон нас барав; VIII-23 М.П.Фриновский 115 хүний нэрсийн жагсаалт авчирсан; IX-2 Чойбалсан цэргийн сайд болов; IX-10-ны шөнө 69 хүнийг нэг зэрэг баривчилснаар их хэлмэгдүүлэлт эхлэв; «Онцгой бүрэн эрхт комисс» (Чойбалсан, Лувсаншарав, Г.Цэрэндорж). • Тоо: 1937-1940 онд ~30 000 хүн хэрэгт татагдаж, 20 000 гаруйг цаазалж, 5700 гаруйд хорих ял; цаазлагдсаны 17 000 орчим нь лам. • Хэлмэгдсэн төрийн тэргүүн нар: П.Гэндэн (1895-1937), Ж.Дамдинсүрэн (1898-1938), Л.Лааган (1887-1940), А.Амар (1886-1941), Д.Догсом (1884-1941). Генералын зиндааны дарга нарын 84.6 %, армийн 1706 дарга нарын тал илүү хувь. • Эмэгтэйчүүд: Н.Гэнэнпэл (Богдын бэлбэсэн хатан, 1905-1938), Б.Навчаа (Дэмидийн гэргий, жирэмсэн), М.Дулмаа, Д.Дунгаржид (жирэмсэн), З.Долгор. • Ном-ын дүгнэлт: «Монголд болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлт нь их гүрнүүдийн хоорондын ашиг сонирхлын мөргөлдөөн, геополитикийн хаялга байсан юм.»

• 1939 Халхын гол: V-11-нээс; VII-2-3 Баянцагаан; VIII-20-31 Жуковын нэгдсэн давшилт (57 000 цэрэг, 498 танк, 515 онгоц); Японы 6-р арми бут цохигдов. Япон 731-р отряд голын усанд бактери хаяж туршсан. Хохирол: Монгол-Зөвлөлт 25-26 мянга, Япон-Манжго 48 мянга гаруй. Ном: Халхын голын дайн бол дэлхийн II дайны эхлэл гэж үзэх бүрэн үндэстэй. • 1941 IV-13 Зөвлөлт-Японы төвийг сахих гэрээ + тунхаглал — Япон БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрийн халдашгүй байдлыг хүндэтгэх үүрэг хүлээв = тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн чухал баримт. • 1940 МАХН-ын X их хурал — 24 настай Ю.Цэдэнбал ерөнхий нарийн бичгийн дарга; 1940 VI-30 хоёрдугаар Үндсэн хууль (12 бүлэг, 95 зүйл; МАХН-ыг «удирдан чиглүүлэгч хүч» гэж анх удаа хуульчилсан; «Чойбалсангийн Үндсэн хууль» гэж нэрлэсэн). • ЗХУ-д туслах хөдөлгөөн: 8 удаагийн цуваа, 400 сая гаруй төгрөгийн бараа, 32 000 морь бэлэглэж, 485 000 морь худалдсан, ~300 кг алт; «Хувьсгалт Монгол улс» 53 танкийн бригад (Курск, Бердичев, Берлин); «Монгол ард» 12 онгоцны эскадриль (1943 IX-25). • 1945 VIII-10 Японд дайн зарлав; И.А.Плиевийн морьт механикжсан бүлэгт МАХЦ-ийн 5,6,7,8-р морьт дивиз, 7-р хуягт бригад (42 000 цэрэг). Долоннуур (VIII-16), Жэхэ (VIII-20), Чуулалт хаалга/Жанчхүүгийн даваа (VIII-21). Баатрууд: Л.Аюуш, Д.Данзанваанчиг, С.Дампил, М.Жанчив, Г.Дүүдэй, Д.Нянтайсүрэн, П.Чогдон. МАХЦ-ийн хохирол 78 хүн; 12 318 хүн олзолсон. • 1945 X-20 бүх нийтийн санал хураалт — 98.4 % оролцож (487 409 хүн), 100 % тусгаар тогтнолын төлөө; 1946 I-5 Хятад хүлээн зөвшөөрөв, II-13 дипломат харилцаа. • 1946 II-27 Монгол-Зөвлөлтийн 10 жилийн шинэ гэрээ. • 1946 VI-21 НҮБ-д элсэх өргөдөл — Чан Кайшийн хориг зэргээр 15 жил саатаж, 1961 X-27-нд элссэн. • 1947-1952 анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөө (МАХН-ын XI их хурал, 1947 XII). Х.Чойбалсан (уламжлалт хот айл, нөхөрлөл) vs Ю.Цэдэнбал (хөдөлмөрөө хоршсон жинхэнэ хоршоо) — Чойбалсангийн санал давамгайлав. • 1949 оны хууль: малчин бүрд жил бүр 50 % өсгөх төлөвлөгөө өгч, төлөвлөгөөт малаас алба авдаг болсноос малчид малаа «ялтай мал» гэж үзэх болов. 1954-өөс бэлэн малын тоогоор бодох болж, өрийг хүчингүй болгов. • «Порт-Артурын хэрэг» (1947) — 80 гаруй хүн; 1955 V-18-нд Улс төрийн Товчоо цагаатгаж, 1942 оны хүч хэрэглэхийг зөвшөөрсөн нууц тогтоолыг хүчингүй болгов (ЗХУКН-ын XX их хурлаас өмнө).

