📘Монгол улсын түүх — I боть

Бүтэц: Оршил + Археологи/сурвалжийн тойм → ТЭРГҮҮН АНГИ "Хүй нэгдлийн байгуулал" (1-р бүлэг Чулуун зэвсэг, 2-р бүлэг Хүрэл ба төмөр зэвсэг) → ДЭД АНГИ "Монгол нутагт байсан эртний улс, аймгууд" (Хүннү, Сяньби-Муюн-Тоба, Жужан, Түрэг-Уйгур-Киргис, Хятан).

• 1999.01.19 Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн зарлигаар ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн 5 боть туурвив; төслийн удирдагч проф. А.Очир (2001.03.13). Өмнөх 3 боть "БНМАУ-ын түүх" (1966)-ыг орлов. • 1966 онд Монголд хүн 200 000 жилийн өмнөөс гэж үзэж байсныг 800 000 жил болгон урагшлуулав. • Гол дүгнэлт: нүүдлийн мал аж ахуй, нүүдлийн соёл иргэншил Монгол нутагт бие даан үүсч, XIII зуунд Их Монгол улс байгуулагдах "түүхэн хөрс" болсон.

• §1 Доод палеолит (800 000–100 000): Нарийн гол-17Б (Баянхонгор, ~800 мянган жил), Цагаан агуй (Баянлиг; 730 мянган жилийн соронзон он цаг, олон соёлт давхарга), Ярх уул (Дундговь, ~300 мянган жил; ашелийн гилбэр зэвсэг → Мовиусын "хоёр бүсийн онол"-ыг няцаав), Оцон Мааньт, Цахиуртын хөндий (10 000 км², дэлхийд ховор нээлттэй суурин). • §2 Дунд палеолит (100 000–40 000, мустье): Орхон-1, Орхон-VII (11 давхарга, 62–58 мян.ж.), Орог нуур, Арц богд, Рашаан хад, Мойлтын ам; леваллуа ба шүдэлсэн мустье технологи. Гал зохиомлоор гаргаж сурсан → хүйсийн хөдөлмөрийн хуваарь. • §3 Дээд палеолит (40 000–15 000): homo sapiens sapiens; Мойлтын ам (4 соёлт давхарга), Рашаан хад, Орхон-1 (34 400–38 600 ж.), Дөрөлж-I,II (Эгийн гол, 29 900 ж., Монгол-Францын). Эхийн эрхт овог, экзогами үүсэв; гурван арьстны ялгаа тогтов. • §4 Мезолит (15 000–8 000): нум сум зохиогдов; говийн үлдэц (Памираас Япон хүртэл тархав); Чихэн агуй (радиокарбон 11 160–8 055 ж.), Хэрээ уул, Дулааны говь. ГОЛ ДҮГНЭЛТ: мал (үхэр) гаршуулалт мезолитод эхэлсэн — Можоогийн хадны зураг (Увс, Сагил): палеолитын "үржлийн" тэмдэг + мезолитын нум сум + үхэр хөтөлсөн хоёр малчин нэг зурагт. Монгол бол мал аж ахуй бие даан үүссэн дэлхийн цөөн голомтын нэг. • §5 Неолит (8000–3000): зүлгэх/өрөмдөх арга, шавар ваар; Тамсагбулаг (Дорнод) — 42.5 м² газар сууц, хорооллын шинжтэй, шалан доор суугаа оршуулга; Норовлин уул (чулуун онго, 3000 сувс, улаан зос); Баянзаг, Зуух, Устай-Бургастай, Сагсайн гол. • §6 Урлаг: Хойд Цэнхэрийн агуйн зосон зураг (арслан заан, тэмээн хяруул) — дээд палеолит, урлагийн эх үүсвэр өрнөдөд төдийгүй дорнодод; Ишгэн толгой, Чандмань хар үзүүр, Хад үзүүр, Бага Ойгор, Рашаан хад (500+ тамга). "Сэлэнгийн" төрлийн улаан зосон зураг. • §7 Аж ахуй, нийгэм: түүвэрлэх + ан агнуур; арслан заан, савагт хирс мөхөв; неолитод зээтүүт тариалангийн эх суурь.

