📘Монгол улсын түүх — III боть

Ерөнхий сэдэв: төрийн төв эх нутагтаа шилжсэн нь → «Дөчин дөрвөн хоёрын хямрал» → Даян хааны нэгдэл → дахин бутрал → шарын шашин + шинэ гадаад орчин. Номын өмнөх үг үүнийг «харьцангуй бага судлагдсан бүдэг үе» гэж нэрлэдэг. ---

• Тогоонтөмөр Дайдугаас гарахдаа хэлсэн шүлэг («Дөрвөн хаалгат дөрвөлжин их Дайду хот минь…»). Кайпин → 1369 Далай нуур → Инчан; 1370.04 тэнд 51 насандаа нас барав. • Аюушридар Билэгт хаан (1370–1378), Хархорумд; Хөхтөмөр жанжин төрийн хэрэг барив. Улсаа «Юан» хэвээр цоллосон → судлаачид Умард Юан / Ар Юан / Их Үн улс гэдэг. • Гол шинэ асуудал: Хятадын зах зээлээс таслагдсан эдийн засгийн сул байдал; их хааны эрх мэдэл («идэх хот» соёрхол өгөх боломж алдагдсан) доройтов. • 1372 Мин улсын гурван замын 15 түмэн цэрэг (Сюй Да → Хархорум, Ли Вэньчжун → Инчан, Фэн Шэн → Ганьсу) — Хөхтөмөр Туул голд Сюй Дагийн төв замын цэргийг бут цохив (нутгийн гүнд оруулж бүслэх арга). Мин ялагдав. • Чжу Юаньчжаны Аюушридар нас барахад илгээсэн эмгэнэл: «Эрхэмсэг ван Говь газраа захирч, миний бие Дундад улсаа захирч байв» → эрх тэгш харилцаа байсныг ном онцолдог. • Төгстөмөр Усхал хаан (1378–1388): 1380 Му-Ин Хархорумыг эзлэн сүйтгэв; 1388 Буйр нуурын тулалдаан — Мин ялж 70 000 хүн, 150 000 мал олзлов; Төгстөмөрийг Туул голд Аригбөхийн угсааны Есүдэр хөвчөөр боож алав → Чингисийн ХУБИЛАЙН ШУГАМЫН тасалдал. • Урианхайн гурван харуул (Тайнин, Фуюй, Доин, 1389) — Мин улсын «цзими вэй» = хазаарлан барих харуулууд; 200 мянган хүн ам. Вэй Хуань: «овог аймгууд эв нэгдэл муутай байвал эрхшээхэд хялбар».