• 1954 XII МАХН-ын XII их хурал — «социализмыг дэлгэрэнгүй байгуулах» зорилт. • 1956 IV МАХН-ын ТХ-ны IV бүгд хурал — Х.Чойбалсанг тахин шүтсэнийг анх удаа албан ёсоор шүүмжилсэн. Д.Дамба илтгэсэн. Ц.Лоохууз хамгийн хурц шүүмжлэл тавьсан; Ю.Цэдэнбал няцаасан. • «Сэхээтний төөрөгдөл» (1956 XI-XII): Улс төрийн Товчоо сэхээтнүүдтэй уулзалт зохиосон (НТИ, Намын дээд сургууль, МУИС, БДС, Төлөвлөгөөний комисс, МХЗЭ, ШУХ, «Үнэн»). Гарсан санал: ард түмний амьжиргаа муу («Навч цэцгээ хотондоо мандуулаад...»), мал өсөхгүй байгаа шалтгаан нь материаллаг сонирхлын хавчлага, хүнд үйлдвэрийг орхиж болохгүй, хөрөнгөтөн оронтой худалдаа хиймээр байна, сонгууль ёс төдий, Чингисийг дурдахаас айдаг болсон, «капиталист бус зам гэдэг чинь юу вэ? бас мэдэхгүй». • Хариу: 1956 XII «Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл гарч байгаа тухай» тогтоол; З.Содномцэрэн, Ж.Төмөрбаатар, С.Авирмэд, Ш.Бат-Очир, Н.Дангаасүрэн, Ө.Дорж нарыг буруутгав; XIII их хурал (1958) «ревизионист үзэл» гэж тодотгов. • Ном-ын дүгнэлт: XX их хурлын ардчилсан уур амьсгалын хаялга; шинэ сэхээтний үе төлөвшсний илрэл; авторитар дэглэмд өөр үзэл бодолтой байх боломжгүйг харуулсан. • 1959 VII Б.Ринчинг «үндэсний үзэл» гэж буруутгасан тогтоол. • 1958 XI — Ю.Цэдэнбал нам, засгийн аль алиныг хавсрах болж, Д.Дамба II нарийн бичгийн дарга болов; 1959 III-д намын удирдлагаас гаргав. • 1960 VII-6 гуравдугаар Үндсэн хууль — МАХН-ыг «төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүч» гэж заасан; нам төвтэй улс төрийн тогтолцооны эрх зүйн үндэс («төржсөн нам, намжсан төр»). • Хоршоолол: 1955 III нэгдэлчдийн I их хурал, шинэ дүрэм (амины мал: хангайд 100, говьд 150); 1958 XIII их хурал «3 жилд дийлэнхийг хоршоолох»; 1957 онд 34.3 % → 1958 онд 75 %; 1959 VI-25 дүрмээр амины малыг хангайд 50, говьд 75 болгож бууруулан «дахин нийгэмчлэл» хийж, VII-VIII сард богино хугацаанд дуусгав. • Ном-ын үнэлгээ: малчид үйлдвэрлэлийн хэрэгслээсээ салж хөдөлмөрлөх сонирхол унав; нэгдэл нэрийн дор өмч улсчлагдав; өрх гэрээр мал маллах уламжлал бүдгэрэв. • Атар (1959-): 1959 III бүгд хурал; 1960 он гэхэд 260 000 га; 1961 хоёр дахь аян; 1965 онд тарианы талбай 1960 оныхоос 81 % өсөв → Монгол улс гурил будаагаа дотооддоо хангадаг болов.