• Энеолит (МЭӨ III мянган): Оюутолгой, Говийн төхөм, Зуухын зэс хайлуулах зуух. • Хүрэл: МЭӨ II мянганаас; чулуун хэв (Увс, Цагаанхайрхан), чулуун шанага. • §2 Буган хөшөө: нийт ~700 (Евразид), үүнээс ~550 (80%) Монголд. 3 төрөл: I Монгол-Өвөрбайгалийн загварчилсан бугын дүрст; II Саян-Алтайн бодит дүрст; III Ази-Европын амьтны дүрсгүй. Он цаг: МЭӨ II мянганы сүүл – МЭӨ VII–III зуун. Дайчин эр хүнд зориулсан; гурван ертөнцийн бэлгэдэл; Монголын төв нутагт үүсч барууншсан. • §3-4 Улаан зосон зураг (Их тэнгэрийн ам) ба хадны сийлмэл зураг; 100+ морин тэрэгний зураг (Модтой толгой хамгийн эртнийх, МЭӨ 3000–2000). • §5 Дөрвөлжин булш: Алтай-Соёноос Их Хянган, Байгалаас Говь хүртэл; ~510-535 малтагдсан; МЭӨ XIII–VII зуун (радиокарбон: Эгийн гол МЭӨ 845–805). Оршуулгын ба тахилгын байгууламж. Олдвор: хүрэл дуулга (Эгийн гол — Монголд анх), сумны зэв, хүрэл морь (Асгат), халбаган зүүлт, Хэвтүүлийн хүрэл толь (хоёр морьт дайчны тулаан — хүнд ба хөнгөн морин цэрэг). • §6 Хиригсүүр: дугуй/дөрвөлжин хүрээтэй, дагуул булштай; МЭӨ II мянганы сүүл – I мянганы эх (Холтост нуга: МЭӨ 1675–1404 ба 1259–912). Ихэвчлэн тахилгын байгууламж; буган хөшөөтэй нэг цогцолбор; адууны толгой-туурай хойлоглох ёс. • §7 Чандмань уулын булш (Увс, МЭӨ VII–III зуун, 80+ булш, 60 нь төмөр зэвсгийн түрүү үе): 4 төрөл (том дөрвөлжин далантай; чулуун далантай авсгүй; жижиг чулуун австай; дүнзэн бунхант шороон булш = "өрх гэр-овгийн бунхан"). Египетийн нүдтэй шилэн эрих, явуу — алс худалдаа. Антропологи: монгол ба европ төрхийн завсрын хэлбэр давамгай. Динлин биш, гяньгуны өвөг байж болзошгүй. МЭӨ VII зуунаас Монголд төмөр зэвсэг нэвтэрсэн. • §9-10 Аж ахуй, нийгэм: МЭӨ II мянганы 2-р хагас – I мянганы эхэнд нүүдлийн мал аж ахуй ноёрхов; таван хошуу мал; эцгийн эрхт ёс, "цэргийн ардчилал"/"хөдөөгийн хүй" шат; өмчийн ялгаа (алтан сүлбээр, том хиригсүүр). Урлагт "амьтны загварт" (Скиф-Сибирийн) арга. Төмөр зэвсэг нь суурьшмал орны адил "хувьсгалч" үүрэг гүйцэтгээгүй нь Монголын онцлог.

• §1 Ди, Хяньюнь, Хүньюй, Гүй, Жүн, Ху (Сиху/Дүнху), Юэчжи (иран), Динлин (европжуу) — эдгээрийн голлох хэсэг нь өвөг монгол угсаа. "Хүн" → хятадаар доромжилсон дүрс үсгээр Хүннү (хэрцгий боол). Г.Сүхбаатар (1980) Хүннүг монгол угсаатан гэж нотолсныг баримталсан. Ся улсын Шүньвэйгээс гаралтай гэх домгийг үгүйсгэв. • Ойлголт: "нүүдэл иргэншил" — хүй нэгдэл задарч, нүүдлийн төр улс, бичиг үсэг үүссэнийг хэлнэ.