• Монгол орон: Зүүн Монгол (төв) — Ойрад (баруун) — Урианхайн хязгаар (зүүн өмнөд). • Үгэчи хасаха Дөрвөн Ойрадын чуулганыг сэргээв (Баатууд, Барга, Буриад, Хорь, Түмэд, Чорос). • Элбэг хаан (1393–1399) — дүүгээ алж бэр Өлзийт гуаг авсан ёс бус явдал; Хуухай тайвэйг хилсээр алав → түүний хүү Батула (Махаму) чинсан + Үгэчи хасаха хамсан 1399 хааныг хороов. Тэр үеэс дотоодын дайн эхлэв. • Хаадын дараалал (Ойрад/Зүүн Монголын гарт эрх солигдоно): Гүнтөмөр (1400–02) → Үгэчи хасаха = Гүйличи (улсын цолыг «Юан»-аас «Дадань/Татар» болгов) → Өлзийттөмөр Буяншир (1408–1412) + Аругтай тайш (Асуд) → Дэлбэг (1412–15) → Эсэхү (Ойрадай) → Адай хаан (1425–1438) (Хорчины Ажай тайж). • Мин улсын хагалан бутаргах бодлого: 1409 Махамуд/Батулад «Шудрага төвшин ван», 1413 Аругтайд «Хэнань ван» цол. 1410 Юн Лэ хаан биеэрээ 50 түмэн цэргээр Онон хүртэл цөмрөв. • 1414 Хулан (Улаан) хошуу (УБ-аас зүүн тийш) — Ойрад цохигдов. 1416 Бор нохойн зоо — Шигүүстэй баатар vs Гуйланч; Батулаг барьж алав. • Тогоон тайш (Батулын хүү; Аругтайд «Аругтай» гэж доромжлон зарцлагдаж байсан, жинхэнэ нэр нь «Өөдлөх»): Адай хааны байдлыг тодорхойлсон алдартай үг — «ягбуургүй тэмээ, бухгүй үхэр, азаргагүй адуу, хуцгүй хонь мэт». 1438 Адай хааныг цаазалж, Аругтайг Мон уулын Цагаан нуурт устгав. • 1439 Тогоон Ордост Чингисийн онгонд хаан суух гэж завдаад «алтан саадгаас сум гарч нуруунд оногдож» нас барсан домог — Чингисийн алтан ургаас бус хүн хаан суух ёсгүй гэдгийг илэрхийлдэг. • Тайсун хаан (Тотобуха, 1439–1452) + Тогоон → Эсэн тайш. Тайсун Зүүнийг, Эсэн Ойрад + баруунг. Худ ургийн бодлого (Хамилын ван Дуваадашир Эсэнгийн зээ; Онниуд, Горлостой ураг). • Улсын хил: зүүн Зүрчид, баруун Хамил–Юлдуз, умар Енисейн сав, өмнө Цагаан хэрэм. • Мин улстай худалдааны хямрал: элчийн тоог хязгаарлах, морины үнийг бууруулах, торго зүсэх — тайган Ван Чжэнь-ий заль. Гүнж өгнө гэсэн амлалт мэлзсэн нь шалтаг болов. • 1449 «Түмүгийн хувиралт»: 4 замаар довтолж (Эсэн→Датун, Тайсун→Ляодун, Алагтөмөр→Сюаньфу, Алчу→Шаньси); ~2 түмэн монгол цэрэг. Мин улсын Ин Цзун хаан 50 түмэн цэрэгтэйгээ Түмү дор олзлогдов; Ван Чжэнь алагдав. Цэргийн урлагийн түүхэнд ховор ялалт. • Эсэн Ин Цзунг хүндэтгэн (2 хоногт хонь, 7 хоногт үхэр) 1450.09 буцаан өгөв — Мин талд дүү Цзин Цзун аль хэдийн хаан суусан тул угтаж авсангүй. • 1451–52 задрал: хаан хөвгүүнийг тодруулах маргаан (Молон vs Абадин) → Агваржин жинон Эсэнтэй хуйвалдав → Тайсун хаан Горлосын Цавданд хорлогдов → Уурхайд Агваржин + 33 отгот, 44 өрөвлөгт, 61 хиурт ноёдыг цагаан эсгий дээр гишгүүлж нүхэнд түлхэн хороов → «ноёдын үхэл чуулганд, нохойн үхэл ганд» гэдэг хэллэг үүсэв.

• Эсэн 1453 өөрийгөө «Их Юан улсын Тэнгэрлэг богд хаан», оны цол «Тянь Юань»; Мин улс түүнийг «Ойрадын хаан» гэв. «Боржигин овгийнхныг хүйс тэмтэрнэ» гэж хэлж байв — Баянмөнх (ирээдүйн Даян хааны эцэг) Самар хатны хамгаалалтаар аврагдав. • Эсэнгийн уналт: Алагтөмөр, Хатантөмөр нар тайш цолыг эс авсандаа урвав; 1454 Сорсуны хүү Богонд Хүнүй–Завханы бэлчирт алагдав («өст өсөндөө»).

