📘Монгол улсын түүх — II боть

• Домгийн гарал: Эргүнэ-Күн, Бөртэ чоно–Гоо марал, Алунгоо, Боданчар → дарлигин / нирун монгол. VIII–XII зуунд «монгол» нэр тогтмолжив. • Хамаг Монгол улс: Хабул хаан → Амбагай (татарууд Алтан улсад тушааж алуулсан) → Хотула хаан. Гурван голын (Онон–Хэрлэн–Туул) төв. • Нэгдлийн өмнөх томоохон нэгжүүд: Татар, Хэрэйд (Ван хан Тоорил), Найман (Инанч, Таян, Буюруг), Мэргид (Тогтоа бэхи), Ойрад, Хонгирад, Онгуд, Барга, «ойн иргэд». • Аж ахуй, нийгэм: нүүдлийн мал аж ахуй; хүрээгээр нүүхээс хот айл руу шилжилт; «урт дурын хүн» (чөлөөт малчин) давхарга; анд, нөхөр ёс.

Тэмүжиний мандал • 1162 төрөв (ном 1162-оор авдаг); эцэг Есүгэй татаруудад хорлогдов; Бөртэ; Ван хантай эцэг-хүүгийн анд; 1189 Хамаг Монголын хаан. • 13-хүрээний тулалдаан (Жамухатай) → 1201 Хүйтэн (Жамуха «Гүр хаан») → 1202 Татар → 1203 Хэрэйд (Зэгзгэр Өндөр, Балжуна) → 1204 Найман (Наху хун). • 1206 Их хуралдай — Их Монгол Улс: 95 мянгат; Мухулай/Боорчи/Наяа гурван түмний ноён; 10 000 хишигтэн; Их Засаг; Шихихутаг ерөнхий заргач + «хөх дэвтэр»; уйгаржин бичиг (Тататунга); 88 гавьяатныг шагнав. 1220 Хархорумыг нийслэл болгохоор тогтов. Байлдан дагуулал • Тангуд (Ся): 1205–1227 таван удаа, 1227 бүрэн мөхөв. • Алтан улс: 1211 эхэлж, 1215 Жунду, 1234 бүрмөсөн (Өгэдэйн үед). Елюй Чуцай. • Хорезм: 1218 Отрарын хэрэг (450 худалдаачин, элч Ухуна) → 1219–1221 Бухар, Самарканд, Ургенч; Жалал-ад-Дин; Чан Чунь бомбын аялал. • Чингис 1227.08.25 таалал төгсөв; Их Өтөг / Бурхан Халдунд оршуулав. Залгамжлагчид • Өгэдэй (1229–1241): Засаг хуулийг цэгцлэв; мянгатын бэлчээр тогтоов; өртөө (37 → ~1500 суурь); алба татварыг журамлав; 1235 Хархорум; Алтан улсыг мөхөөв; 1236–1242 Батын өрнөдийн аян дайн (Орос, Польш, Мажар). • Төрэгэнэ (1242–1246 хатан төр барив) → Гүюг (1246–1248), Плано Карпини ирэв → Огул-Хайминш. • Мөнх (1251–1259): 70 гаруй ноёдыг цэвэрлэв; хүн амын тооллого, татварын шинэчлэл; шашны хүлээцтэй бодлого; Хүлэгү 1258 Багдад; Хубилай 1254 Дали; Мөнх 1259.08 Дяоюйчэн дор нас барав. • Эзлэгдсэн ард түмний тэмцэл: Махмуд Тараби (1238), Бачман, Евпатий Коловрат, Новгород 1257/1259.

• 1260–1264 хоёр хуралдай, хоёр нийслэл. Ном өөрөө үнэлэлт өгдөг: Аригбөхийн шалтгаан (нийслэлийг Монголд байлгах) — дэвшилт; Хубилайнх — сөрөг. • 1271 Их Монгол Улс → Их Юан Улс. • Хайдугийн эсэргүүцэл (40 гаруй жил): Хубилайг «эцэг өвгөдийн гэрээсийг зөрчсөн, хятадад автсан» хэмээв; өргөн олны дэмжлэг авав. 1277 Номхон баригдав; Наян ван урвав (Ляодун) — Хубилай биеэр цэрэглэн дарж цаазлав. Хайдугийн тэмцэл Төмөр хааны үед дарагдав (Гамала, Баян, Номхон). • Тэнцвэртэй дүгнэлт: Юан гүрэн Хятадын 1000 жилийн бутралыг эцэс болгож, дорно-өрнийн харилцааг өргөжүүлсэн; гэвч монголын хувьд — тусгаар засаг төр мөхөв, Монгол зах хязгаар нутаг болов, Хархорум эл хуль хот болов, монголын түүх хятадын түүхийн хэсэг мэт бичигдэв, гар үйлдвэр тархан сарнив.