• Түмэн шаньюй → Модун (МЭӨ 209–174) эцгээ хороож 24 аймгаа нэгтгэн Төв Азийн нүүдэлчдийн АНХНЫ ТӨР УЛСЫГ байгуулав. Нийслэл Луут хот (Орхон/Хархорумын орчим). • Аравтын тогтолцоо: 24 аймаг = түмт → мянгат → зуут → аравт; төв/зүүн/баруун гурван хэсэг; зүүн, баруун чжүки (сэцэн) ноён, лүли ноён, их тэргүүлэгч, дүюй, данхү, гүдү-хэү — 6 зэрэг дэв. Люаньти (шаньюйн овог) + Хуянь, Лань, Сүйбү гурван язгууртан овог. Зүүн зүгийг эрхэмлэдэг. • Дүнхү, Юэчжи, Үсүн, Дорнод Туркестаны 36 хотыг эзэлж, Ордосыг эргүүлэн авав. • МЭӨ 201 Пинчений бүслэлт (Лю Бан) → МЭӨ 198 "найрамдал, ургийн гэрээ": Хань улс гүнж буулгаж, жил бүр торго, будаагаар алба барих; хоёр эн тэнцүү гүрэн. • Уди хаан (МЭӨ 140–87): Вэй Цин, Хо Цюйбин, Ли Гуанли нарын аян дайн; Чжан Цянийн элчлэл; Ферганы "тэнгэрийн хүлэг"; Иньшань, Ордосыг алдав. Гэвч МЭӨ 90 онд Ли Гуанли бууж өгснөөр Хань улс их ялагдал хүлээв. • МЭӨ 58–54 хямрал → Хуханье (Хятадад дагаар орж түшмэг болов, МЭӨ 53) ба Чжичжи (баруун тийш; МЭӨ 36 Таласын бэхлэлтэд Ром-Парфийн инженерүүдтэй хамт мөхөв). • МЭӨ 33 Ван Чжаоцзюнь хатан. МЭ 13 Үчжүлю-Жоди шаньюй → Ноён уулын булш (П.К.Козлов 1924-25). • МЭ 48: Умард (Пүнү) ба Өмнөд (Би) Хүннү болж хуваагдав. 93 онд Умард Хүннү мөхөж, нэг хэсэг баруун тийш → Хүнн/Атилла (445–453), Европын "улс түмний их нүүдэл". Эфталит (Цагаан Хүннү), Юэбань улс. Өмнөд Хүннү 304 онд Лю Юаний Хань/Чжао улс болов. • Аж ахуй: газар, бэлчээр = БҮХ НИЙТИЙН ӨМЧ (хувийн өмч байгаагүй) → анги ялгараагүй, "овог аймгуудын дундын төр". Хүн ам ~1.2 сая, мал ~10 сая (нэг хүнд ~9 мал). Гэр, гэр тэрэг, эмээл-дөрөө (Европт дөрөөг Хүннү/Аварууд нэвтрүүлсэн), төмөрлөг, хот суурин (Иволгын балгас, Гуа дов, Баянбулаг, Тэрэлж), хилийн худалдаа. • Соёл: тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөл; цагаан сар, 5-р сар, 9-р сарын тахилга; бичиг үсэг (Арамей гаралт "ху бичиг" → Орхон-Енисейн рүни бичгийн үндэс гэх таамаг); 12 жилийн мөчлөг; уртын дуу (Цилянь уулын дуу), цуур/лимбэ/хуур, Морин толгойн ХЭЛ ХУУР; эрийн гурван наадам; Ноён уулын ширдэг, нэхмэл. Г.Сүхбаатар: Хүннү = монгол угсаатан. Буддын шашин зөвхөн Сютү вангийн хязгаарт хүрсэн — Монголд дэлгэрээгүй.