• 1962 — Чингисийн 800 жилийн ой: ном үүнийг «монголчуудын үндэсний ухамсрын сэргэлт» гэж үзнэ. Д.Төмөр-Очир-ыг гол буруутанд тооцож Төв Хорооноос гаргаж, Баянхонгорт нутаг заав. Ш.Бат-Очир, Д.Юмжав, Д.Доржсүрэн, Ж.Төмөрбаатар, Т.Чогсом нар хамрагдав. • 1963 XII — Л.Цэнд («намч биш ажил явуулга»); шалтгаан нь Ю.Цэдэнбалыг шүүмжилж, Ф.Р.Козловтой уулзсан. • 1963 XII — Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав «намын эсрэг бүлэг»: намаас хөөж нутаг заав. Тэдний бодит шаардлага: ард түмний амьжиргаа доройтсоныг хэлэх (1960-1964 онд Хятадаас авах шар будаа 4560 → 100 тонн, хөвөн бөс 19.6 сая м → 1.1 сая м болж буурсан), ЗХУ-тай харилцан ашигтай байх, хоёр их хөршийн зөрчилд нэгийг нь хэт дагахгүй байх, үндэсний мэдрэмжийг дээшлүүлэх. 1984 онд С.Жалан-Аажав-ыг мөн энэ хэрэгт холбон нутаг заав.

• 1966 МАХН-ын XV их хурал — IV программ: «социализм байгуулж дуусгах»; XVI (1971) «хэд хэдэн шатыг дамжина»; XVII (1976) «социалист аж төрөх ёс», «ЗХУ-тай бүх талаар ойртон нягтрах нь хөгжлийн бодит зүй тогтол»; XVIII (1981) үйлдвэржүүлэлт; XIX (1986) эрчимжүүлэлт. • Аж үйлдвэр: төвийн эрчим хүчний систем (1976-аас Дорнод Сибирийн системтэй холбогдсон); УБ-ын IV ЦС; Багануур, Шарын гол, Адуунчулуун, Таван толгой; Дархан (1961-), Эрдэнэт (1973-1981, зэс-молибдений дэлхийн 10 том үйлдвэрийн нэг, экспортын 1/3), Бор-Өндөр, Хөтөл; «Монголсовцветмет», «Монголболгарметалл», «Монголчехословакметалл». • 1988 оны байдал: худалдааны эргэлтэд социалист орнууд 96.6 % (ЗХУ 81.8 %), хөгжингүй капиталист орнууд 3.3 % — эдийн засаг бүрэн хараат. • Мал: 1960 онд 23 сая → 1988 онд 23.1 сая — 28 жил зогсонги. Шалтгаан: их хэмжээний экспорт, амины малын хязгаарлалт, хоршооллын өмч «хүнийссэн», бэлчээрийн технологи алдагдсан. 1990 онд 255 нэгдлийн 105 нь өрөнд баригдсан. • Тариалан: 1990 он гэхэд талбай 10 дахин, ургац 10.3 дахин өссөн (1989: 839 100 т үр тариа) — гэхдээ атрыг хэт хавтгайруулж хөрсний эвдрэл гаргасан. • 1960-1990: 1 төгрөгийн үндэсний орлого үйлдвэрлэхэд гарах материаллаг зардал 1.7 дахин өсөж, фонд өгөөж 3 дахин буурсан. • Нийгэм: хүн ам 1963: 1 017 100 → 1989: 2 044 000; 1970-1980 онд өсөлт 2.9 % (XX зууны дээд); хот/хөдөөгийн харьцаа 44/56 (1969) → 57/43 (1989); 1978 онд хотод шилжихийг хязгаарласан тогтоол; бичиг үсэгтэн 71.5 % (1963) → 97 % (1989). • Ю.Цэдэнбалын томъёолол: «нандигнан хайрлаж, тахин шүтэж байх зүйл маань нэгдүгээрт нийгмийн өмч, хоёрдугаарт... ариун цагаан хөдөлмөр». • 1984 VIII-23 — Ю.Цэдэнбалыг эрүүл мэндийн шалтгаанаар чөлөөлөв (зөвлөлтийн дэмжлэгтэйгээр, болгоомжтой). • Үзэл суртлын хавчлага: 1969 зураач О.Цэвэгжав, П.Балдандорж нарыг «хийсвэр зураг» гэж; 1970 Ц.