• Дөрвөн зэрэг дэв: 1) монгол, 2) өнгөт нүдтэн (сэму: уйгур, түрэг, араб, перс), 3) Умард Хятадын хүн (хятан, зүрчид), 4) Өмнөд Хятадын хүн. • Хаад: Хубилай (1260–1294) → Өлзийт Төмөр (1295–1307) → Хайсан Хүлэг (1308–1311) → Буянт Аюурбалбад (1312–1320) → Гэгээн Шадбал (1321–1323) → Есөнтөмөр (1324–1328) → Хүслэн (1329) → Төгстөмөр (1329–1332) → Ринчинбал (1332) → Тогоонтөмөр Ухаант (1333–1368). • Хубилайг хаан суулгахад монгол ёс: цагаан эсгий, 7 цагаан гүү, 7000 цагаан хонины сүү цацав. • Төв яамд: Чжүншүшэн — Дотоод бичгийн яам (6 яам: Түшмэл, Сан, Ёслол, Цэрэг, Шүүх, Үйлдвэр); Шумиюань — Нууц бичгийн яам (цэрэг, гадаад); Юйшитай — Дэвшүүлэх-бууруулах (хяналт). Үндэс: хятад түшмэл Хао Цзингийн «Ли-чжэн-и» (1269 хэрэгжив). • 11 гадаад муж + 1 төвийн муж; Давааны ар (Монгол) нь 2-р чухал муж, төв нь Хархорум. Хараат: Солонгос (Чжэндун), Түвэд, Вьетнам, Бирм г.м. • Даргач нар (25-аас дээш насны монгол) хот, зам, мужийн толгойд; хятад хүн зөвхөн дэд тушаалд, гацаа/50-100 өрхийн дарга. • Цэрэг: хишигтэн (зөвхөн монгол, түрэг), тамачи (монгол, хятан, зүрчид), дан хятад цэрэг. Түмт/мянгат/зуутын дээд тушаал бүхэлдээ монгол язгууртны гарт → «цэрэг феодалын» шинжтэй. • Хууль: «Их Юан улсын нэвтэрхий хууль», «Хууль цаазын бичиг». Монгол хүнийг эрүүдэн шүүхийг хориглов; монгол хүн хятадыг алвал торгууль + цэрэгт мордох «шийтгэл». Таван эрүү: туйвандах, чавчрагадах, үйлтгүүлэх, цөлөх, алах. Хурал цуглаан, зэвсгийн эрдэм сурахыг хориглов. • Хубилайн ялгаварлах бодлого: монгол-хятад ураг холбох, монгол хүн хятад хувцас өмсөх, хятад хүн монгол бичиг сурахыг хуулиар хориглов.

• Улсын газар / хувийн газар; тариачид түрээслэн эзэмшинэ (өмчлөхгүй). Боолчлол дэлгэрсэн ч хэвшил төдий, хэлбэршил биш — монголын нийгэм феодализмд аль хэдийн орсон гэж номын байр суурь. • Цэргийн албан тариа өргөн; гар үйлдвэр голдуу цэргийн хэрэгцээ; улсын үйлдвэр давамгай. • Худалдаа: уйгар, еврей отгийн худалдаачидтай хаад хөрөнгө нийлүүлэн ашиг олов; Хайду замыг хаасан тул далайн 6 боомт (Шанхай, Ханьчжоу, Гуанчжоу…). Худалдааны отог = гильд. • Цаасан мөнгө: 1260 Чжунтун → 1283 Чжиюань (5 дахин) → 1309 Хайсан хааных (5 дахин). 50 жилд ханш 25 дахин буурав. Мөнгө хүүлэл: 1 тэмдэгт 10 жилд 1024 тэмдэгт болно («хонь хургалах»). • Алба: аму (эрийн/газрын түрээс; өмнөд — намар, зуны түрээс, ургацын 1/3), ширхэгийн алба (торго), боолт мөнгөний алба, гааль (ашгийн 1/30), улсын онц эрх (давс, архи, цай, цуу) — Төгстөмөрийн үед зөвхөн давснаас 7.66 сая хэсэг. «Тооноос гадна гувчуур» 32 төрөл. Өртөө, цэргийн алба (15–70 нас). • Хубилай далайн тээвэр + Их сувгийг сэргээж өмнөдийн баялгийг татав.