• Сяньби: 93 онд Умард Хүннүг мөхөөж Ар Монголыг эзлэв. Таньшихуай хаан (156–181) Луут хотод төвлөж, 14 000 бээр газрыг эзэлж, динлинг Саянаас хойш түрж, Баруун Хүннүг Уралын зүг хөөв. 235 онд задарч Ухуань, Муюн, Тоба, Юйвынь, Түгүхүнь, Дуань болов. "Хан/хаан/хаган" цол анх Сяньби нараас үүссэн бололтой. • Муюн — Хожуу Янь улс (Бээжин төвтэй, 352 онд Умард Хятадын эзэн хаан). • Тоба — 313 Дай улс → 386 Тоба Вэй (Юань Вэй), Пинчэн→Лоян нийслэл; 386–581. Хятадчлагдав: Сяо Вэньди (471–499) тоба хэл, хувцсыг хориглов. Буддын шашин төрийн шашин болов (Юньгань, Лүнмэнь, Дуньхуан агуй; Гандхарын загвар). 6578 сүм, 77258 лам. Тоба хэлний үгс: бидэчжэнь(бичээч), чжичжэнь(сэцэн), хүлочжэнь(хорчин) — монгол. Хаан өргөмжлөхөд ХАР ЭСГИЙ дээр 7 хүн өргөх ёс → XIII зууны монголд уламжлав. 49 модон хүн, морины сүүлт сүлд → Чингисийн хар сүлдтэй төстэй. • Түгүхүнь/Тогоон улс (Хөх нуур, IV зуун – 663): Муюн Гүй, Түгүхүнь ах дүүгийн адууны зөрчлийн домог, "Ахын дуу". Ачай хааны сумны сургаал (Алан гуагийн сургаалтай төстэй). Түвэдэд эзлэгдсэн; өдгөөгийн баоань, дүнсян, монгор нар тэдний үлдэц.

• Юйцзюлюй овог, Мугулюй-Цзюйлухуэйгээс улбаатай; Дүнхү/Сяньби гаралтай. • Шэлүнь 402 онд "Жужан Дэудай хаган" болж улсаа байгуулав. Аравтын тогтолцоо: мянга = хороо, зуу = туг. Анх удаа "ХАГАН/ХАТАН" цол, АНХ УДАА ОНЫ ЦОЛ хэрэглэв. • 23 хаан; Датань (414–429), Ути, Анагуй (520–552). Тоба Вэйтэй тасралтгүй дайтав (429 онд Тоба 1 сая адуу, 300 000 хүн олзлов). Гэрэгэ, дипломат ёс, элчийн журам. • 552 онд Түрэгийн Буман (Түмэн) хаанд цохигдож мөхөв; нэг хэсэг баруун тийш → ЕВРОПЫН АВАР нар (558 оноос). • Аж ахуй: нүүдэл (говийн урд өвөлжиж, хойд зусна), Мумэ (Мөөмт) хот, төмөрлөг (Ашина овгийн түрэгүүд төмрийн алба барьдаг), 2000 хуягт морь. • Соёл: мод сийлж бичдэг бичиг, эрдэмтэн олон; бөө + бурхны шашин (Дармаприя улсын багш, 3000 өрх соёрхов) → төр-шашны ХОЁР ЁСНЫ үзлийн эх. Левират, экзогами, цус гаргалгүй алах ёс, бөх, морин уралдаан.

• Ашина овог ("чоно", монгол үг), Бугатын хөшөө (согд, брахми бичиг, чонын дүрс). Түрэгүүд монголжуу төрхтэй байсныг антропологи, хүн чулуу гэрчилнэ. • ТҮРҮҮ ТҮРЭГ (552–630): Буман/Эл-хаан, Истеми (ябгу, баруун жигүүр), Мухан (Кигинь). Дорноос Солонгос, өрнөд Баруун тэнгис хүртэл. 582–603 Зүүн/Баруун болж хуваагдав. 630 онд Тан улсын Тайцзүн Хиели хааныг олзолж, 50 жил Хятадад захирагдав. • ХОЖУУ ТҮРЭГ (682–745): Күтүлүг/Элтэрэс, Тоньюкук; Капаган (691–716); Билгэ хаан (716–734) ба Күль-Тегин. 731, 734 оны Хөшөө цайдамын гэрэлт хөшөөд. 745 онд Уйгур, Басмыл, Карлукт мөхөв. • Нийгэм: "эл улс", "бүдүн" (ард түмэн), хаан → ябгу → шад → тегин; буюрук, тархан; бег (язгууртан), кара бүдүн (эгэл иргэн), тат (харь), гүл (боол). Зүүн жигүүр төлөс, баруун жигүүр тардуш. 28 зэрэг дэв. • Соёл: 38 үсэгт ОРХОН-ЕНИСЕЙН РҮНИ БИЧИГ (Чойрын бичээс 688–691 хамгийн эртнийх). Монголд 50+ бичээс. Тахилын онгон (хашлага, хүн чулуу, балбал зэл чулуу, сүм). 400+ хүн чулуу. Тэнгэр, Умай эх, Иер-Суб шүтлэг.

