📘Монгол улсын түүх — IV боть

• Нэгдүгээр хэсэг: XVII зууны Монгол — Лигдэн хаан, Өмнөд Монголын алдагдал, Халхын тэмцэл, Хөх нуур/Түвэд, Зүүнгар хаант улс, Халхын тусгаар тогтнолоо алдсан нь, Галдан бошигт, 1755-1758 оны тусгаар тогтнолын дайн. • Хоёрдугаар хэсэг: Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол — засаг захиргаа, нийгмийн бүтэц, эдийн засаг, алба татвар, шашин, худалдаа, ардын хөдөлгөөн, соёл (сургууль, мэдлэг ухаан, уран зохиол, урлаг, уран барилга), хил хязгаарын бүрэлдэл. ---

Лигдэн хутагт хаан (1604-1634) • Цахарын хаан, Чингисийн угсааны залгамжлагч; Чагаан хот (1626). • Улаан малгайтны (Шарваа хутагт) ивээл; 113 боть «Алтан Ганжуур» (1628-1629) — Монгол Ганжуурын анхны бүрэн эмхэтгэл. • Өмнөд Монголын ноёдтой зөрчилдөж, Манжид ялагдан 1634 онд Шар талд нас барав. Монголын төр ёсны сүүлчийн бүрэн эрхт хаан. • 1636: Абахай Мукденд «Монголын хаан» өргөмжлөгдөж, улсын нэрийг Чин болгов ⇒ Өмнөд Монгол бүрэн эрхшээлд орсон. Манжийн мандал • Нурхаци 1616 онд Умард Алтан улс; найман хошуу нь Монголын хошуу байгууллагаас загварлан авсан (III ботийн үндсэн санааны үргэлжлэл). Халхын хариу арга хэмжээ • 1639 Ширээт цагаан нуур: Занабазарыг шашны тэргүүнээр өргөмжилсөн — шавь хэмээх өмчийн хэлбэрийн эх. • 1640 Улаан бураа — «Их цааз» (Монгол-Ойрадын цаазын бичиг): Халх дөчин түмэн + Ойрад дөрвөн түмний ноёд гурван хутагтын өмнө батлав. Гол зорилго — Манжийн аюулын өмнө бүх монгол туургатны хүчийг нэгтгэх. • Халхын ноёд Манжид илгээсэн бичигтээ зэрэгцээ хөршийн харилцаа шаардаж байв. Хөх нуур/Түвэд • Цогт тайж vs Хошуудын Төрбайх Гүүш хан: 1637 Улаан хошуу — Цогт ялагдав. • 1642: сүсэг-төрийн хос эрх тогтож, Хошууд Түвэдийг ~70 жил захирав; Төрбайх 1655 онд нас барав. Зүүнгар хаант улс • Эрдэнэбаатар хунтайж → Галдан бошигт (1671/1676-1697): Ойрадыг нэгтгэж, өөрийн «захиа зарлиг» хууль, анхны зоос, гурван тамга; отог/анги, ~200 000 өрх ≈ 600 000 хүн, 9 жас, 21 анги; хил сахих харуулаас Захчин угсаатны бүлэг үүсэв. • 1678-1685: Казах, Дорнод Туркестан, Отрар, Ташкент, Самарканд, Бухарыг эзлэн татвар авч байв. Халхын тусгаар тогтнол алдагдсан нь • 1655: Манжид барьцаа өгөх; 8 засаг ноён тавьж зүүн/баруун гар болгов. • 1686 Хүрэн бэлчир (Энх-Амгалангийн зохион байгуулсан). • 1688: Галдангийн довтолгоо; Ар Элстэйн чуулган дээр Занабазарын үг шийдвэрлэж Манж руу дагав. • 1691 Долоннуур: Халхыг 34 хошуу болгон жижгэрүүлэн Чин улсад нэгтгэв. • Галдангийн эсэргүүцэл: 1689 Нерчүү-гийн гэрээ Оросын тусламжийн замыг таслав; 1690 Улаан бутан (тэмээн хэрэм); 1696 Зуун мод — Ану хатан амь үрэгдэв; 1697 Ац Амттайд нас барав. • Номын үнэлгээ: Галдан бошигт — «Монголын улс төр-цэргийн нэрт зүтгэлтэн». • 1755-1756: Зүүнгар хаант улсыг Манж эзэлж, «хүйс тэмтрэн хядах» зарлигаар бараг устгав; 1760 онд газар нутагт нь Шинжаан хязгаарыг байгуулж уйгуруудыг голлон суулгав. • 1755-1758: Амарсанаа, Чингүнжавын тусгаар тогтнолын дайн. ---

• Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам (Лифаньюань) — эхлээд 4, дараа 6 хэлтэс. • Шатлал: чуулган — аймаг — хошуу — сум — отог; нийт ~250 хошуу. Их Хүрээ, Улиастай, Ховдод амбан сайд. • Онцгой нэгжүүд: Дарьганга (5 гар, Цэргийн яаманд харъяалагдана), Хөх нуурын 29 хошуу, Алшаа/Эзэнэ, 1771 онд Убашийн удирдлагаар буцаж ирсэн Торгууд. • Нийгэм: засаг ноёд таван угсаа (Боржигин, Цорос, Торгууд, Урианхан, Их Мянгад); зэргээр тогтоосон хамжлагын квот; шавь; сумын ард; гэрийн боол. • Эдийн засаг: То ван Тогтохтөрийн «Аж төрөх ёсны сургаал» (1852); ан агнуур, нүүрс, алт; хятад түрээслэгчдээр тариалан өргөжсөн. • Алба татвар: есөн цагаан/шинэлэхийн жасаа, түнлий ном, хааны сүрэг, цэргийн алба, Ховдын тариалангийн алба, 50 суман + 59 гэр + дотуур харуул, 120 өртөө (жилд 640 000 лан), дээр нь хошуу дотрын алба. • Шашин: хоёр үе шаттай бодлого; Жибзундамба ба Жанжаа хутагт; өндөр хувилгаадыг Түвэдээс олох дүрэм; Ар Монголд ~940 хийд, 100 000+ лам; жасын аж ахуй жилийн 60 % хүүтэй. • Хятадын худалдаа: Да Шэн Күй, Юань Шэн Дэ, Тянь И Дэ; түнш түншлэл; 0.8 лангийн цай 4 жилд 6 лан болох хүүгийн хүү; өрийг бүтэн хошуугаар нэхэх; 1920-иод он гэхэд ~5 000 худалдааны цэг. • Орос/Европын худалдаа: 1860, 1862, 1881 оны гэрээ; Шишмарёв анхны консул; 1900 он гэхэд 16.9 сая рублийн эргэлт; Ерөөгийн «Монголор» алтны концесс; ноос угаах үйлдвэр; цахилгаан утас. ---

• Урт удаан зарга: Цэдэвдорж, Дугарцэмбэлийн эсрэг (1824-1842), То вангийн эсрэг (1841). • 1862-1877 «цагаан малгайтан»-ы дайралт (1871 онд Улиастайг эзэлсэн). • 1880 Улиастайн Онолтын цэргийн бослого; 1893 онд 300 лам Лүн Син-хо пүүс-ийг дайрсан. • 1890-ээд: Ховдын үймээн, Дамбийжанцан «Амарсанаагийн ач хувилгаан» гэж цуурхал тарааж эхэлсэн; Дөрвөд Далай хан Дэлгэрнамжилын хошуунд ноёноо огцруулсан зарга (1897); Улаангомын хүрээнд ламын «хашга». • 1900: зүүн хоёр аймагт алт олборлохыг эсэргүүцсэн ноёд/тайж/ламын бичиг; Ихэтуаны бослогыг дарахаар татсан 2 000 монгол цэрэг Энхтайваны удирдлагаар Улиастайд бослого гаргаж манж цэргийг хядав; Сэцэн хан аймгийн Сансрайдоржийн хошуунд өрийн данс шатаах хөдөлгөөн. • 1903-1911 Аюушийн хөдөлгөөн (Засагт хан аймаг, Цэцэг нуур сум): ноён Манибазарын өрийг татгалзаж, албыг харц-ноёд ялгалгүй тэгш болгох шаардлага. 1911 оны эрх чөлөөний хөдөлгөөний хэсэг болов. • 1906, 1910 Их Хүрээнд мөнгө хүүлэгч хятадуудтай зодоон; Сандо амбанг чулуудсан.