Дамдинсүрэнгийн Орос-Монгол толийн хавсралтыг устгасан (Ленин ба VIII Богдыг нэг зиндаанд бичсэн гэж); 1976 Г.Жамъян тэргүүтэй 20 сэтгүүлчийг «зөвлөлтийн эсрэг» (согтуу зөвлөлтийн офицерын осолд амиа өгсөн Содномжамцын тухай найруулал); 1978 Ш.Магван, Д.Цэрэндаш (спорт); 1980 Г.Сүхбаатар, Л.Жамсран («Түүхийн дээж бичиг»-т марксист эх зохиол оруулаагүй, хятад сурвалж голлосон гэж). Үндэсний бөхийн цолыг аймаг сумаар нь нэрлэхийг хүртэл хориглосон. • Гадаад: 1966 Брежневийн айлчлал ба шинэ гэрээ; «соёлын хувьсгал»-ын үед Хятадтай харилцаа муудаж, 1966 оны гэрээгээр зөвлөлтийн цэрэг Монголд орж ирсэн; 1987 АНУ-тай, 1972 Японтой дипломат харилцаа; 1962 ЭЗХТЗ; НҮБ-д зэвсэг хураах, 1984 «Улс түмэн энх тайвнаар орших эрхийн тухай тунхаглал».

• Авторитар дэглэмийн бүтэц (номын дүгнэлт): танин мэдэхүйн үндэс — төвлөрлийг үнэмлэхүй болгосон; нийгмийн бааз — ард түмэн ч биш, намын олон түмэн ч биш, Төв Хорооны мэдлийн ажилтнуудын эрх дархтай дээд хэсэг; онолын үндэс — догматик марксизм-ленинизм; арга барил — захиран тушаах хүнд суртал; материаллаг нөхцөл — нууц хангамжийн урамшуулал.

• 1921-1940: гэрийн сургалт, бүлгэм, 1926-аас түр сургууль; 1934 IX их хурал «бичигтэн бүр бичиг үсэггүйг сургагтун»; 1921 XI-2 анхны бага сургууль; 1923 анхны бүрэн бус дунд сургууль. • Уран зохиол: Д.Нацагдорж («Миний нутаг», «Учиртай гурван толгой» 1934), Ц.Дамдинсүрэн («Гологдсон хүүхэн» — анхны тууж), С.Буяннэмэх; хөгжим — М.Дугаржав (уртын дууны дэг жаягийг нэгтгэсэн), Ө.Лувсан; 1935 «Монгол кино». • 1937-1940 соёлын устгал: «ардын дайсан»-ы номыг шатаах төв комисс; С.Буяннэмэх, М.Ядамсүрэн, Ши.Аюуш, С.Санжидын жүжгийг хориглов; пянз хагалсан; 91 200 метр кино хальс устгав. • 1940-өөд: кирилл бичиг (1950 VII-1-нээс албан хэрэгт); 1956 онд 13-45 насны 90.5 % бичигтэн. • Дээд боловсрол: 1942 X-5 МУИС (3 салбар, 90 оюутан) → 1957 онд 2500 оюутан; 1951 УБДС; 1958 ХААДС; 1969 Политехникийн ДС. • 1961 ШУА байгуулагдав; 1946-1949 палеонтологийн экспедиц (үлэг гүрвэлийн бүтэн араг); 1957 Говь-Алтайн газар хөдлөлт; 1969-оос Монгол-Зөвлөлтийн биологийн ба түүх-соёлын хамтарсан экспедиц; малын шинэ үүлдэр («Орхон» хонь, «Хангай», «Говь гурван сайхан» ямаа, «Сэлэнгэ» үхэр, «Ерөө», «Торгууд»); «Орхон» улаан буудай (1963). • Уран зохиол: Б.Ринчен «Үүрийн туяа», Ч.Лодойдамба «Тунгалаг Тамир», С.Дашдооров «Говийн өндөр», Ш.Нацагдорж «Мандухай цэцэн»; яруу найраг — Б.Явуухулан, Р.Чойном, Д.Урианхай, О.Дашбалбар; хөгжим — Б.Дамдинсүрэн, Л.Мөрдорж, С.Гончигсумлаа, Э.Чойдог, Н.Жанцанноров, Б.Шарав; уран баримал — Д.Чоймболын Сүхбаатарын хөшөө; уран нугаралт (Б.Норовсамбуу). • 1967 телевиз; 1971 Циркийн шинэ барилга, Монгол ардын хувьсгалын музей; 1985 онд 933 номын сан, 13.4 сая боть.