• 1292 Цзянань — 500 гаруй хүн амиа хорлов; 1330 өлсгөлөн 405 570 өрх. • 1277 (100 мянган хүн), 1283 (200 гаруй газар), 1288 Датун; Хубилайн үед бослогогүй жил байгаагүй. • Нууц бүлгэм «Цагаан лянхуа». 1335 Гуанчжоу, Хэнань; 1338–1348 тасралтгүй.

• Нэршил: хятадууд «го-чао» (эзэн улс), мөн доромжлон «татар» (= зөвхөн монголчуудыг хэлнэ). • Бүтэц: Хархорум төвтэй Давааны арын орон (татар улс) + хааны дотоод эзэмшил «фүли» (төв нь Шанду) + Ойрад монгол (улсын сүрэг маллах) + Урианхай (Бурхан Халдун; бусад нь Эрчис–Хар мөрний хооронд). • «Дөчин дөрвөн хоёр» — 40 түмэн монгол + 4 түмэн ойрад = 44 түмэн өрх. Хүн ам ~2 сая (Захаров, Тихвинский 2.5 сая; Мөнхүев: эх нутагт 834 000, нийт гүрэнд 1 390 000). Харьцуулбал хятад 13.2 сая өрх / 58.8 сая хүн (1290). • Засаг: их хаан → ширээ залгах хаан хөвгүүн заавал Хархорумд суудаг; түүний дор «цзинь ван» (язгуурыг захирах ван) — Гамала, дараа нь Есөнтөмөр, Бадамрэгжийбуу. Гамала хаан суух ёслолыг Хархорумд хийх ёстой гэж эсэргүүцэж байв; Есөнтөмөр эцгийн сургаалыг дагаж Хархорумд ёслол хийв. • 1307 Хархорумд «нийтийн дундад зөвлөлийн муж»; хэлин → хэнин зам. • Аж ахуй: таван хошуу мал; бог мал (хонь) зонхилно, дараа нь үхэр, адуу («Адуун засаг», «Дээдсийн адуун сүргийн яам»); тэмээг тангудаас авсан гэх (Владимирцов). Бэлчээрийг хаан байнга шалгуулна (1324, 1330). Айлаар нүүх нь зонхилов. • Тариалан: Хархорум/Орхоны хөндий, Чингай балгас (Говь-Алтай, Гүзээн тээлийн хөндий — Чингай түшмэл 1169–1259, хэрэйд гаралтай). Хубилай 1274-өөс төрийн бодлого болгов; 1272–1293 онд 20 жилд 10 удаа хятад цэрэг («увэй цин цзюнь» таван хамгааллын дотно цэрэг) оруулав; 1618 өрх, 6400 хуваарь газар. 1337 Тогоонтөмөр албан тариаг зогсоов (хүйтэн гэсэн шалтгаан, үнэндээ хятад цэрэг суурьшихаас болгоомжилсон). • Хот суурин: Хархорум (1297 өргөтгөл, 1331/1346/1351 засвар), Шанду (Долоон нуур, 108 суваргат хийд), Хубилайн «дөрвөн орд» = Хаанбалгасан, Шанду, Цагаан нуурын орд (1290), Эрчүүлийн Ланхин; Инчан (Тогоонтөмөр энд нас барсан; 1388 Мин цэрэг устгав); Чжаочжоу (ойрадын хүн ардыг тогтворжуулах, Алтайн сав). • Нийгэм: газар өмчлөл = дарлагч/дарлагдагч; мал өмчлөл = баян/хоосон. 70 гаруй овог, 60 гаруй аймаг; аймгуудыг ван/тавнан/гүнжийн нэрээр нэрлэх болов. Отог > аймаг (Владимирцов). Харц ард: улсын иргэн vs харъяат иргэн. «Урт дурын хүн» үгүй болов — албат ард эзэн ноёноосоо салах эрхгүй болов (хуулиар хадав). Хубилайгаас хойш Их хуралдайн сонгуулийн ёс бүрмөсөн алдагдав. • Алба: 100 (зарим үед 130) толгой малаас 1 (Их Монгол улсын үед 10-аас 1 байсан) — гэхдээ «тооноос гадуур гувчуур» их. Хааны «зоогийн хонь» Хонхирадаас 2000 → 3000 → 5000. Хаан суух найранд өдөрт 40 адуу, 4000 хонь; Буянтын мөргөлд өдөрт 1 түмэн хонь. Өртөө: гүрэнд 1496 суурь, Монголд 119; 15 өрх → 1 морь, 13 өрх → 1 үхэр тэрэг.