• Харийн шашныг эсэргүүцсэн нь: 1785-аас францын есүсийн номлогчид Цахарт; 1840 Ромын пап Монголыг тусдаа шашны тойрог болгов; 1864-өөс «Дара эхийн ариун санаа эвлэл»; XIX зууны эцэст номлогчид 1770 гаруй чин газар эзэмшив; 1900 Ихэтуаны үед сүм дуганыг галдах хөдөлгөөн; дарагдсаны дараа 140-150 түмэн лан, 30 түмэн чин газрын төлбөр. • Цэргийн алба, улаа эсэргүүцсэн нь: Зостын чуулганы Түмэд баруун хошууны найман сум (Футай тэргүүтэй), 1850-иад-1868, Тайпины бослогыг дарах цэрэг татлагын эсрэг. • «Өвгөдийн цуглаан» (1863, Зүүн Түмэд, Согондой/Намсрай) — «Далан бүлэг өвгөд»; 22 зурвас шаардлагыг биелүүлсэн. • Байлингийн бослого (1859-1868): монгол-хятад хамтарсан партизаны дайн; 1861 Улаанхадыг эзэлж гянданг нээв; 1868 барьцаалагдан цаазлуулав. • Ордосын дугуйлан: анх Үүшин, дараа Отог хошуунд. Гарын үсгээ нарны цацраг маягаар дугуйруулж зурдаг — удирдагчаа нууцлах + бүгд адил эрхтэй; 300-800 хүн. 5 зүйлийн шаардлага (газрын гааль/бэлчээрийн татвар хориглох, булаасан газрыг хошуунд хураах, өндөр хүүг цаазлах, шүүхийн хэрцгийллийг цаазлах, дур зоргоор улаа барихыг хориглох). • Тохомын бослого (1900, Гамбу/Санбу ах дүү, 3000 хүрсэн) — Оросын консулын 200 цэрэг, 2 их буугаар дарагдав. • Хуалиасун, Хуалиангийн бослого: хошой чин ван Цэвэгноровсамбуу («догшин ван»)-г 10 ялаар шүүн алсан. • Атар хагалбарлахыг эсэргүүцсэн нь: 1880-аас колончлох товчоо, 1902 Сүйюаньд ерөнхий газар. XX зууны эхэнд Өвөр Монголын хүн амын гуравны нэг л монгол; 1902-1908 онд 7 сая гаруй му газар хагалбарлав. • Дампилын бослого (1905, Их зуугийн чуулган, Зүүнгар хошуу). • Тогтох тайжийн бослого (1905-, өмнөд Горлос; 1863-1922): 32 нөхөртэй уулд гарч жилдээ 104 удаа тулалдав; 1909 Сэцэн хан аймаг руу, дараа нь Орос руу; тусгаар тогтнол сэргэсэн үед Их Хүрээнд ирэв. • Цогдалайн бослого (1907, Жалайд хошуу) — газар хагалбарлалтыг түр зогсоолгосон. • Дүгнэлт: Өвөр Монголын хөдөлгөөн эхэндээ Манжийн эсрэг байснаа XIX зууны эцэс гэхэд колончлол, газар хагалбарлалт, харийн шашны эсрэг болж, улмаар үндэсний эрх чөлөөний шинжтэй болов. ---