• Эсэнгийн дараа хаад түргэн солигдож, хятад сурвалж «Сяо ванцзы (бага хаад)» гэж нэрлэх болов. • Махахурхис (Үхэгт) хаан (Самар хатан 7 настайд нь үхэгт хийж авч явж Ойрадыг дайлав) → Болай тайш (Харчин) ба Мулихай ван (Онниуд, Бэлгүүдэйн удам) хоёр төрийг зонхилов. 1465 Болай хааныг, Мулихай Болайг, дараа нь Молон хааныг (1465/66) хороов; Мулихайг Хасарын удам Өнөболд ван нэхэж алав. • Ордосыг монголчууд 1460-аад онд Минээс эргүүлэн авав (Яньсуйн эсрэг байнгын уулгалалт; Мин 1500 ли газар харуулгүй байсан). • Мандуул хаан (1475–1476/79); Бэгэрсэн тайш (Ихирис, Турфанаас), Исмаил тайш (мэргид), Баянмөнх Болох жинон — харилцан алалдав. Хонхулийн хов үгээр хаан–жинон эвдэрч, Баянмөнх Исмаилд хорлогдов. • 1480: 7 настай Батмөнхийг Чингисийн найман цагаан гэрийн өмнө «ДАЯН» цолтой хаан өргөмжлөв; Мандухай сэцэн хатан (Мандуулын бага хатан) биеэр цэрэг удирдан Тасбүрд Ойрадыг дайлж (Батмөнхийг үхэгт хийж явсан), хожим 1489 дахин дайлав; Очирболд, Алчболдыг төрүүлэв. Ойрадад хатуу цааз (завилахгүй сөгдөж суух, малгайн залаа 3 хуруунаас илүүгүй, махыг зулгааж идэх, айргийг «цэгээ» гэх) — махыг хутгаар идэхийг зөвшөөрөв. Даян хааны шинэтгэл (гол агуулга): 1. Тайш, чинсан, пинчжан, чжиюань зэрэг цол тушаалыг халав (Юан гүрний үеийн хятад нөлөөг устгах). 2. Жинон тушаалыг бэхжүүлэв (Юаны «цзинь ван» → жинон), Алтан ургийн байр суурийг бататгав. 3. Исмаил (1483–1486), Ойрад, Монголжин (Хосай тавнан, 1508), Урианхай түмэн (олон жил, 1538–1544 хүртэл) — дараалан номхотгов. 4. 1509 Далан тэргүүний тулалдаан — Юншээбүгийн Ибэрэй, Ордосын Мандулай Ахалаху нар Улсболд жинонг алж боссоныг Даян хаан 61 салаа цэргээр бут цохив (ойрадууд дэм үзүүлсэн). 5. Газар нутгаа 11 хөвгүүндээ хувааж өгөв (Төрболд, Улсболд, Барсболд, Арцболд, Очирболд, Алчболд, Убсанж, Арболд, Гэр-Од, Гэрболд, Гэрсэнз) — болзолгүй өвлөх өмч; феодал бутралын шинэ шат боловч мал аж ахуйд эерэг. 6. Дархан цол, алтан тамга соёрхох (Хэрээдийн Эсэлэй дайбу, Асудын Батболд, Төмөрдайх г.м.). • Гадаад: 1488-аас Минтэй харилцаа; өөрийгөө «Их Юан улсын эзэн хаан» гэж бичсэн нь Мин талд хэлэлцээн үүсгэв. Элчийн тоо 1488 — 1530 хүн / 4930 адуу; 1498 — 6000 элч. Даян хааны үед Монгол–Мин харилцаа эрх тэгш, цэргийн хувьд монголчууд давамгай гэж ном дүгнэдэг. • Б.Даваасүрэнгийн 4 зүйлт дүгнэлт (нэгтгэх бодлого, засаглалын институтын өөрчлөлт, хатуу-зөөлөн арга, Минтэй эн зэрэгцэх).

• Боди-Алаг Гүдэн хаан (1521–1547); Барсболд түр хаан суусан. Урианхайн Түрүй ноён, Гэрболд чинсаны бослого 1524–1544. Цол: Боди-Алаг «Гүдэн», Гүнбилэг «Мэргэн жинон», Алтан «Шидау». • Гүнбилэг мэргэн жинон (1506–1542) — Ордос; дүү Алтан (1508–1582) — Түмэд. • Хөх нуурын эзлэлт: 1532 Бурхай тайшийг дайлав, 1543–44 Алтан ганцаар буулгав → Шар уйгур дагав → Алтанд «Түшээт хан» цол. • Дарайсун Гүдэн хаан (1548–1557) — Алтангаас шахагдан Чахараа авч зүүн зүг Хянган давж Ляодун хязгаарт нүүв; Алтанд «Шидау хан» цол өгөв. Урианхайн харуулуудыг эзэлж (1551-ээс) тэднээр дамжуулан Минтэй худалдаа хийв. • Түмэн Засагт хаан (1558–1592/93), 35 жил: Зүүн, Баруун түмний төлөөлөгчдөөс бүрдсэн төвлөрсөн Засгийн газар байгуулав (Чахарын Амудай сэцэн, Халхын үйзэн Субахай, Ордосын Хутугтай сэцэн, Асудын Номудара, Түмэдийн Чүрүг, Баарин/Жаруд ноёд) — зөвхөн Алтан ургийнхан орох эрхтэй; «Их цааз» зохиов; Зүрчид, Илигүд, Дагуурыг эрхшээв; 1576 улааны шашны Гармаа ламыг урив (Алтантай өрсөлдөв). • Түмэн Алтанг зэмлэсэн үг: «Миний толгой дээгүүр харайлан албат боолтой харилцав» — өөрийгөө «эр», Алтанг «эхнэр» гэв. • Буян Сэцэн хаан (1593–1603) — Тайсун хааны алдсан тамгыг олсон гэж цуурхуулж, өвгийнхөө «Даян» цолыг хэрэглэв. • Алтан хан ба Мин улс: 1541–47 онд 10 удаа элч илгээж худалдаа хүсэв; Мин татгалзаж, Алтангийн толгойд шагнал зарлав. 1550 Бээжинг бүслэв; 1551 Датун, Сюаньфуд адууны зах (басар) нээв; 1544/1550/1555/1563 нийслэлд 4 удаа дөхөв. • 1570 Дайчин баатар (Алтангийн ач) олзлогдсон явдал → Датуны сайд Ван Чингугийн 8 зүйлт төлөвлөгөө → 1571 эвлэрэл: Алтанд «Шунь и ван» цол, алтан тамга; жилд нэг удаа алба; адууны тоо 300–500; ашгийн гаальтай хилийн худалдаа; хятад дүрвэгсдийн талаар төвийг сахих. Ордосын жинонд «дуду» цол, 49 ноёдод хүндэт цол. • Алтан ханы эдийн засаг: 1557-оос 8 их байшин, тариа/төмс, хятад цагаачид, албан татвар; гэвч биеэ даасан таваарын аж ахуй болтлоо хөгжөөгүй, орон нутгийн шинжтэй.