• Дотоод нөхцөл: эдийн засгийн гүн хямрал; 1990 I-1-ний байдлаар ЗХУ-аас авсан зээл ~10 тэрбум рубль (1975-аас хойшхи нь 80 гаруй %, 1/3 нь бараа гүйлгээнд); Зөвлөлтөөс гадаадад ажиллаж байсан бүх мэргэжилтний дөрөвний нэгтэй тэнцэх хүн Монголд байсан; 46 орны эдийн засгийн харьцуулалтад Монгол сүүлчийн байранд. • Бүлгүүд: «Цагийн толь» (УБДС), «Орчлон» клуб, «Шинэ үе», «Ертөнц» маргааны клуб, Залуу эдийн засагчдын клуб, Дэвшилтэт залуучуудын эвсэл. • 1989 XII-7 Ховдын БДС-ийн оюутны цуглаан; XII-10 МоАХ-ны анхны цуглаан (хүний эрхийн өдөр) — ардчилсан хөдөлгөөний эхлэл. • 1990 II-18 МоАН; III-2 МСДН; III-9 Ногоон нам. Улс төрийн өлсгөлөн (төрийн ордны өмнө). • 1990 III МАХН-ын VIII бүгд хурал — Улс төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, намын удирдах үүргийн тухай Үндсэн хуулийн заалтаас татгалзав. • 1990 V АИХ-ын IX чуулган — Ерөнхийлөгчийн албан тушаал, «Улс төрийн намуудын тухай» хууль; VII-29 анхны ардчилсан сонгууль (хувь тэнцүүлэх тогтолцоо); П.Очирбат Ерөнхийлөгч. • Ном-ын үнэлгээ (маргаантай асуудал): 1990-ийг «хувьсгал» биш «ардчилсан шинэчлэлт» гэж үзэх нь илүү зөв — учир нь 1921 онд хийчихсэн хөрөнгөтний ардчилсан шинжтэй хувьсгалыг дахин давтах шаардлагагүй байв. Гэхдээ 1911, 1921 оны үйл явдалтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой. • 1992 I-13 Монгол улсын Үндсэн хууль (76 хоног хэлэлцсэн; 7000 гаруй байгууллага, 900 000 хүн, 200 000 санал) — нэг шаттай парламент, Ерөнхийлөгчийн институт бүхий бүгд найрамдах ардчилсан засаглал. • Сонгууль: 1992 (МАХН 71 суудал, мажоритар 26 тойрог), 1996 («Ардчилсан холбоо» 50, МАХН 25) — анх удаа эрх баригч, сөрөг хүчин байраа солив, 2000 (МАХН 72). 1993, 1997, 2001 Ерөнхийлөгчийн сонгууль (2001 — Н.Багабанди дахин).