• Иргэний: 1767 Ховд (Өөлд, Мянгадын 20 хүүхэд), Улиастай (1768-аас өмнө); 1776-1781 Хан уулын чуулганы хошуудад бичгийн сургууль; 1781-1790 манж бичгийн сургууль; 1898 Хүрээнд «Нэгэн албаны сургуулийн гэр»; 1908 «Сурган тэжээх сургууль» (40 хөвгүүн, «Дөрвөн зүйлийн үсэг хавсарсан толь» сурах бичиг). 1911 он гэхэд Засагт хан аймагт 23 багш, 220 хүүхэд. • Үнэлгээ: цөөн, чанар дорой, зөвхөн бичээч-түшмэл бэлтгэх зорилготой; зардлыг ардаас татварлаж, зарим үед хятад хүүлэгчээс өр авдаг байв. • Шашны: анхан шат (5-7 нас, түвэд үсэг цээжлүүлэх) → дацан. Их Хүрээнд Дэчингалав (1739), Дашчоймбол (1756), Эмчийн (1760), Зурхайн (1779), Жүд (1790-ээд), Гунгаачойлин (1809); Гандантэгчинлэн 1838 (3 дацан). Цанид/чойрын дацан → гавж; Агийн дацан → аграмба; Дүйнхор (зурхай, санскрит), Ламиран, Мамба (эмнэлэг). • Гол шүүмжлэл: орчуулгын оролдлого суларч, бүх хурал ном түвэд хэлээр явагдах болсноор түвэд хэл шашин-эрдмийн хэл болж, монгол хэлийг хоёрдугаар зэрэгт түрсэн (Европ дахь латин хэлтэй зүйрлэсэн).

• Их таван ухаан / бага таван ухааны тогтолцоо. • Ганжуур: XVI зууны эцсээс хэсэгчлэн, 1628-1629 Лигдэнгийн зарлигаар бүрэн; 1718-1720 Энх-Амгалангийн үед зөвхөн үг найруулгыг засаад барласан. Данжуур 225 боть, 1741-1749. Ганжуурыг Гунгаа-Одсэр мэргэн, Манзушри бандида, Ананда Шрибадра тэргүүтэй 35 гүүш орчуулав. • Ном: «Ганжуур, Данжуурыг зөвхөн Манжийн хаан санаачилсан мэтээр үзэх нь түүхийн баримтад нийцэхгүй». • Дуун ухаан: Банини (Панини), Зандрагоминий судар, Галавагийн судар зэрэг 30 гаруй санскрит зохиол орчуулагдав. • Зохист аялгуу: Дандины «Кавьядарша» — Гүүш Гэлэгжалцан орчуулав; Калидасын «Мегадута», Кшемендра, Ашвагоша. Тайлбарууд — Зая бандид Лувсанпринлэй (1670), Сүмбэ хамбо Ишбалжир, Агваантүвдэн равжамба (188 хуудас), Жамъяангарав (1904, 282 хуудас — хамгийн том); Жамъяангарав чимгийн жишээг Монголын түүхийн сэдвээр өөрөө зохиосон. • Анагаах ухаан: «Эмийн дөрвөн үндэс» (XIV зуунд Чойжи-Одсэр анх орчуулсан гэх мэдээ), дэсрид Санжаажамцын зохиолууд; Жамбалдоржийн «Гайхамшигт нүдний чимэг» — 582 төрлийн эмийн түүхий эд (ургамал 323, эрдэс 135, амьтан 124). • Хэл зүй: Данзандагвын «Зүрхэн тольтын тайлбар», Дандар лхарамбын «Хэлний чимэг» (1828), Дамдинсүрэн гавжийн «Янжиндогийн тайлбар» — монгол хүний бичсэн санскрит хэл зүйн хамгийн том зохиол. Толь бичиг: «Дөрвөн зүйлийн үсэг хавсарсан толь», «Таван зүйлийн...», «Мэргэд гарахын орон». • Зая бандид Намхайжамц (1599-1662): 200 гаруй ном орчуулсан; 1648 «Тод үсэг» — ганц аялгуунд зохицсон учир нийт монголд дэлгэрэх нөхцөлгүй байв. • Түвэд хэлт монгол утга зохиол: 200 гаруй зохиогч, хэдэн зуун ном. Занабазар, Лувсанданзан-Жалцан, Дарба бандида, Зая бандид Лувсанпринлэй, Сүмбэ хамбо Ишбалжир, Агваандандар лхарамба, Цахар гэвш Лувсанчүлтэм г.м. • Түүхийн мэдлэг: «Шар тууж», Лувсанданзаны «Алтан товч» (Нууц товчооны 282 зүйлийн 233 нь бараг хэвээр орсон), Саган Сэцэний «Эрдэнийн товч» (1662), «Асрагч нэртийн түүх» (1677), «Алтан хүрдэн мянган хигээст» (1739), Рашипунцагийн «Болор эрих» (1774-75), «Болор толь» (1835), «Сувд эрих» (1835), «Эрдэнийн эрих» (1841). • Онцлог: буддын үзэл суртал ноёрхож, түүх нь «өглөгийн эзэд» хаад ба «мөргөлийн орон» ламын түүх болсон; зарим зохиолд Манжийн нүүр талыг харсан үзэл орсон. • Гол дэвшил: үндэсний эв нэгдэл, төр ёсны уламжлалын үзэл санаа сэргэсэн — Чингисийг товойлгож, «Алтан ургийн» эсрэг тэрслэхийг буруушааж, монгол хаадыг Энэтхэгийн Махасаммата хаантай холбон угсаажуулж, Манжийн хааныг эзэн хэмээх бодлогод сөргүүлэн тавьсан. • Шүүмжлэх чиглэл: Рашипунцаг, Сүмбэ хамбо Ишбалжир, Инжинааш.