• Монголын ард түмний доройтол: 1308–09, 1337, 1340 цас зуд; 1339 ган; охид хөвгүүдээ худалдах; 35 мянган өрх хятад нутагт дүрвэн очив; монгол газарт хятад цэрэг оруулж монгол хүнээ алуулсан нь «монголын түүхэнд их харгис хэргийн ул мөр». • Монголын бослогууд: 1288 Сүнсбайв (өртөөний зам таслав), 1289, 1290, 1329, 1347 Баарин, Ариунхантөмөр ноёны бослого (Мөрөгч, түмэн цэрэг), Точинтөмөрийн зайлалт. Юан гүрний сүүлээр монголчууд хятад руу цэрэгт явахаас татгалзаж эхлэв.

• Ил хаант улс (1256–1335/53): Хүлэгү → Абага → Аргун → Гайхат → Газан → Өлзийт → Абусанд. Нийслэл Тебриз → Султани. Мараг дахь одон орны төв (Насир ад-Дин ат-Туси, 400 000 номтой). Жувейни «Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх»; Рашид-ад-Дин «Судрын чуулган». 1260 Айн-Жалут, 1277 Аль-Бастан, 1303 — Египеттэй тэмцэлд ялагдав. 1353 Тугайтөмөрийг барьснаар мөхөв. • Алтан ордны улс (Зүчийн улс, Кипчакийн хант улс): Бат (Сарай, 1240-өөд) → Бэрх (биеэ даав, лалын шашин) → Мөнхтөмөр → Тогта → Үзбек (лал төрийн шашин) → Жанибек (оргил; 1356 Тебриз) → 1357–1380 хямрал (20 гаруй хан) → Тогтамыш (1382 Москва). 1380 Куликов (Дмитрий Донской) — ноёрхлыг устгах эх үүсвэр. Эдигей (1397–1412). Задрал: Ногайн орд, 1437 Казань, 1449 Крым, Астрахань, Сибирь. 1480 Угра (Ахмед) → 1502 бүрмөсөн мөхөв. • Цагаадайн улс: Алугу (Ш.Бирагийн үзэл — жинхэнэ үндэслэгч) / Дува (Бартольд). 1269 Таласын чуулган — «уулс ба тал газарт амьдарна, хот суурины ойр хоргодохгүй». XIV зуунд Мавераннахр vs Могулистан болж хуваагдав (Балхаш зааг). Барлас, жалайр, арлуад аймаг түрэгжив. Доголон Төмөр (Тамерлан) — барлас, 1370 засгийн эрхэнд, 1391 & 1395 Тогтамышийг ялав, 1405 нас барав; соёрхол (сүюргал) газар эзэмшил; Самаркандын уран барилга. 1500 орчим Үзбекийн хаант улсад мөхөв. 1526 Бабур — Энэтхэгт Моголын хант улс.

• 1351.05.28 улаан алчууртны бослого (Хань Шаньтун — өөрийгөө «Мин ван», Майдарын хувилгаан гэв; Лю Футун, Хань Линьэр). • Юан талын жанжид: Тогтох (мэргид, 1314–1377) — хилсээр огцруулагдав; Дашбаатар (алагдав); Цагаантөмөр (1352–1362, 1362 хууртан алагдав); хүү нь Хөхтөмөр. • Чжу Юаньчжан: 1368.02.20 Наньжинд Их Мин улс, он цол «Хун-у». Сюй Да, Чан Юйчун → 1368.09.15 Хаанбалгасан унав. • Тогоонтөмөр торгон цэргийн хамт умард зорьж, 1370 Инчанд нас барав; Аюуширдар, Хөхтөмөрт «Мин улсаас дутуугүй хүчтэй туурга тусгаар монгол улс байгуулах»-ыг гэрээслэв → монгол сурвалжид Ухаант хаан. • Хугацаа: 1260-оос 108 жил / 1271-ээс 97 жил / 1279-өөс 89 жил. • Юньнань дахь монгол цэрэг 1381 хүртэл тэсэж, одоо ~6000 хойч үе амьдарсаар.