• Динлин → Тэлэ → Гаогюй (өндөр тэрэгтэн) → Токуз-Огуз. Яглакар овог. Пэйло/Күтүлүг Билгэ Күл хаан 744; Моюнчур/Баянчур (747–759) — Тэрхийн (756), Могойн шинэ усны (760) бичээс. • 751 Хар балгас (Орду балык) нийслэл (25 км²); 757 Бийбулаг/Байбалык (Сэлэнгэ). • 755–763 Ань Лушаний бослогыг дарж Тан улсыг аварсан; торго-адууны худалдаа. • 763 оноос МАНИХЕЙН ШАШИН төрийн шашин болов (согд нарын нөлөө). • Уйгур бичиг (согд гаралтай) → Их Монгол улсын албан бичиг болов; ном, дэвтэр, судар, эрдэнэ, шүлэг, сүм, суварга, билэг, эрдэм зэрэг үг монголд нэвтрэв. • 840 онд Енисейн Киргист мөхөж, Тянь-Шань/Кочо, Ганьчжоугийн уйгур улсууд үүсэв.

• Гяньгүнь/Хягас; динлин (европжуу) + гяньгүн холилдож Хакас-Минусын хотгорт. 818 Ажо хаан; 840 онд Орду балыкийг эзлэв. Гэвч Монголд суурьшсангүй, X зууны эхээр хятан нарт түрэгдэн буцав. Газар тариалан (усжуулалт, анжис, тээрэм), төмөрлөг, "Киргис ваар". Енисейн рүни бичиг (VII–XIII зуун). Хүүр шатаах оршуулга ("чаатас"). "Хиргисүүр" гэдэг нэр эндээс.

• Шивэй = кидан нарын салбар, Дүнхү гаралтай; 8-9 том, 20 гаруй бага, нийт ~30 аймаг → Түрэг бичээсийн "Отуз татар (гучин татар)"-тай дүйнэ (Ван Го Вэй, Х.Пэрлээ). • МЭНГҮ-ШИВЭЙ = Монгол. Улоху = Олхонуд. Хянган, Эргүнэ мөрний савд нутаглав. • Эргүнэ Күний домог (Рашид-ад-Дин) → Бөртэ чоно Бурхан халдунд ирсэн нь ~400 жил Чингисийн өмнө (22 үе × 20 нас) — Мэргэн гэгээний Алтан товч: 758 он.

• Кумосигаас салбарласан; монгол хэлт (боул=боол, найхэ=нохой, кгэ-хэ=гахай, таоли=туулай, моли=мөрөн). Дагуур нар тэдний үлдэц гэх. • Дахэ → Яонянь → Елюй овог. Амбагян 907/916/917 хаан → Их Ляо улс (947). Умард орд (нүүдэлчид) / Өмнөд орд (суурьшмал) хос тогтолцоо. 5 нийслэл, 150 бэхлэлт хот. 921 хууль цааз; Их бичиг (920) ба Бага бичиг (уйгур бичгээр үлгэрлэсэн). • 924 онд Монгол нутгийг эзэлж "ЗҮ БҮ" гэж нэрлэв; Чин толгойн балгас (994, Дашинчилэн), Хэрлэн барс хот, Зүүн/Баруун хэрэм, Хар бухын балгас гэх хот суурин барив. • Зү бү (Хэрэйд, Найман) 918–1112 онд 50+ удаа алба, худалдаа хийсэн боловч байнга бослого гаргав; Могусы (Хэрэйдийн Маркус) 1089–1093. • Монгол аймгууд Хятаны сударт: Мэнгули (Монгол — 1087 онд элч зарсан), Улгу (Олхонуд), Улянха (Урианхай), Мэй-ли-зи (Мэргэд), Есөн татар, Дэлэ (Жалайр?), Онгуд (Цагаан татар), Элжигин (илижин — Хятаны төлөөний тушаалын нэрнээс). • 1125 онд Зүрчидийн Алтан улсад мөхөв. Елүй Даши баруун тийш зугтаж, Орхон-Туулд монгол ноёдоос 10 000 цэрэг авч, 1131 онд Дундад Азид ГҮР ХААН болов (Хар Хятан). 1212 онд Найманы Хүчүлүг эзлэв.