• Хууль цаазын мэдлэг: үйсэн дээрх цаазын бичгүүд (1603-1639, Х.Пэрлээ анх судалсан; Эрээхэй мэргэн хан, Түмэнхэн Хүндэлэн, Цогт хунтайж, Шолой хунтайж нар үүсгэсэн) → «Их цааз» 1640 → «Халх журам» (1709-1770 оны чуулгануудын цаазууд; 1911 он хүртэл Халхын дотоод амьдралыг зохицуулсан). • Эдийн засгийн мэдлэг: Тогтохтөрийн «Хэвэй вангийн аж төрөхийг заасан сургаал»; мал арчилгаа, мал эмнэлгийн ардын мэдлэг нь шашны нөлөөнд эз дийлдээгүй цорын ганц салбар.

• Аман зохиол: «Жангар» (~500 жилийн өмнө Баруун Монголд, 1802 онд Ижлийн халимагаас анхны бичмэл), «Гэсэр» (1716 Бээжинд модон бар; 1839 Я.Шмидт герман орчуулга), «Хан харанхуй», «Бум эрдэнэ», «Лүү мэргэн хаан». • Ном: «Жангар» + «Гэсэр» + «Нууц товчоо» = монголын хуучин уран зохиолын гурван оргил. • Туульчид: Дөрвөд Сарисан (Потанин тэмдэглэсэн), Жилькер, ялангуяа Баяд Мандиханы Парчин (1855 төрсөн, Увс, Хяргас сум) — Бурдуков, Котвич, Владимирцов нар судалсан. • Бичгийн зохиол: Цогт тайжийн хадны шүлэг (28 мөр, 7 бадаг) — «Цогт тайжийн шүлэгт бид амьд Монголыг мэдэрнэ»; Саган Сэцэний 79 бадаг төгсгөлийн шүлэг. • Данзанравжаа (1803-1856) — говийн ноён хутагт: «Урьхан хонгор», «Үлэмжийн чанар», сургаалын «Цаасан шувуу», «Саран хөхөө» (1830-аад онд аялгуут жүжиг болгон Толгодын сүмд тавьсан). Хутагтын амьдралыг үл ойшоон энгийн хүн шиг амьдарч ихэст үл таалагдсан. • XIX зууны ардач, шүүмжлэх чиглэл: хуульч Сандаг («Хаврын цасны хэлсэн үг», «Ингэний хэлсэн үг»), Гэлэгбалсан (ерөөлч), В.Инжинааш (1837-1892) — эцгийнхээ эхэлсэн «Хөх судар»-ыг 1891 онд дуусгав (XIII зууны түүхэн роман); Р.Хишигбат. • Орчуулга: Панчатантра, Рамаяна (хэсэгчлэн), «Шидэт хүүр», «Бигармижид/Арж Борж/Кэсэнэ хааны намтар»; сургаалын найман «Нитишастра»; хятадаас «Гурван улсын түүх», «Улаан асарт хаалга», «Жин Пин Мэй», «Тансан лам баруун этгээдэд зорчсон нь», «Дөрвөн бичиг, таван ном».