• Хувилбар: огцом vs аажим → дундын хувилбар сонгосон. • 1991 I-ний Засгийн газрын 20-р тогтоол (цалин ба үнийг 2 дахин); 70 гаруй нэрийн үнийг улс тогтоож, 50-гийн дээд хязгаар; 1993 (П.Жасрай) картын системийг халж, V сард валютын ханшийг чөлөөлөв; 1996 IX (М.Энхсайхан) суурь үнийг чөлөөлснөөр үнийн тогтолцоо бүрэн чөлөөт болов. • Өмч хувьчлал: 1991 V-ийн хууль; төрийн өмчийн 44 % (22 тэрбум төг) эрхийн бичгээр; 1994 эцэс гэхэд 4500 гаруй аж ахуйн нэгж; малын 90 гаруй хувь малчдад; 1992 Хөрөнгийн бирж; 1996 «Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай» хууль → шинэ шат; 1996 орон сууц хувьчлал (1999 эцэст 80 %). • Банк: 1990-ээс хоёр шатлалт; 1996 хуулиуд; Ард, Даатгал банк татан буугдаж, банкны бүтцийн өөрчлөлтийн өртөг 1 жилд 64.4 тэрбум төгрөгт хүрсэн. • Татвар: 1992-1993 багц хууль; урсгал орлогын 77.8 % татварын орлого. • Үр дүн: 1998 онд нэг хүнд ногдох ДНБ 433 ам.доллар — 1990 оныхоос 20-22 % буурсан; боловсруулах аж үйлдвэр огцом унасан (арьс шир боловсруулах хүчин чадлын 10 % л ашиглагдаж байв); мал өссөн ч малчин өрхийн 80 % нь 200-аас цөөн малтай, 67 % нь 100 хүртэл малтай. • Гадаад худалдаа: 1990-д 90 % нь соц. орнууд байсан бол 1997-д экспортод БНХАУ 30 %, Швейцарь 21.4 %, ОХУ 12.1 %; импортод ОХУ 30.6 %, БНХАУ 13.3 %, Япон 11.7 %. 1997 ДХБ-д элсэв. • Ядуурал: 1994 онд хүн амын 26 % (587 000) доод түвшнээс доогуур → «Ядуурлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр».

• 1993 Иргэний эрүүл мэндийн даатгал (1994 онд хүн амын 92.45 % хамрагдсан); 1995 нийгмийн даатгалын багц хууль (5 төрөл); 1999 нэрийн дансны хууль. • Боловсрол: 1991, 1995, 1998 Боловсролын багц хууль; 1992-оос хувийн сургууль (1992: 9 → 1994: 31; 1998: 142 сургуулийн 75 нь хувийн); АХБ-ны «Боловсролын хөгжлийн хөтөлбөр» (1997-2002); магадлан итгэмжлэл, бакалавр-магистр-доктор. • Шинжлэх ухаан: «ШУ, технологийн тухай», «Технологи дамжуулах», «Патент», «Зохиогчийн эрх», «Оюуны өмч»-ийн тухай хууль; 1997 онд 100 гаруй хүрээлэн, төвийг 22 хүрээлэн + 8 корпораци болгон нэгтгэв (дараа 30 гаруй болсон); төсөв ДНБ-ий 1.5 %-иас багагүй байхаар хуульчилсан боловч хэрэгжээгүй. • Хүний хөгжлийн индексээр 175 орноос 101-д; 15-аас дээш насны 96.5 % бичигтэн. • Хэвлэлийн эрх чөлөө: «Ардчилал», «Үг», «XX зуун» сонин, «Шинэ толь» сэтгүүл; 1999 Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний хууль (тунхаглалын шинжтэй, товч); интернет. • ТББ: 1992-д 7 → 1996 эцэст 770 → 1998 шинэчилсэн бүртгэлд ердөө 280 үлдсэн → 2001 I-1-нд 1770 гаруй. • Гадаад бодлого: «Үндсэн хууль», «Гадаад бодлогын үзэл баримтлал», «Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал»; 139 улстай дипломат харилцаа; 1993 Монгол-ОХУ-ын найрсаг харилцааны гэрээ; 1994 Монгол-БНХАУ-ын гэрээ; АНУ-ын Конгрессын дэмжсэн тогтоолууд (1991, 1998); Япон — гадаадын зээл тусламжийн 2/3, хандивлагчдын уулзалтыг 8 удаа зохион байгуулсан; ХБНГУ 270 сая марк; БНСУ; 1998-аас АРФ; 1998 НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 53-р чуулган — «Монгол Улсын олон улсын аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэггүй статус»-ын тогтоол; байгаль орчны 10 гаруй үндэсний хөтөлбөр, олон конвенц.