• Нэгдлийн өмнө: анд бололцох ёс (Тэмүжин–Тоорил: «тэрэгний хоёр хилүгү»), тангараг (азарга, бух, эр нохой алах), элч — «дуу бариулах» (шүлэглэсэн ёгт үг). • Их гүрний дипломат хэрэгсэл: гэрэгэ (пайз) — эрдэнэ/алт/мөнгө/дүгэрэг; өртөө; уйгаржин бичгээр «үсэг ину» цохолт; хаан гуравдагч этгээдээр дамжуулан ярина; элч нар тагнуулын үүрэгтэй. • Гүюгийн тамганы бичээс: «Мөнх тэнгэрийн хүчин дүр, Их Монгол улсын Далай-ин хаан зарлиг…». 1246 Плано Карпини; 1253–1255 Гильом Рубрук; Мөнхөөс IX Людвикт нум, хоёр сум. • Армен–Монгол 1253 Хархорумын 7 зүйлт гэрээ (II Гетум). • Хожуу үе: Хубилай → Николо, Маффео, Марко Поло (17 жил), Раббан Саума (Ром, Парис, Лондон 1287–88); Аргун → IV Филиппд 1289 захидал; Өлзийт → 1305 захидал («Чингис хааны ургууд 45 жил муудалцсанаа больж… наран ургах нанхиасаас Талу далай хүртэл замуудаа аялуулвай»). • Япон: 1266–1271 элч; 1274 (900 онгоц, 25 000 цэрэг) ба 1281 — хоёуланд нь далайн шуурга; бүтэлгүй. Вьетнам (Тогоон жанжин 1281–84, 1288), Бирм 1287, Ява 1292.

• Их гүрэн: шашны эрх тэгш байдал Их Засагт заасан (Жувейнигийн гэрчлэл). Хархорумд 12 хийд, 2 лалын сүм, христосын сүм. • Түвэдтэй харилцаа: Годан ноён ↔ Сажийн Гунгаажалцан (1182–1251), 1247 Лань-чжоуд уулзаж «Тахилын лам — Өглөгийн эзэн» барилдлагыг анх тогтоов → Түвэд Монголын албат муж боллоо. Чингис Түвэдийг эзэлж, Гунгаанямбуутай харилцсан гэдэг нь түүхэн баримтад үл нийцнэ (ном тодруулж хэлдэг). • Хубилай ↔ Пагва Лодойжалцан (1235–1280): 1253 тахилын лам; 1258 даосын ламтай ном хаялцаж ялав; 1264 «Сувдан зарлиг» — улсын багшийн тамга; «Төр ба номын хоёр ёс»; Пагва «Ше-жа раб-сал» (1278) — монголын хаадыг Чакраварти болгов. • Гэвч: буддын шашин гүрний гол шашин боловч гол төлөв хятад дахь монгол язгууртны дунд тархав; Монгол оронд бөө мөргөл ноёрхсон хэвээр. Юан мөхсний дараа бөө мөргөл дахин ноёрхов. • Түвэд лам нарын эрх ямба (гар хүрсэн хүний гарыг огтлох цааз), өртөө сүйтгэсэн явдал → эсэргүүцлийн улмаас хаад хожим цуцлав.