• Дуу: Козловын 1892 оны тэмдэглэлээр монголчууд өөрсдөө шастир дуу / айдан (айзам) дуу / шалиг дуу гэж гурав хуваадаг. Уртын дуу — «ноён оргил». Улсын номын санд «Гүр дууны бичиг» — XIX зууны 70 гаруй дууны хөгжмийн тусгай тэмдэглэгээ. • Дүрслэх урлаг: ардын (хээ угалз — угалз тус бүр утга учиртай) ба шашны хоёр урсгал. • Занабазар — монголын хуучны дүрслэх урлагийг үндэслэгч; 1654-1689 онд Түвэдээс урчуудыг залж сургууль байгуулав; Очирдарь, Хорин нэгэн Дарь эх, Ногоон Дарь эх — «танхил залуу монгол бүсгүйн үзэсгэлэнт дүрийн дуулал»; хийц нь түвэд, хятадаас өөр, Энэтхэг-Балбын барималыг санагдуулна. • Хасгомбын (XIX з.) Махагал бурхны ганзай зээгт наамал — атан тэмээг бодитоор дүрсэлсэн. • Онолын үндэс: Данжуурын 211-р ботид байгаа 4 судар; хэмжээний нэгж — хуруу (сор-мо, ангула); Сүмбэ хамбын «тиг хэмжээний» ном. • Уран барилга: • Гэрээс гаралтай хийц: унь/эсгийн оронд банзан дээвэр, эвхмэл ханын оронд сараалжин хана, шал суурь; дугираг → олон булантай дөрвөлжин. • 1654 Их Хүрээний Цогчин дуган — үндэсний уран барилгын оргил (Өндөр гэгээн тиг зургийг санаачилсан; монгол дархчууд барьсан). Зүүн хүрээний Цогчин (1761), Гандангийн Цогчин (1838). • Хятад хийц: Амарбаясгалантын Цогчин (1728-1735), Чойжин ламын сүм (1903-1906). • Түвэд хийц: Бэрээвэн хийдийн их дуган (1654), Эрдэнэзуугийн Лавран, Манзушрийн гол сүм. • Холимог: Монгол-Хятад, Хятад-Түвэд (Өндөр Жанрайсэгийн сүм), Монгол-Түвэд (Хүрээний Майдарын сүм, 1834 — наян тохой Майдарт зориулсан хамгийн сүрлэг барилга, 1937 онд оргүй болтол нурааж устгасан). • Суврага: Эрдэнэ зуугийн Бодь суврага (1799), 92 цагаан суврага, Их тамирын суврага. ---

Гол дүгнэлт: өнөөгийн Монгол улсын хилийн үндэс XVII зуунд тавигдаж, 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээгээр тогтсон Хаант Монгол улсын зах хязгаар нь өнөөгийн гадаад хилийн үндэс болсон.