• Аж ахуй: нүүдлийн мал аж ахуй үндсэн; ан гөрөө хоёрдугаарт; гар үйлдвэр — хавсрага. Хархорум сүйдэж, хот суурин уналтад. • Мин улсын уламжлалт бодлого: «и-и-чжи-и» (нүүдэлчнээр нүүдэлчнийг барих), «и-и-фа-и», «цань-ши» (хүр хорхой мэт идэх). Зах зээлийн төрөл: адуун зах, сарын зах, иргэний зах, жижиг зах. • Отог — гол шинэ нэгж (мянгатын ор): «гал/голомт/өрх» гэсэн монгол үг; отчигин (галын эзэн)-той холбоотой; нэг талаас хувь өмч, нөгөө талаас засаг захиргааны нэгж; зөвхөн Ар–Өвөр Монголд байсан (Цагаадай, Хүлэгү, Алтан ордонд байхгүй) — Тулуйн гал голомт өвлөх ёстой холбож тайлбарладаг. 1400 он гэхэд Юншээбүгийн 5 отог нэгэнт байрагшсан. • Түмэн = улс (цэргийн тооноос үл хамаарах том эзэмшил). Чахар 8 отог; Халх ар 7 / өвөр 5; Юншээбү 5; Ордос 7 → 24. • Хошуу — анх цэргийн нэгж («хошууч» = ирүүлд орогч), Чагаадайн улсад байсан; Даян хааны үед засаг захиргааны нэгж болж сэргэв; манж нар үүнийг уламжлан авч өөрийн ашигт тохируулсан (манжийн зохиомол биш) гэж ном онцолдог. • Хамжлагачлал XV зуунд бүрэн гүйцэлдэв: бүх харц ард «албат» болов; «харц ард яахин эзэнгүй явмуй» = Европын «эзэнгүй газар шороо байхгүй». • Хүрээ → хороо руу шилжилт: хүрээ нь довтолгоо-дээрэмд суурилсан, хороо нь нүүдлийн мал аж ахуй + албат татварт суурилсан, илүү суурин; олон овгийн хүн хутгалдана. Эцэстээ айлаар нүүх зонхилов. • Алба гувчуур: улаа шүүсний алба (гурван үйл — төр шашны хэрэг, их ноёны өвчин, дайсан халдах), аян авын алба, мал хариулах, бүтээгдэхүүний алба (40 хониноос жилд 3 ирэг), хурим/оршуулга/нүүдлийн зардал. Хэмжээ: Өгэдэйн үед 100:1 → XVI зуунд 10:1. • Давхраа: сайн хүн (баян) / дунд хүн / хар хүн (муу хүн, ядуу) / боол (ихэвчлэн олзны харь угсаатан, үе улиран). Боолыг алсан монголыг хэдэн есөөр торгоно; боол монголыг алвал алж, гэр хөрөнгийг хураана (Сяо Дахэн). • Ардын тэмцэл: Эсэнгийн эсрэг нүүн зайлах, Сорсуны хүү Богоны хэрэг; Алтан ханы бага хатан Молунгийн 100 хүүхэд алах ёсыг «их улс эвдрэл болон завдсан» гэж зогсоов.