• Аж байдал: гэр, гэр-тэрэг (гэрлүг), орд-гэр-тэрэг (22 үхэр хөллөх); эсгий, арьс шир; цагаан идээ (айраг бүлэх, өрөм, ааруул, хурууд); дээл (босоо захгүй, зөрүү), богтаг малгай; шибилгэр үс; эрийн гурван наадам; Цагаан сар. • Мэдлэг ухаан: Хархорумын төмрийн үйлдвэрлэл — цагаан ширмийг 1350°C-т хайлуулж байсан, Орхоны усны хүчээр ажилладаг хөдөлгүүр хэрэглэсэн байх магадлал; эсгийг цагаан болгох шохой/яс, ус нэвтрүүлэхгүй хар эсгий; арьсыг шар сүүнд идээлэх; ардын эмнэлэг (гүрэм дом, төөнөх, гүзээнд жин тавих). • Түүх бичлэг: «Нууц товчоо» (1240, Хөдөө арал, Долоон болдог); «Алтан дэвтэр» (Персэд, Рашид-ад-Дины гол сурвалж); «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл» (Шэн-у цинь-чжэн-лу); «Их товчоо» (Гунгаадоржийн «Улаан дэвтэр» 1346 иш татсан); «Дөрвөн төрийн арван буянт номын Цагаан түүх» (Хубилайн үе, XVI зуунд Ордосын Сэцэн хунтайж сэлбэв) — «хоёр ёс»-ны онолын анхны монгол дурсгал; «Юан улсын судар» (210 дэвтэр, Мин). • Хууль зүй: Их Засаг — бичмэл кодекс (Жувейни, Рашид-ад-Дин, Маркизи, Ибн-Тагриби, Армений Вардан/Григор Аканц, «Юан-чао дянь-чжан» иш татдаг); Шихихутаг (~1180–1262) 82 хүртлээ дээд заргач; «Хөх дэвтэр». Эзлэгдсэн соёлт орнуудад (Хятад, Орос, Перс) Их Засаг хэрэгжээгүй. • Бичиг үсэг: финики → арамей → согд → уйгур → уйгуржин монгол. Тататунга (1204). Эртний монгол бичгийн хэл нь XIII зууны ярианы хэлнээс аль хэдийн ялгарсан (agula/aul) → бичиг үсэг илүү эрт орж ирсэн болох нь; уг аялгуу нь найман (Владимирцов) эсвэл хятан (Лигети) гэсэн таамаг. • Дөрвөлжин үсэг (Пагва, 1269 «Улсын үсэг») — 169 замд сургууль, 1272 тусгай сургууль, 1275 эрдмийн хүрээлэн; гэвч ордны хүрээнээс гарч чадалгүй Юан мөхөхөд мартагдав. • Чойжи-Одсэр (XIII–XIV з.): «Зүрхэн тольт» — монгол цагаан толгой 7 эгшиг/123 үсэг, эгшиг зохицох ёсыг анх нээв, чанга/хөндий/саармаг, таван махбод. Орчуулга: «Бодхичарьяа-аватара» (1305), «Банзрагч», «Махагалийн магтаал». • Уран зохиол: «Нууц товчоо» (үзэл санаа — нэгдэл, феодалын ёс ялах); «Аргусан хуурчийн домог», «Өнчин хөвүүний цэцэлсэн шастир», «Хоёр загалын тууж», «Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг» (дайныг жигшсэн эгэл хүний дуу). Орчуулга: «Алтангэрэлт» (Шаравсэнгэ), «Долоон өвгөний судар», «Субашид» (Соном-Гара), «Ачлалт ном» (1307), «Панчатантра»-гийн Калила-Димна (Ифтихар Эддин Мухамед), Сулгарнайн домог (Александр Македонский, уйгур-түрэг эхээс, Турфанаас 7 хуудас олдсон), Мухаммад ал-Самаркандийн 4 хэлт шүлэг.

• Урлаг, хот: Хархорум (1220 үндэслэв; Өгэдэйн ордон 64 багана, ногоон/улаан паалантай тоосго; Вильгельм Бушьегийн мөнгөн мод; Мөнх 1256 таван давхар, 300 чий өндөр бурханы сүм — Эрдэнэ Зуугийн 1346 оны чулууны бичээс); Чингай балгас; Кондуйн хот (Хирхира), Дентерек (Тува). Оросын дархан Кузьма Гүюгийн ордонд. • Булш оршуулга: эгэл иргэдийн чулуун дараастай булш (зэв, саадаг, эмээл, хайч, ээрүүл, толь, богтог); хаад — «хориг»; дорнод нутгийн хөрөг чулуут тахилын онгонууд (Шанду–Хэрлэнбарс чиглэлд бөөгнөрсөн) — эртний түрэгийн хүн чулуунаас эрс ялгаатай, XIII–XIV зууны монгол дүр төрхийг илэрхийлдэг. ---

1. Хубилайн Юан гүрэн бол монголын түүхийн хувьд алдагдал — Аригбөх, Хайду, Наян нарын эсэргүүцлийг эх оронч агуулгатай гэж үздэг. 2. Монголын нийгэм нь тулгар төрөөс эхлэн феодализм (Владимирцовын «нүүдлийн феодализм»-ыг хүлээн авч, боолчлолын онолыг няцаадаг). 3. Юан гүрний үеийн Монгол орон бол зах хязгаар биш, харин тусгаар байдлын гал голомт; хаан хөвгүүн заавал Хархорумд суух ёс нь үүний баталгаа. 4. Түвэдийн буддизм Чингисийн үед орж ирсэн гэдгийг няцаадаг (Годан–Гунгаажалцан 1247 бол жинхэнэ эхлэл).