• 1368-1630-аад: Цагаан хэрмээр Мин улстай хиллэж байв. • Халх 12 отог → Гэрсэнзийн 7 хөвгүүн → 7 хошуу → Засагт хан / Сэцэн хан / Түшээт ханы нутаг дэвсгэр бүрэлдэв. • 1636 Өмнөд Монгол Манжид орсноор хил дотогшлон их говиор тогтов; 1660-аад онд албан ёсоор тогтож, Халхын урд зах Галбын говь. • 1682 Энх-Амгалан харуул тавихыг даалгасныг Түшээт хан тэргүүтэй ноёд «манай Халх нэгэн газар оршиж суухгүй, бэлчээр сольж нутагламуй» гэж эрс эсэргүүцэв. • 1691-ээс хойш Халх-Өмнөд Монголын зааг нь нэг улсын дотоод хоёр эзэмшлийн дээс болов (1636-1689 онд л жинхэнэ улсын хил байсан). • 1695 Сэцэн хан аймаг-Шилийн голын зааг; 1697 Дарьганга байгуулагдав (Зүүнгартай хийх дайны цэргийн бааз; 1732 онд Мүгдэн/Гирин/Хар мөрний 10 000 цэргийг өвөлжүүлж байв). • Алтайн өврийн 20 харуул (1782, 1788) — «Алтны харуул» гэж нэрлэдэг байсан нь хууль бус ан, эрдэс олзворлохоор орж ирэх хятад иргэдээс сэргийлдэг байсантай холбоотой.

• 1732-1733 Барга нар Хөлөн буйрт нүүв; Халхаас 12 сум илүү Барга Орос руу оргосныг Буурын гэрээний оргодол буцаах заалтаар эргүүлж өгсөн. • 1734: Халх-Баргын хилд 16 овоо, 10 цэрэгтэй харуул. • Хулд уулын маргаан: Илдэн засгийн хошууны ноёдын өвгөдийн шарилтай уул; 1785 Баргад орсныг 1857 онд дахин Халхын нутагт эргүүлж авсан — жүн ван Тогтохтөр (1822-1868 засаг ноён, 1859-1868 чуулган дарга)-ийн олон жилийн зарга. «Үхрийн шир зүсэж Хулд уулыг багтаасан» аман домог үлдсэн. • 1696 Соёлз уулыг хааны ав хомрогийн газар болгож 40 харуулаар сахиулж, 1790 онд бэлчээр болгон хуваасан.

• XVII зуунд Балхаш нуур, Или мөрний адаг, Долоон ус голоор Казах, Чуу голоор Бухартай хиллэж байв. • Ойрад аймгуудын нутаглалт (Цорос — Или; Торгууд — Тарвагатай, Хар Эрчис; Хошууд — Өрөмч, Бархөл; Дөрвөд — Зайсан, Өрөнгөр). • Оросын түрэмгийлэл: 1715 Ямышевогийн бэхлэлт (Цэвээнравдан 1717 хүртэл бүслэн устгасан), үлдэгдэл нь Омск-ийг байгуулав; XVIII зууны 20-иод он гэхэд Эрчисийн хөндий бүхэлдээ Оросын мэдэлд. • 1738-1740: Галданцэрэн — Манжийн хилийг Монгол Алтайн баруун хэсгээр Лоб нуур хүртэл тогтоов; Халхчуудыг Завханаас дотогш 300-400 газарт нутаглуулсан нь «Ойрад, Халх ойр суувал нийлэн босч тэмцэх нь магад» гэсэн Манжийн болгоомжлолоос үүдэлтэй. 1746 онд 100 газар болгон тэлэв. • 1740: Галданцэрэн Халхын ноёдод «Зүүнгар, Халх хоёр нэг угсаатай» гэж Манжийн эсрэг хамтрахыг уриалсан бичиг илгээснийг Манж мэдээд эсрэг зарлиг гаргасан.