• Зүүн гурав: Чахар (хааны өмч, хишигтний ор; «чакир» — Дундад Азийн торгон цэрэг), Халх (хааны мандсан язгуур нутаг, ар халхавч), Урианхай (замд худаг ус гаргах үүрэг). • Баруун гурав: Ордос (Чингисийн онгон сахих), 12 Түмэд (Алтайн 12 сүв сахих), Юншээбү/Асуд/Харчин («харчин» — хааны хар айраг нийлүүлэгч). • «Дээр хөхрөгчид наран саран, доор ногоорогчид хаан жинон хоёр». • Дөрвөн Ойрад — Зургаан түмэнд ороогүй, биеэ даасан; хаан тэднээс алба авч чаддаггүй. • Номын дүгнэлт: их хаан бол нэгтгэх ганц бодит хүч байсан ч эдийн засгийн нэгдмэл төв (хот суурин) бүрдээгүй тул бутралыг эцэслэх боломжгүй байв.

• XV з. эх: Чорос+Торгууд+Хошууд / Хойд+Баатууд+Түмэд / Барга+Буриад / Өр Монгол. • Гарал: Чорос — Добу сохорын удам; Хошууд — Хавт Хасарын угсаа (Өрөгтөмөр 1420-иод онд ирэв); Торгууд — Хэрэйдийн Ван ханы удам, «турхаг» (торгон цэрэг)-аас; Хойд — Хутуга бэхийн үр (Чингисийн алтан ургаас 3 үе хатан авсан → «цагаан тугийн ноён»); Баатууд — «баатар»-ын олон тоо. • Эсэнгийн дараа: Өштөмөр (‑1478) → Хэшиг өрлөг (‑1486) → Архан/Аш. Өөлд (Чоросоос), Дөрвөд (Эсэнгийн хүү Борнагалаас) салан гарав → XVI з. эхэн: Чорос, Хошууд, Торгууд, Дөрвөд гол дөрөв. • Гадаад тэмцэл: Хамилын төлөө Моголистантай (Вэйс хаантай 61 удаа байлдав; 1472 Или мөрөнд Юнусыг ялав), Казахтай (1552-оос; 1587 Шолой убаши + Казахын хавчилт), Турфан. • 1607 Хо өрлөг 1 түм 5 мянган өрхөө авч баруун хойш → 1620-иод оны сүүлээр Эмба, Ижил мөрөн рүү (хожмын халимагууд).

• Номын гурван үе-ийн схем: (1) Их гүрний үе — эзлэгдсэн орны шашныг ашиглах, «хоёр ёс»; (2) Юан мөхсний дараа — шарын шашин бөө мөргөлийг шахан гаргаж, монгол ёсны шашны төв бий болсон; (3) Манжийн үе — сүм хийд эзлэгчдийн ашигт үйлчилж, XIX з. хоёрдугаар хагаст лам эрэгтэйчүүдийн ~40% болж теократ шинж олсон. • 1577/1578 Чавчаалын Тэгчэнчойнхорлин — Алтан хан ↔ Содномжамц: «Вачирдара Далай блама» цол өргөв (Далай цол монголоос гаралтай!), Алтанд «Номын хаан, Их эсэрүн тэнгэр». Хубилай–Пагвагийн залгамжлал гэж өөрсдийгөө үзэв. • Хутагтай Сэцэн хунтайж (Саган сэцэний элэнц өвөг) «Арван буянт номын цааз» зохиов: хойллого (тэмээ, морь алах) хориглох, мацаг барих, шашны зэрэг дэвийг иргэний зэрэгтэй дүйцүүлэх (цорж=хунтайж, гэлэн=тавнан, тойн=онигуд), лам нарыг ав/цэрэг/алба гувчуураас чөлөөлөх. • 1589 Дөрөвдүгээр Далай лам Ёндонжамц — Алтан ханы ач Сүмэр хунтайжийн гэрт тодров (Түмэдийн улс төрийн том бодлого). • Халхад: Абатай сайн хан 1586 Содномжамцтай уулзаж «Очирай сайн хан» цол авав → Эрдэнэ Зуу барих сэдэл; Халхад хан цолтой хүн анх гарав. • Номын үнэлэлт: соён гэгээрүүлэх үүрэг үзүүлсэн (Энэтхэг–Түвэдийн соёл, орчуулга, уран барилга), овгийн үлдэцийг устгаж феодалжилтыг түргэсгэсэн; гэвч Серройсийн «зөвхөн соён гэгээрүүлэх зорилготой» гэсэн үзлийг эрс няцаадаг — гол зорилго нь ноёрхлыг бэхжүүлэх, ард түмний эсэргүүцлийг номхотгох үзэл суртлын зэвсэг байсан.