• Оросын Сибирь эзлэлт: 1648 Баргужин, 1651 Эрхүү, Үд; 1666 Сэлэнгинск. • Халхын ноёд 1667, 1673, 1683-1688 онд элч зарж эсэргүүцэж, эцэст нь цэргийн аргад шилжсэн (1660 Балаган, 1685 Сэлэнгинск довтолгоо; 1688 онд Манжаас авсан галт зэвсэгтэй 4000 цэргээр Головины хуаранг довтолсон). • 1676-1689: Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн нартай Халх-Манжийн Оросын эсрэг улс төр-цэргийн холбоо. • 1689 Нерчүү: Манж-Орос гэрээ — Галдангийн Оросоос тусламж авах найдварыг таслав. • 1727 Буурын гэрээ (Бэсихэ, ван эфү Цэрэн — В.Л.Рагузинский): Авгайт уулаас Шавинайн даваа хүртэл; «дундын овоо»-оос зүүн тийш 63, баруун тийш 24 хос овоо. • 59 «Орос зүг тавьсан гэр харуул»; 1757-оос 12-ыг нь Солон, Барга хааж, Халхад 47 үлдсэн. 1590 өрх. Халхын 47 харуулд ~11 000 км² буюу бэлчээр нутгийн 4 % олгосон. • «Эв модны наадам» — төө урт, хуруу зузаан хуш модыг дундуур нь цуулж, монгол/орос хоёр талд нь «Хоёр гүрний улс хоорондоо найрамдан орштугай» гэж бичсэн; жилд (алс газарт 3 жилд) нэг удаа. • 1803-аас Хүрээний сайд хариуцаж, 10 жил тутам биечлэн шалгана. • Хөвсгөлийн хойд талын хил: харуулуудыг хилийн шугам дээр биш, нутгийн урд талд байрлуулсан нь Оросын шахалттай холбоотой байж болзошгүй (1717 онд Тэс голд Оросын цэргийн анги, Хөвсгөлийн зүүн хойд эрэгт шивээ байгуулсан баримт). • 1864 Тарвагатайн гэрээ: Шавинайн даваанаас баруун тийшхи хил; Тарвагатайн нуруу, Зайсан нуур, Маркаколь, Хар Эрчисийн адаг Оросын мэдэлд оров. 1869 онд Ховд, Улиастайд хоёр үе шаттай овоо босгов (20 + 7). Алтай зүгийн 11 суман харуул. • 1889: 1794 онд гадагшлуулсан харуулуудыг дотогшлуулснаар Сийлхэмийн нурууны ар бие, Галуут нуур Оросын мэдэлд орсон. • 1907: Манж нар Ховдын хязгаараас Алтайн урианхайн 7 хошуу, Хошуудын 1, шинэ Торгуудын 2 хошуу-г таслан Алтайн хязгаар байгуулав. • 1913 Орос-Хятадын Бээжингийн тунхаглал: Алтайн хязгаар Хятадад, Тагна Тува Хаант Оросод. 1913 оны 12 сар — Кузьминский/Балт вангийн хэлэлцээрээр цэрэггүй бүс. 1914 Тагнын Урианхай Оросын протекторат. 1915 Хиагтын гэрээ — Алтайн нурууны ар бие Монголд үлдэж, өмнөд бэл (Хар Эрчис, Чингил, Булган, Өрөнгө гол, Өрөнгөр нуур) Хятадад орсон.

Өмнөд: Цагаан хэрэм, Ци-лянь (Алшаа) нурууны өвөр, Хөх нуурын сав, Цайдам, Хатан гол → Умард: зүүн, баруун Саяны нуруу, Сэлэнгэ-Орхоны бэлчир → Дорнод: Их Хянганы зүүн бэл, Нон, Ляохэ гол → Өрнөд: Или, Тарвагатай, Зүүнгарын Алатау, Сайрам, Эвий нуур.