Монгол–Мин, гурван үе: (1) XIV з. сүүл – XV з. эх: харилцан цэрэглэл; (2) XV зуун: монголчууд хүчирхэг → «алба» нь бараа солилцооны хэлбэр, худалдаа Минийг хамгаалах зэвсэг («илбэн тохинуулах арга» — Сюань Цзун хаан); (3) XV з. эцэс – XVI з.: бутралын улмаас нэгдмэл гадаад бодлого алдагдаж, Мин ялгавартай бодлого явуулав (Түмэнг тусгаарлаж, Алтантай найрамдав). • Номын гол дүгнэлт: «алба өргөх» нь захирагдахыг огт илэрхийлээгүй, харин харилцан буулт, худалдааны хэлбэр байв. Монгол–Түвэд: Юан мөхсний дараа «шашин төр хоёр үлэмж цөлийдсөн» → XVI з. дунд үеэс сэргэв. Түвэд талд гэлүгва vs гармава (улаан) тэмцэлд гадны холбоотон хайх сэдэл; монгол талд Түвэдийг эрхшээх, өөрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэх сэдэл. Өмнөд Монгол–, Халх–, Ойрад–Түвэдийн харилцаа гэж ялган үздэг. Монгол–Дундад Ази: Моголистан (Туглук-Төмөр 1348–63; «могол» = монгол), Яркендын хант улс (1514 Султан-Саид), Казахын хант улс (Бурундук, Касим), Узбек/Мавераннахр. Тэмцлийн гол өртөө — Хами, Ташкент, Сырдарьягийн хотууд (Сыгнак, Сауран, Отрар, Сайрам). Бухарын («тезик») худалдаачид зуучлагч, дипломат үүрэгтэй. Монгол–Орос (шинэ хүчин зүйл): • Хотгойдын Алтан хан Шолой убаши (1567–1627) — Оросын бичигт «Алтан хан». 1616 В.Тюменец Увс нуурын хойд ордонд ирэв — оросууд «дагаар орох тангараг» гэж эндүү ойлгосон. 1617 монгол элч Москвад; галт зэвсэг хүсэв. • Омбо-Эрдэнэ (1627–1657): 1634 Я.В.Тухачевский, 1636–38 С.Александров, В.Старков — дагаар орохоос эрс татгалзаж, эрх тэгш найрамдлын тангараг л өргөв; элч нарыг өлсгөж, морь өгөлгүй буцаав. • Халх: 1647 И.Похабов Сэцэн хан Шолой-д; 1650 Е.Заболоцкийн 8 хүнийг Сэлэнгэд буриадууд хороов; Сэцэн ханы Ахай тайху, Турухай тавнан хоёр дагаар орох яриаг эрс няцаав. • Ойрад–Орос: 1606 Хо өрлөгийн элч Тара шивээнд; 1608 амаар «дагаар орох» (гэхдээ бичигт гэрээ огт үйлдээгүй); 1610 Ойрадын чуулган дагаар орохгүй, алба төлөхгүй гэж шийдэв; 1616 Т.Петров; 1619 Хар Хул ноён эрх тэгш харилцааг шаардав. Худалдаа: 1607 Тарад 550 адуу зарав; 1623 Орос төмөр эдлэл зарахыг хориглов. • Дүгнэлт: XVII з. эх-дунд үед Оросын талаас хүчээр түрээ барих, газар нутгийг эзлэн түрэмгийлэх хандлага илт.

• Юан мөхсний дараа соёл ихээхэн доройтов («Харанхуй үе»), гэр-тэрэг ч алга болж нуруу ачих болов; XVI з. хоёрдугаар хагаст «Сэргэн мандалт» (Владимирцовын хашилтанд авсан нэр томьёо). • Аж байдал: гэрийн бүтэц боловсорч, эвхмэл хана, дугариг тооно, бөмбөгөр орой — бараг одоогийнх шиг болов; ядуус цээж гэр, хатгуур, жовгон. 8–15 ханатай өргөө (Абатайн Баруун өргөө — 300 хүн багтдаг гэдэг, хожим Хүрээнд залав). Хувцас: нудрагатай дээл, үнэт үсээр эмжсэн, «зах» нөмрөг; арз, хорз нэрэх; хойллого 1570-аад онд хориглогдов. • Бичгийн соёл: 1944 онд Өвөр Монголын Олон сүмээс олдсон 211 тасархай хуудас (XV з. эцэс – XVI з.) — уламжлал тасраагүйн нотолгоо; хулсан үзгээр бичсэн (бийр манжийн үеэс). • Аюуш гүүш — 1587 «Али гали» галиг зохиов; «Банзрагч», «Цагаан шүхэрт» орчуулав. • Гүүш цорж — «Миларайбын намтар» (1618, Цогт тайжийн захиалгаар), «Үлгэрийн далай», «Молон тойн», «Манигамбум», «Чухал хэрэглэгч, төгс утгат нэрт шастир» (Монголын шашны түүх бичлэгийн анхны дурсгал). • 1584 «Алтангэрэлт» судар анх барлав (Алтан ханы зарлигаар) — «Хааны шастир» бүлэгт хаан = «Тэнгэрийн хөвгүүн». • 1628–1629 Лигдэн хааны «Ганжуур» — 35 хэлмэрч, Гунгаа-Одсэрийн удирдлагаар, 113 боть, алт мөнгөөр бичив; төгсгөлийн үгст Лигдэнд «Дээд номын мэргэн Чакраварти хагаан», «Чингис Та Юань хагаан» г.м. цол өргөмжилсөн. • Түүх, хууль: «Тогоонтөмөр хааны гэмшил»; Хутугтай Сэцэн хунтайж 1570-аад онд «Цагаан түүх»-ийг сэргээн засварлав; «Эрдэнэ тунамал нэрт судар» (~1607, Алтан ханы намтар — хааны цааз/номын цааз хоёр ёсны бүтэцтэй); «Алтан ханы хууль» (Ливерпулийн музейгээс, зөвхөн түвэд орчуулгаар, 13 зүйл); Хар бухын балгасны үйсэн дээрх Халхын 18 цааз (Х.Пэрлээ, 1974) — XVI з. II хагас – 1639, «долоон хошууны их цааз» гол нь; шарын шашны нөлөө бараг тусаагүй, иргэний шинжтэй. • Уран зохиол: «Жангар», «Убаши хунтайжийн тууж» (Ойрадын «муу хүний хүү» 7 настай хөвгүүн Алтан хан, Убаши хунтайжийг эсэргүүцэн ялдаг — ардчилсан чиглэл), «Мандухай сэцэний домог», «Зургаан түмний магтаал»; бөө мөргөлийн яруу найраг (тахилга, өчиг, сацал, даллага, ерөөл) — гадаад нөлөөгүй цэвэр монгол яруу найраг. • Урлаг, барилга: алт мөнгөн эдлэл, төмрийн ур дарх (гэрэлтэй/гэрэлгүй хуяг); Лигдэн хааны Их орд Очирт Цагаан хот; Хар Хул ханы балгас; Цогт хунтайжийн Цагаан байшин (1601–1617, Туул голын Тансаг тал); гэр маягийн барилга үүсэв — «монголын үндэсний уран барилга гэрийн хувьслаас бий болсон»; ханыг сараалжин туурга-аар бэхжүүлэх шийдэл. ---

1. Юан мөхсөн нь Монголын төр мөхсөн хэрэг биш; Умард Юан үргэлжилсэн. 2. Мин улстай харилцаа нь эрх тэгш, зарим үед монголчууд давамгай; «алба» нь захирагдал биш худалдааны механизм. 3. Бутралын гол шалтгаан нь эдийн засгийн нэгдмэл төв (хот, зах зээл) байхгүй явдал. 4. Хошуу, отгийн тогтолцоо нь манжийн бүтээл биш, монголын дотоод хөгжлийн үр дүн. 5. Шарын шашин — соён гэгээрүүлэх талтай ч гол нь феодалын ноёрхлын үзэл суртлын зэвсэг.